Koerdische folklore leeft in verhalen, gezongen vertellingen, dans en opnamen. Onderzoek toont regionale variatie, vrouwenstemmen en de verbinding tussen mondelinge traditie, boeken en privéarchieven.
Verschillende vertelvormen
Koerdische folklore omvat prozaverhalen, gezongen vertellingen, lyriek en vormen die door deelname worden geleerd. Christine Allison en Philip Kreyenbroek beschrijven mondelinge literatuur als een gevarieerd veld in wisselwerking met schrift. Hun voorbeelden zijn Dimdim, Memê Alan, historische balladen en religieuze verhalen. [1] Luisteren, dansen en geredigeerde tekst lezen zijn verschillende ervaringen. De vorm verheldert leren, uitvoeren en herinneren.
Dengbêjî en repertoire
Jonathan Sanjeev Withers beschrijft in Istanbul dengbêjî als doorgaans onbegeleide vocale vertelkunst. Zangers brengen geleerde stukken naast eigen composities. In Diyarbakırs Mala Dengbêjan zingen zij om de beurt op de binnenplaats; veel luisteraars in Istanbul kennen gevestigde stemmen van opnamen. [2] Repertoire beweegt tussen mensen en media. Interpretatie, voordracht en ervaring tellen naast de woorden.
Memê Alan en Mem û Zîn
Kreyenbroek verbindt Memê Alan vooral met Kurmanji-sprekende gebieden en noemt verzamelde versies in andere talen. Ehmedê Xanîs geschreven Mem û Zîn gaf het verhaal een eigen literaire vorm en verspreiding. [3] De namen hangen samen, maar een mondelinge vertelling en auteursgedicht zijn niet vanzelf dezelfde tekst. Vergelijk benoemde vertellers en uitgaven om veranderingen in episodes, relaties en eindes te zien. Culturele betekenis vereist geen uniforme versie.
Govend samen leren
Withers beschrijft govend, ook besproken met het Turkse halay, als participatieve rij- en kringdans. Davul en zurna, dansersstemmen of andere muziek kunnen begeleiden. In Istanbul onderscheidt hij spontane deelname van lessen in reeksen en podiumovergangen. [2] Kennis ontstaat door beweging en oefening. Dans is een uitvoeringsvorm, de trommel een instrument; passen, gelegenheid en deelnemers moeten eveneens worden beschreven.
Vrouwenstemmen in het openbaar
Marlene Schäfers volgt in 2018 vrouwelijke dengbêj in Van en Istanbul. Twee openbare gelegenheden uit 2012 laten vragen wat verandert wanneer de stem buiten vertrouwde omgevingen klinkt. Haar analyse betwist dat podiumzichtbaarheid vanzelf controle geeft over hoe een zangeres wordt gehoord. [4] Vrouwen zijn uitvoerders met vaardigheden, geschiedenissen en ambities. Organisatie, repertoirekeuze en interpretatie verdienen ook aandacht.
Boeken, radio en cassettes
Allison en Kreyenbroek behandelen Hawar, verzamelaars en archieven van omroepen zoals Radio Jerevan. [1] Schäfers beschrijft in 2019 Perihans huisarchief in Van: dengbêj-cassettes in dozen en meubels die zij als geschiedenis van haar volk ziet. [5] Redacteuren, omroepen, verzamelaars en luisteraars dragen over. Bewaar naam, taal, plaats, datum en omstandigheden bij de opname zodat latere luisteraars de stem kunnen plaatsen.
Bronnen en verder lezen
- Christine Allison and Philip G. Kreyenbroek, Oral Literature in Iran, Encyclopaedia Iranica, 2022, updated 2023; introduction and Kurdish oral-literature discussion.
- Jonathan Sanjeev Withers, Kurdish Music-Making in Istanbul: Music, Sentiment and Ideology in a Changing Urban Context, Harvard PhD, 2016, pp. 55–56 and 66–71; fieldwork on dengbêjî and govend.
- Philip G. Kreyenbroek, Mem-ê Alan, Encyclopaedia Iranica, 2000, updated 2012; oral romance, language settings and relation to Xanî’s written work.
- Marlene Schäfers, “It Used to Be Forbidden”: Kurdish Women and the Limits of Gaining Voice, Journal of Middle East Women’s Studies 14(1), 2018, pp. 3–24; abstract and opening fieldwork discussion.
- Marlene Schäfers, Archived Voices, Acoustic Traces, and the Reverberations of Kurdish History in Modern Turkey, Comparative Studies in Society and History 61(2), 2019, pp. 447–473; opening account of Perihan’s cassette archive.