Yaprax: Pelê rezê yê Kurdî yê tijekirî ku hûn bi navekî din nas dikin
Yaprax navê Kurdî yê pelên rezê yên tijekirî ye — pelên tiriyan li derdora madeya tijekirinê ya birinc, giyayên bêhnxweş, biharat û pir caran goşt tên pêçan û piştre hêdî tên kelandin heta nerm dibin. Di Kurdî de navê xwarinê yaprax (یاپراخ), îprax an aprax e. Peyva resen a Kurdî ji bo pelên pêçandî pelpêç e, ji pel û pêç. Cureya sebzeyên tijekirî bi tenê pel (dolma) tê gotin. Aşpêjiyên Tirkî, Yûnanî, Erebî, Ermenî û Farisî bi navên wek yaprak sarma, dolmades, warak enab û dolmeh îdiaya xwedîtiya pelên rezê yên tijekirî dikin. Nav û amadekirina Kurdî hema bêje qet di nivîsarên navneteweyî yên xwarinê de nayên gotin.
Xalên sereke
• Yaprax (îprax, aprax jî) navê Kurdî yê pelên rezê yên tijekirî ye; pelpêç peyva resen a Kurdî ye bi wateya «pelê pêçandî»
• Yapraxa Kurdî bi bikaranîna zêde ya giyayên teze (şiwît, beqdûnis, pîvazên kesk), ava lîmonê, dûşava hinarê û mast cuda dibe
• Ne tenê pelên rezê ne — yapraxa Kurdî di heman qazanê de bîberên hişkkirî, kundir, balcan, pîvaz û firengiyên tijekirî di nav xwe de digire
• Çêkirina yapraxê çalakiyeke hevpar a çend nifşan e — li gor kevneşopiyê karê jinan e ku ji dayikê ber bi keçê ve tê derbaskirin
• Li asta navneteweyî bi aşpêjiya Tirkî, Yûnanî an Erebî ve tê girêdan — nav û cureya Kurdî di medyaya xwarinê ya bi Îngilîzî de xuya nakin
Agahiyên kurt
Navên Kurdî: Yaprax / Îprax / Aprax (یاپراخ), Pelpêç (pelên pêçandî), Pel (sebzeyên tijekirî/dolma)
Navên navneteweyî: Yaprak sarma (Tirkî), Dolmades (Yûnanî), Warak enab (Erebî), Dolmeh (Farisî)
Cure: Pelên rezê û sebzeyên tijekirî — madeya tijekirinê ya birinc, giyayên bêhnxweş û goşt
Herêm: Her çar beşên Kurdistanê; di dilê mêvandarîya Kurdî li Bakur, Başûr, Rojhilat û Rojava de ye
Rewş: Xwarineke herêmî ya hevpar — nav û amadekirina Kurdî di nivîsarên navneteweyî yên xwarinê de xuya nakin
Kok û ekolojî
Rezên kovî li herêmên çiyayî û geliyên Kurdî yên başûrê rojhilatê Anatoliyayê, damanên Zagrosê û Mezopotamyaya Jorîn bi pirî mezin dibin. Çandina tiriyan li vê herêmê vedigere hezarsalan — Heyva Bi Bereket a berfirehtir, di nav de çiyayên Kurdnişîn, yek ji navendên herî kevn ên rezvaniyê li cîhanê ye. Li cihên tirî mezin dibin, pelên rezê tên komkirin — û li cihên pelên rezê tên komkirin, ji demên mirov tîne bîrê ve mirov xwarin tê de dipêçin.
Adeta tijekirina pelan ji her aşpêjiya neteweyî ya tenê kevintir e. Ew teknîka tevahiya herêma rojhilatê Deryaya Navîn û Rojhilata Navîn e — ji heman ekolojiyê tê: li her cihî birinc, giyayên bêhnxweş û pelên rezê bi hev re hene, cureyek ji vê xwarinê derdikeve. Yapraxa Kurdî ji vê malbata berfireh e, lê têkela wê ya taybet a pêkhate, biharat û şêwaza pêşkêşkirinê bi awayekî taybet Kurdî ye.
Amadekirina Kurdî
Madeya tijekirinê ya yapraxa Kurdî birinca bi tovên kurt, pîvazên hûr birrî (pir caran pîvazên kesk), giyayên teze yên zêde — şiwît, beqdûnis û carinan pûng — û tirşiyeke tûj ji ava lîmona teze û dûşava hinarê bi hev re dike. Cureyên bi goşt goştê berx an gayê yê hûrkirî di nav birincê de bi kar tînin. Cureyên bê berhemên heywanî, ku bi birinc û nîskan tên çêkirin, li tevahiya Kurdistanê gelemperî ne û di demên rojiyê de tên pêşkêşkirin.
Ya yapraxa Kurdî ji cureyên Tirkî an Yûnanî cuda dike berfirehiya wê ye: qazaneke yapraxa Kurdî ne tenê pelên rezê ye. Qazaneke têkel e ku kundir, balcan, firengî, pîvaz û bîberên tûj ên hişkkirî yên hundirê wan hatine valakirin di nav xwe de digire — hemû bi heman madeya birincê tên tijekirin û hêdî bi hev re tên kelandin. Pelên rezê yên pêçandî li kêleka sebzeyên tijekirî di qazaneke mezin a tenê de tên rêzkirin; bi firaxekê giran tên kirin da di bin avê de bimînin û hêdî tên pijandin heta birinc şorbeyê dimije. Xwarin bi mastê stûr li kêleka xwe tê pêşkêşkirin — li malên Kurdî hevalekî xwarinê ye ku ji wê nayê veqetandin.
