Inleiding
Katayun is een van de gedenkwaardige vrouwen uit de Shahnameh, een koningin van Iran die zowel om de romantiek van haar keuze als om het verdriet van haar moederschap wordt herinnerd. Als dochter van de keizer van Rum staat zij bekend om haar besluit tegen de wil van haar vader haar hart te volgen en de verbannen Iraanse prins Goshtasp, de latere koning van Iran, als echtgenoot te kiezen. Ook wordt zij herinnerd als moeder van de grote, tragische held Esfandiyar.
Haar verhaal bestrijkt de hele boog van liefde tot verdriet. In haar jeugd is zij de levendige prinses die, geleid door een droom, uit liefde een arme, onbekende vreemdeling verkiest boven de rijke vrijers die haar vader liever zag. In haar latere jaren is zij de wijze, bedroefde moeder die vergeefs smeekt om haar zoon Esfandiyar te redden van de noodlottige opdracht die hem de dood zal brengen. In beide rollen is Katayun een vrouw van diepe gevoelens en een heldere blik. Zij volgt haar hart en ziet duidelijker dan de mannen om haar heen welk onheil nadert.
Katayun behoort tot het gedeelde epische erfgoed van de Iraanse volkeren, een traditie die de Koerden met de Perzen en andere volkeren van de Iraanse wereld delen. Zij is een van de opvallende heldinnen van de Shahnameh. Wie haar leert kennen, ontdekt een van de grote liefdesverhalen van het epos en een van zijn indringendste portretten van moederlijk verdriet. Haar moed in de liefde en wijsheid in verdriet maken haar tot een van de sympathiekere en gedenkwaardiger figuren van het grote Boek der Koningen.
Inhoud
Koningin van Iran en moeder van Esfandiyar
Wie was Katayun?
Katayun is een vrouwelijke figuur uit de Shahnameh en de Iraanse epische traditie. Als dochter van de keizer van Rum werd zij koningin van Iran door haar huwelijk met koning Goshtasp en moeder van de held Esfandiyar. Zij is vooral om twee zaken bekend: het romantische verhaal van haar keuze voor de verbannen, onbekende Goshtasp als echtgenoot, waarbij zij een droom volgde en haar vaders wensen trotseerde; en haar rol als wijze, bedroefde moeder die vergeefs smeekte om haar zoon Esfandiyar te redden van de noodlottige opdracht die tot zijn dood zou leiden. Zij is een van de gedenkwaardiger en sympathiekere vrouwen van het grote epos.
De prinses van Rum
In de Shahnameh is Katayun de dochter van de keizer van Rum, de heerser van het Byzantijnse rijk in het westen. Zij is dus prinses van een grote buitenlandse macht en geen Iraanse van geboorte. Haar verhaal begint wanneer de Iraanse prins Goshtasp, na een ruzie met zijn vader Lohrasp over de troon, boos Iran verlaat en naar Rum gaat. Daar leeft hij in onbekendheid en armoede, zonder dat iemand zijn koninklijke identiteit kent.
Aan het hof van haar vader zou prinses Katayun deze onbekende vreemdeling ontmoeten en hem, tegen alle wereldse verwachtingen in, als echtgenoot kiezen. De plaats van handeling in Rum en haar positie als buitenlandse prinses die met een Iraanse prins trouwt, geven haar verhaal een eigen karakter binnen de liefdesverhalen van het epos: een ontmoeting tussen oost en west en een huwelijk dat de keizersdochter naar de troon van Iran zelf zou voeren. Uit deze verbintenis zou de held Esfandiyar voortkomen. Zo werd de prinses van Rum de moeder van een van Irans grootste kampioenen en vormde haar keuze het begin van een veelbetekenende afstammingslijn.
De belangrijkste punten
Katayun was een koningin uit de Shahnameh en dochter van de keizer van Rum.
Geleid door een droom koos zij uit liefde de verbannen prins Goshtasp.
Zij trotseerde haar vader om met de arme, onbekende vreemdeling te trouwen.
Zij werd koningin van Iran toen Goshtasp de troon besteeg.
Zij was de moeder van de grote held Esfandiyar.
