Woorden van de voorouders
Koerdische wijsheid werd eerst uitgesproken, pas later opgeschreven: bij het brood, rond het vuur, in bergdorpen, op markten en midden in burenruzies. Gedurende veel van de geschiedenis stond de taal onder druk en was drukwerk soms verboden. Het spreekwoord werd een van de duurzaamste culturele bewaarplaatsen. Het heeft geen drukpers nodig. Het overleeft in de mond van een grootmoeder.
Daarom voelen Koerdische spreekwoorden, gotinên pêşiyan in het Kurmanji, letterlijk “woorden van de voorouders”, anders dan de gepolijste aforismen van zelfhulpboeken. Ze zijn landelijk, sceptisch, grappig en soms bruut. Ze gaan over ezels, vossen, overstromingen en brood omdat die voorhanden waren. Onder de boerenbeelden ligt een door ervaring gevormde filosofie: leef tussen bergen, leef tussen rijken, vertrouw voorzichtig, houd vol.
Hier zijn er twintig om bij stil te staan.
Wijsheid over de wereld zoals die is
Macht, trouw en nuchter overleven
“De Koerden hebben geen vrienden behalve de bergen.”
Het beroemdste van allemaal. In het Kurmanji luidt het vaak Ji bilî çiyan dostên Kurdan tune ne (oorspronkelijk Kurmanji). Het drukt verraad, verlatenheid en eenzaamheid uit, geworteld in de geschiedenis van een volk dat steeds zonder betrouwbare bondgenoten achterbleef. Fatalistisch, maar ook een verklaring van zelfredzaamheid. De bergen ondertekenden nooit een verdrag en braken er nooit een.
“Wanneer het water stijgt, eten vissen de mieren. Wanneer het water zakt, eten mieren de vissen.”
Misschien het beste spreekwoord over macht dat ooit ergens ontstond. Niemand staat blijvend bovenaan. Omstandigheden veranderen: het dier dat gisteren hulpeloos was, eet vandaag. Het is tegelijk een waarschuwing voor machtigen en troost voor machtelozen.
“Duizend vrienden zijn te weinig; één vijand is te veel.”
Gemeenschap is een rekensom die nooit helemaal klopt. Je kunt een leven lang goodwill opbouwen en alles aan één vastberaden tegenstander verliezen. Wie ooit een klein bedrijf in een kleine plaats leidde, weet hoe waar dat is.
“Neem raad van de oude man, maar neem de arm van de jonge.”
Wijsheid en kracht wonen in verschillende lichamen; beide zijn nodig. Een praktische aanwijzing voor een dorp dat de oogst moest binnenhalen, en een bruikbaar model voor elk team, gezin of bedrijf waarvan je deel uitmaakt.
“Liever een wijze vijand dan een dwaze vriend.”
Een verstandige vijand is voorspelbaar. Hij handelt uit eigenbelang en je kunt daarmee rekening houden. Een dwaas die van je houdt, laat je per ongeluk van een klif vallen.
“Niemand staat blijvend bovenaan. Omstandigheden veranderen.”
Wijsheid over woorden en de tong
Spreken, waarheid en de prijs van te veel zeggen
“Een meswond geneest; een tongwond niet.”
Vlees groeit dicht. Woorden niet. Van al deze spreekwoorden verdient dit het meest een plek aan de muur voordat je een e-mail verstuurt.
“De tong van een dwaas is lang genoeg om zijn eigen keel door te snijden.”
Hetzelfde idee, nu tegen de spreker gericht. Geef mensen genoeg ruimte en meestal worden zij door hun eigen mond ten val gebracht, niet door vijanden.
“Wie de waarheid spreekt, houdt één voet in de stijgbeugel.”
De stilste en vernietigendste regel uit de verzameling. Eerlijkheid is een deugd, maar kan je nog steeds de stad uit jagen. Wees dus eerlijk en klaar om weg te rijden. Hier klinkt een volk dat leerde wat er gebeurt als je tegen het verkeerde gezag het verkeerde zegt.
“De hond blaft, de karavaan trekt verder.”
Lawaai blokkeert niets. Het werk gaat door. Nuttig om te onthouden bij critici, reacties onder berichten en iedereen die langs de weg schreeuwt.
“De mens is een spiegel die zijn eigen rug niet ziet.”
We beoordelen andermans blinde vlekken uitstekend. Andere mensen zijn nodig voor het zicht dat je zelf niet kunt hebben, niet om je te vleien.
Wijsheid over werk, geduld en brood
Ambacht, gastvrijheid en gestage inspanning
“Het paard dat vroeg aankomt, drinkt schoon water.”