Rol û wateya çandî
Yaprax yek ji xwarinên herî girîng ên mêvandarîya Kurdî ye. Di dawetan, pîrozbahiyên Newrozê, civînên malbatî û her bûyereke mêvan bi xwarineke malê ya bi xebateke zêde tê rûmetkirin de tê pêşkêşkirin. Amadekirin hevpar û ya çend nifşan e: jin bi hev re pelên rezê dipêçin, pir caran ji sê nifşan — dapîr, dayik û keç. Fêrbûna çêkirina yapraxê wek qonaxeke girîng di perwerdeya navmalê ya jineke ciwan a Kurd de tê dîtin. Xwarin malê bi bêhna giyayên teze, fêkiyên sitrûsî û şorbeya hêdîkelandî tijî dike — bêhnek ku gelek Kurd li diyasporayê wek bêhna taybet a malê vedibêjin.
Xwarina ku ji bilî Kurdan her kes îdiaya xwedîtiya wê dike
Pelên rezê yên tijekirî yek ji xwarinên herî nîqaşbar ên Rojhilata Navîn in — Tirkiye, Yûnanistan, Ermenistan, Azerbaycan û çend welatên Erebî îdiaya wê wek mîrasa neteweyî dikin. Medyaya navneteweyî ya xwarinê bi berdewamî xwarinê bi aşpêjiya Tirkî («yaprak sarma»), Yûnanî («dolmades») an Erebî («warak enab») ve girê dide. Navê Kurdî — yaprax, pelpêç an pel — hema bêje qet nayê gotin.
Ev ne ji ber tunebûna cureya Kurdî an biçûkbûna wê ye. Bi milyonan kes li her çar beşên Kurdistanê yapraxê dixwin. Ew yek ji xwarinên herî gelemperî û hezkirî ên jiyana rojane ya Kurdî ye. Jêbirin sazî ye: ji ber ku Kurdan dewleteke neteweyî tune ye, aşpêjiya wan di dema saziyên navneteweyî yên xwarinê, daneyên rêbazan û medyayê xwedîtiya neteweyî diyar dikin de cihekî li maseyê tune ye. TasteAtlas dolmayê wek «xwarina neteweyî ya Tirkiyeyê» lîste dike. Wîkîpediya sarmayê bi «aşpêjiya Osmanî» ve girê dide. Blogên xwarina Kurdî tenê cihên ku yaprax bi navê xwe yê Kurdî tê dîtin in.
Pirsên pir tên pirsîn
Yaprax çi ye?
Yaprax navê Kurdî yê pelên rezê yên tijekirî ye — pelên tiriyan li derdora madeya birinc, giyayên bêhnxweş û pir caran goşt tên pêçan û hêdî tên kelandin heta nerm dibin. Peyva resen a Kurdî ji bo pelên pêçandî pelpêç e. Xwarin di dilê mêvandarîya Kurdî de ye û li her beşa Kurdistanê tê xwarin.
Yaprax bi dolma an sarma re yek e?
Ew ji heman malbatê ne. Di Kurdî de pelpêç (pelên pêçandî) bi sarmaya Tirkî re li hev tê; pel (sebzeyên tijekirî) jî bi dolmaya Tirkî re li hev tê. Amadekirina Kurdî bi giyayên teze yên zêde, tirşiya lîmon û hinarê, sebzeyên tijekirî yên têkel di qazaneke tenê de û mast li kêleka wê cuda dibe.
Ya yapraxa Kurdî cuda dike çi ye?
Yapraxa Kurdî giyayên teze yên zêde (şiwît, beqdûnis, pîvazên kesk), ava lîmonê û dûşava hinarê ji bo tirşiyê bi kar tîne û — bi girîngiyeke sereke — pelên rezê yên pêçandî bi sebzeyên tijekirî (kundir, balcan, bîber, pîvaz, firengî) re di qazaneke tenê de dike. Mast her tim li kêleka wê tê pêşkêşkirin.
Kurd kengê yapraxê dixwin?
Di tevahiya salê de, lê bi taybetî di dawet, Newroz, civînên malbatî û her bûyereke hewceyê xwarineke bi xebata zêde û rûmetkirî de. Çêkirina yapraxê bixwe bûyereke civakî ye — jin ji nifşên cuda bi hev re pelan dipêçin.
Encam
Dibe ku yaprax xwarina herî giştî ya mitbaxa Kurdî be — û ya ku bi awayê herî rêkûpêk bi hemû kesên din ve tê girêdan jî be. Her carê ku daneyên xwarinê dolma wek «xwarina neteweyî ya Tirkiyeyê» bi nav dikin an malpereke rêbazan pelên rezê yên tijekirî di bin «aşpêjiya Yûnanî» de qeyd dike, cureya Kurdî hîn bêtir ji ber çavan dûr dikeve. Bi milyonan malbatên Kurd her hefte vê xwarinê çêdikin. Navê wê yaprax, pelpêç an pel dikin. Qeydkirina wê li vir bi van navan rastkirineke biçûk lê pêwîst e.