Zij smeekte vergeefs om Esfandiyar te redden van zijn noodlottige tweegevecht met Rostam.
Kerngegevens
Naam: Katayun (Avestisch Hutaosa)
Bron: De Shahnameh; de Avesta en Pahlavi-teksten
Vader: De keizer van Rum
Echtgenoot: Goshtasp, koning van Iran
Beroemde zoon: Esfandiyar, de onkwetsbare held
Bekend om: Haar keuze voor Goshtasp uit liefde, tegen haar vader in
Geleid door: Een droom over een vreemdeling die een boeket aanbood
Latere rol: De bedroefde moeder die voor haar zoon smeekte
Eigenschap: Moed in de liefde en wijsheid in verdriet
Traditie: Een Romeinse prinses; in de Avesta een Iraanse vrouw
De droom en de keuze
De romantischste episode uit Katayuns verhaal is de vertelling over haar keuze voor Goshtasp. Volgens de overlevering wilde de keizer van Rum een echtgenoot voor zijn dochter vinden. Hij riep de edelen en aanzienlijken van het rijk bijeen voor een groot feest, zodat Katayun uit hen kon kiezen. Maar tevoren had de prinses een droom gehad. Daarin bood een vreemdeling, Goshtasp, haar een boeket bloemen aan, dat zij aannam. Haar hart was op deze vreemdeling uit haar droom gericht.
Toen de edelen verzameld waren en de prinses tussen hen door liep om haar keuze te maken, vond zij geen van de rijke, hooggeboren vrijers naar haar zin. Pas toen zij de arme, onbekende Goshtasp tegenkwam, de vreemdeling uit haar droom, koos zij hem als echtgenoot. De keizer was ontzet dat zijn dochter een arme, onbekende man verkoos boven de aanzienlijken van het rijk en verzette zich tegen het huwelijk. Maar volgens de overlevering mocht een vrouw naar de gewoonte van Rum vrij haar eigen echtgenoot kiezen. De bisschop van Rum waarschuwde de keizer dat een verbod op het huwelijk die gewoonte zou schenden. Zo moest de keizer wel instemmen en trouwde Katayun met de vreemdeling die zij uit liefde had gekozen. Haar ontevreden vader gaf het paar echter weinig mee en zou nadien juist de gewoonte hebben afgeschaft die het huwelijk mogelijk had gemaakt. Katayuns keuze is een van de gedenkwaardige beelden uit het epos van liefde die tegen wereldse berekening en de wil van een vader in wordt gevolgd.
Koningin van Iran en moeder van Esfandiyar
Het huwelijk dat onder zulke nederige omstandigheden begon, leidde naar een troon. Volgens de overlevering bewees Goshtasp in Rum zijn waarde met grootse daden. Zijn koninklijke aard scheen door zijn armoede heen. Uiteindelijk verzoende hij zich met zijn vader Lohrasp en keerde hij terug naar Iran, waar hij koning werd. Zo werd Katayun, de prinses van Rum die uit liefde een arme vreemdeling had gekozen, koningin van Iran. Haar vertrouwen in de man uit haar droom werd door zijn troonsbestijging gerechtvaardigd.
Bovenal werd Katayun de moeder van Esfandiyar, de onkwetsbare prins en kampioen van het geloof, een van de grootste en tragischste helden van het hele epos. Als moeder van zo’n machtige zoon heeft Katayun een eervolle plaats in het koningshuis en het verhaal van Iran. Toch zou haar moederschap haar ook het diepste verdriet brengen. Haar heldhaftige zoon was voorbestemd door zijn eigen vader naar zijn dood te worden gestuurd. Katayun, die ooit een droom naar geluk had gevolgd, zou machteloos staan tegenover het onheil dat haar kind trof. Haar rol als moeder van Esfandiyar verbindt haar met een van de grote tragedies van het epos.
De smeekbede van een moeder
Katayuns aangrijpendste rol komt in het tragische verhaal over de dood van haar zoon. Toen koning Goshtasp, onwillig zijn troon af te staan, Esfandiyar de noodlottige opdracht gaf de oude held Rostam geketend terug te brengen, zag Katayun het gevaar met de heldere, angstige blik van een moeder. Zij kende Rostams roem en macht en voelde het onheil dat in de opdracht besloten lag. Daarom smeekte zij haar zoon niet te gaan.