Kom als eerste en drink goed. Kom als laatste en drink wat de kudde overlaat. Een landelijke, nuchtere versie van de vroege vogel, met veel levendiger gevolgen.
“Je kunt geen twee watermeloenen in één hand houden.”
Het oorspronkelijke spreekwoord tegen multitasken. Grijp ze allebei en je laat ze allebei vallen. Kies er één.
“Draad voor draad wordt het een tapijt.”
Koerdisch weven bestaat uit duizenden afzonderlijk onopvallende knopen. Niemand bewondert een knoop. Iedereen bewondert het tapijt. Bijna alles wat de moeite waard is, wordt zo opgebouwd.
“Brood en zout maken vriendschap.”
Gastvrijheid is in de Koerdische cultuur een bindende daad. Wie brood en zout deelt, schept verplichtingen aan beide kanten. De moderne versie: relaties ontstaan aan tafels, niet in vergaderingen.
“Een steen op zijn juiste plaats is niet zwaar.”
De juiste plek telt meer dan inspanning. Een ontilbaar lijkende steen ligt vaak gewoon verkeerd, en dat geldt ook voor mensen. Zet het juiste op de juiste plaats en het gewicht verdwijnt.
“Niemand bewondert een knoop. Iedereen bewondert het tapijt.”
Wijsheid met een venijnige staart
Vossen, ezels en pijnlijk herkenbaar menselijk gedrag
“De vos die zijn staart verloor, wilde dat elke vos de zijne verloor.”
Spreekwoorden staan vol dieren. De vos verschijnt steeds als beeld van sluwheid en bedrog. Hier zoekt ellende gezelschap. Let op mensen die je hun verlies willen laten delen in plaats van eraan ontsnappen.
“Als kat en muis het eens worden, is de kruidenier geruïneerd.”
Prachtig cynisch. Wanneer twee partijen die elkaar moeten controleren gaan samenwerken, kijk wie betaalt. Toezichthouders, verhuurders, tussenpersonen, leveranciers: het gezegde vat drieduizend woorden politieke economie in twaalf samen.
“Een huis met twee meesters is als een bruiloft met twee bruiden.”
Verdeeld gezag veroorzaakt chaos en verlegenheid. Elk gestrand zakelijk partnerschap ging binnen dit spreekwoord ten onder.
“Naar de boom met het zoetste fruit gooien ze de meeste stenen.”
Succes lokt aanvallen uit. Dat hoort erbij en betekent niet dat je iets verkeerd deed. Maar let op het beeld: de stenen treffen fruit dat iemand wil hebben. Het alternatief is genegeerd worden.
“De ezel kent zeven manieren om te zwemmen, maar vergeet ze zodra hij water ziet.”
Het grappigste en waarste. Kennis is iets anders dan moed. Iedereen heeft een plan totdat het water er echt is. Het gezegde berispt de ezel niet. Het stelt schouderophalend vast dat dieren en mensen zo zijn.
Waarom deze Koerdische spreekwoorden nog belangrijk zijn
Spreekwoorden lijken soms schilderachtige wijsheid uit een wereld van ezels en kruideniers, ingehaald door betere informatie. Dat miskent ze. Zij overleefden omdat ze moeizaam verworven sociale kennis verdichtten tot een vorm die zonder papier door generaties, ontheemding, censuur en oorlog kon worden gedragen. Ze waren infrastructuur, geen versiering.
Samen vormen zij een opvallend samenhangende filosofie: wees zelfredzaam, want bondgenoten zijn voorlopig. Bewaak je tong, want woorden overleven wonden. Werk stap voor stap. Voed mensen. Verwacht dat machtigen vallen en zwakken opstaan. Lach om jezelf, vooral om het verschil tussen wat je weet en wat je doet als het water komt.
Geen slechte levensraad, voor wie dan ook, in welke eeuw dan ook.
Koerdische spreekwoorden leven in tientallen regionale varianten in Kurmanji, Sorani, Zazaki en zuidelijke dialecten. Groeide u op met een andere versie, of met een gezegde dat op de lijst hoort, dan horen we dat graag.
Redactionele opmerking: Vertaling en formulering verschillen per regio en verzameling. Als achtergrond zijn Mehmet Öncü’s meerdelige Gotinên Pêşiyan en vergelijkend onderzoek naar dierbeelden in de mondelinge Kurmanjitraditie geraadpleegd. Varianten van verschillende gezegden komen ook in Armeense, Turkse, Perzische en Arabische tradities voor.