Volgens de overlevering smeekte Katayun Esfandiyar zijn trots en hoop op de kroon opzij te zetten. Zij waarschuwde hem dat tegen Rostam optrekken zijn dood tegemoet gaan betekende, dat de troon zijn leven niet waard was en dat hij zich niet door de eerzucht van zijn vader naar zijn ondergang moest laten sturen. Haar stem stelde wijsheid en liefde tegenover de eisen van eer en de verleiding van de kroon. Maar Esfandiyar, gebonden aan het bevel van zijn vader en zijn hoop op het koningschap, luisterde niet naar haar smeekbede. Hij verkoos plicht en eerzucht boven haar waarschuwing en vertrok op de opdracht waarvan hij niet zou terugkeren. Katayuns smeekbede, de wijze, liefdevolle raad van een moeder die de waarheid zag die haar zoon niet wilde zien, behoort tot de ontroerendste passages van de tragedie. Zoals zo vaak met waarschuwingen in het epos gebeurde, werd zij genegeerd.
Het verdriet van Katayun
Het onheil dat Katayun had voorzien, voltrok zich. Haar zoon Esfandiyar ontmoette de oude Rostam in een tweegevecht. Hoewel de onkwetsbare prins niet op gewone wijze gewond kon raken, doodde Rostam hem uiteindelijk op raad van de Simurgh met een pijl in zijn ogen, de enige plek waar hij kwetsbaar was. Zo viel de held, de dood ingejaagd door de opdracht die zijn vader had bedacht en zijn moeder hem had gesmeekt te weigeren.
Voor Katayun was Esfandiyars dood de verwezenlijking van haar diepste angst: het verlies van de zoon die zij zo hard had geprobeerd te redden. Haar verdriet is dat van een moeder die het gevaar helder had gezien, ervoor had gesmeekt het af te wenden en toch machteloos was gebleven. Zij moest toezien hoe het voorspelde onheil zich ondanks al haar waarschuwingen voltrok. In haar verdriet vormt Katayun een van de grote beelden van moederlijke rouw uit het epos. Achteraf krijgt haar eerdere smeekbede een verschrikkelijke aangrijpendheid, want zij had de waarheid gesproken en was genegeerd. De vrouw die ooit een droom naar liefde en een troon had gevolgd, eindigde in rouw om de zoon die die liefde haar had gegeven. Samen met hem werd zij slachtoffer van de trots en eerzucht van de koning. De boog van de vreugde van haar keuze tot het verdriet van haar verlies behoort tot de ontroerendste vrouwenverhalen van de Shahnameh.
Symboliek en betekenis
Katayun belichaamt twee grote idealen van de vrouwen uit het epos: de moed om het hart te volgen en de helderziende wijsheid van moederliefde. In haar keuze voor Goshtasp vertegenwoordigt zij de overwinning van liefde en innerlijk inzicht op wereldse berekening. Geleid door een droom kiest zij een arme, onbekende man boven rijke vrijers en tegen haar vaders wil in. Haar keuze wordt gerechtvaardigd wanneer haar vreemdeling een koning blijkt. Daarmee staat zij naast de andere moedige heldinnen van het epos die tegen de conventies in hun hart volgen.
In haar smeekbede voor haar zoon belichaamt Katayun de wijsheid en de hulpeloosheid van moederliefde. Zij ziet het onheil dat de mannen, verblind door trots en eerzucht, niet willen zien. Zij spreekt de waarheid en raadt de noodlottige weg af. Maar zij wordt genegeerd en moet toezien hoe haar voorgevoel uitkomt. Daarmee vertegenwoordigt zij een terugkerende, aangrijpende figuur uit het epos: de wijze vrouw wier ware raad wordt genegeerd door trotse mannen die hun ondergang tegemoet snellen. De boog van vreugde om vrij gekozen liefde naar verdriet om een onnodig verloren zoon geeft haar verhaal een diepe, tragische vorm. Zij verbeeldt zowel de macht als de machteloosheid van vrouwen in de heldenwereld: krachtig genoeg om in de liefde haar eigen lot te kiezen, maar machteloos om haar zoon te redden van het lot dat de trots van mannen bepaalde. In Katayun eert het epos de moed van het liefhebbende hart en de wijsheid van de rouwende moeder.
Katayun en de Koerden
Katayun behoort tot het gedeelde epische erfgoed van de Iraanse volkeren, de traditie van de Shahnameh die de Koerden delen met de Perzen en andere Iraanse volkeren. Als Iraans volk met diepe wortels in deze culturele wereld zijn de Koerden erfgenamen van haar grote verhalencyclus, met inbegrip van de liefdesverhalen en tragedies van de vrouwen daarin. Onder hen heeft Katayun een gedenkwaardige plaats als koningin die uit liefde koos en als moeder die om haar heldhaftige zoon rouwde.
Eerlijkheidshalve moet worden gezegd dat Katayun, net als de andere figuren uit de Shahnameh, tot deze bredere Iraanse traditie behoort en geen specifiek Koerdische figuur is. Zij is een heldin uit het gedeelde legendarische verleden van de Iraanse volkeren als geheel. Toch zijn de idealen in haar verhaal universeel: de moed in de liefde het hart te volgen en de helderziende wijsheid en het verdriet van een moeder. Zij hebben weerklank gevonden in de hele Iraanse culturele wereld, ook onder de Koerden, die het grote epos en zijn vrouwen al lange tijd koesteren. In Katayun biedt het gedeelde erfgoed een portret van vrij gekozen liefde en van moederliefde die door verdriet wordt beproefd. Het behoort aan alle volkeren die het Boek der Koningen liefhebben.
Debatten en misvattingen
Was Katayun een Romeinse prinses of een Iraanse vrouw? Op dit punt verschillen de overleveringen. In de Shahnameh is zij de dochter van de keizer van Rum, een buitenlandse prinses met wie Goshtasp tijdens zijn ballingschap in het westen trouwt. Maar in de oudere Avestische en Pahlavi-traditie draagt zij de naam Hutaosa en wordt zij aangeduid als een Iraanse vrouw, een afstammeling van de vroege koning Nowzar. De twee versies weerspiegelen de ontwikkeling van de traditie door de tijd heen. Het romantische verhaal van de prinses van Rum is de vorm die het verhaal in het grote epos kreeg. Beide noemen dezelfde koningin, de vrouw van Goshtasp en moeder van Esfandiyar, in verschillende gedaanten.
Had Katayun Esfandiyar kunnen redden? Binnen de logica van het epos was haar smeekbede de stem van wijsheid, maar kon die niet op tegen de krachten die haar zoon ten onder lieten gaan. De dood van Esfandiyar werd veroorzaakt door de trots en eerzucht van zijn vader Goshtasp en door de gebondenheid van de prins zelf aan plicht en hoop op de kroon. Ook was die verbonden met voorspelling en noodlot. Katayun zag het gevaar en sprak zich ertegen uit, maar zij kon noch de vastberadenheid van haar zoon noch het plan van de koning overwinnen. Haar smeekbede kan het best worden begrepen als de ware raad van een moeder die op tragische wijze werd genegeerd. De wijze vrouw wier waarschuwing trotse mannen niet willen horen, is een terugkerende figuur in het epos.
Is Katayuns verhaal geschiedenis? Nee. Katayun behoort tot de legendarische traditie van de Shahnameh en het Iraanse epos, niet tot de gedocumenteerde geschiedenis. Zij is een figuur uit het legendarische tijdperk van het epos; haar liefde en verdriet behoren tot de wereld van de legende en niet tot die van vastgestelde feiten. Haar verhaal verdient waardering als legende, om zijn romantiek en diepe portret van liefde en moederlijk verdriet, in plaats van als verslag van echte gebeurtenissen. Net als bij de andere figuren van het epos ligt haar waarheid in de legende en het menselijke hart, niet in de geschiedschrijving.
Verwante onderwerpen
Goshtasp: de echtgenoot die Katayun koos, koning van Iran
Esfandiyar: de heldhaftige zoon van Katayun
Lohrasp: de vader van Goshtasp, Katayuns schoonvader
Rostam: de held tegen wie Esfandiyar moest strijden
Zarir: de als martelaar gestorven broer van Katayuns echtgenoot
Rudaba: een andere heldin die in het epos voor liefde koos
Tahmineh: een andere vrouw uit de Shahnameh en een moeder
De Shahnameh: het epische Boek der Koningen waarin Katayun voorkomt
Veelgestelde vragen
Wie was Katayun in de Shahnameh?
Katayun was een koningin uit de Shahnameh, de dochter van de keizer van Rum. Zij werd koningin van Iran als echtgenote van koning Goshtasp en moeder van de held Esfandiyar. Zij is vooral bekend om haar keuze voor de verbannen, onbekende Goshtasp als echtgenoot, waarbij zij een droom volgde en haar vader trotseerde. Ook is zij bekend om haar latere rol als wijze, bedroefde moeder die vergeefs smeekte om haar zoon Esfandiyar te redden van de noodlottige opdracht die tot zijn dood leidde.
Hoe koos Katayun Goshtasp?
De keizer van Rum verzamelde de edelen van het rijk voor een feest, zodat zijn dochter Katayun een echtgenoot kon kiezen. Tevoren had Katayun gedroomd over een vreemdeling, Goshtasp, die haar een boeket aanbood. Haar hart was op hem gericht. Terwijl zij tussen de verzamelde vrijers door liep, wees zij de rijke aanzienlijken af en koos zij de arme, onbekende Goshtasp. Haar vader verzette zich tegen het huwelijk, maar de gewoonte van Rum stond een vrouw toe vrij te kiezen en hij moest wel instemmen.
Wie waren Katayuns echtgenoot en zoon?
Katayuns echtgenoot was Goshtasp, de Iraanse prins die zij tijdens zijn ballingschap in Rum koos. Later werd hij koning van Iran en koninklijke beschermheer van de profeet Zarathoestra. Haar zoon was Esfandiyar, de onkwetsbare prins en kampioen van het geloof, een van de grootste en tragischste helden van het epos. Door dit huwelijk en moederschap werd de prinses van Rum koningin van Iran en moeder van een grote kampioen.
Waarom smeekte Katayun Esfandiyar?
Toen koning Goshtasp Esfandiyar de noodlottige opdracht gaf de oude Rostam geketend terug te brengen, zag Katayun het gevaar met de heldere blik van een moeder. Zij kende Rostams roem en macht en voelde het onheil in de opdracht. Daarom smeekte zij haar zoon niet te gaan. Zij vroeg hem zijn trots en hoop op de kroon opzij te zetten en waarschuwde dat de troon zijn leven niet waard was. Maar Esfandiyar, gebonden aan plicht en eerzucht, luisterde niet naar haar en ging zijn dood tegemoet.
Waarom wordt Katayun Hutaosa genoemd?
In de oudere Avestische en Pahlavi-traditie heet Goshtasps echtgenote Hutaosa en wordt zij aangeduid als een Iraanse vrouw, een afstammeling van de vroege koning Nowzar, in plaats van een prinses van Rum. Het romantische verhaal van de prinses van Rum is de vorm die het verhaal in de latere Shahnameh kreeg. De twee versies, Hutaosa en Katayun, noemen dezelfde koningin, de vrouw van Goshtasp en moeder van Esfandiyar, in verschillende gedaanten. Zij weerspiegelen de ontwikkeling van de traditie door de tijd heen.
Is Katayuns verhaal geschiedenis?
Nee. Katayun behoort tot de legendarische traditie van de Shahnameh en het Iraanse epos, niet tot de gedocumenteerde geschiedenis. Zij is een figuur uit het legendarische tijdperk van het epos. Haar liefde en verdriet behoren tot de wereld van de legende en niet tot die van vastgestelde feiten. Haar verhaal kan het best als legende worden gewaardeerd, om zijn romantiek en diepe portret van liefde en moederlijk verdriet, in plaats van als verslag van echte gebeurtenissen.
Bronnen en verdere lectuur
Goshtasp (Vishtaspa) — Wikipedia
Esfandiyar: de onverslaanbare held — Mythlok
De strijd tussen Rostam en Esfandiyar — Wikipedia
Rostam en Esfandiar: een tragische botsing van plicht en eer — Medium