Inleiding
Aan het einde van de tiende eeuw liet een herder genaamd Badh ibn Dustak zijn vee achter, nam de wapens op en veroverde hij een koninkrijk. Binnen enkele jaren beheerste deze Koerdische stammenkrijger van de Humaydi-stam een rijk dat zich uitstrekte van Diyarbakır tot de oevers van het Vanmeer, een van de strategisch belangrijkste gebieden in het middeleeuwse Nabije Oosten. De Marwanidendynastie die hij stichtte, zou een eeuw lang over Diyar Bakr regeren. Vanuit de hoofdstad Mayyafariqin bestuurde zij de steden Amid (Diyarbakır), Mayyafariqin (Silvan), Hasankeyf, Akhlat, Bitlis, Manzikert en Nusaybin.
De Marwaniden waren vóór de Ajjoebiden de belangrijkste Koerdische dynastie van de middeleeuwen. Zij regeerden vanuit het islamitisch-Byzantijnse grensgebied, vochten tegen de laatste Arabische Hamdanidendynastie, onderhandelden over vrede met de Byzantijnse keizer Basileios II en speelden een cruciale rol in de geopolitieke omwentelingen die tot de Seltsjoeks-Turkse verovering van Anatolië leidden. Een hedendaagse geleerde beschreef hun rijk als een “kosmopolitische grensstaat”. Het was een van de grootste en langst bestaande Koerdische vorstendommen uit de geschiedenis.
Inhoud
Badh ibn Dustak: van herder tot veroveraar
Oorlog met de Hamdaniden en het consolideren van de macht
De bloeitijd van het Marwanidische bewind
De Seltsjoekse verovering en de val van de Marwaniden
Belangrijke gebeurtenissen en tijdlijn
Badh ibn Dustak: van herder tot veroveraar
Het verhaal van de Marwaniden begint met een van de meest opmerkelijke opkomsten uit de Koerdische geschiedenis. Badh ibn Dustak, geboren bij Hizan in de bergen ten noorden van het Vanmeer, was oorspronkelijk een herder die een kleine krijgersgroep leidde. Toen de machtige Boejidische heerser Adud al-Dawla in 983 stierf en de Boejidische greep op de regio verzwakte, greep Badh zijn kans. Hij nam Mayyafariqin in en trok vervolgens door de regio, waarbij hij snel achtereen Diyarbakır, Erciş en de steden rond het Vanmeer veroverde.
Badh was een buitengewoon opportunist. Toen het Byzantijnse Rijk werd opgeschud door de opstand van Bardas Phokas de Jongere, gebruikte Badh de chaos om de vlakte van Mush in Taron te plunderen. Dit Armeense vorstendom was in 966 door Byzantium geannexeerd. Hij verschoof de grenzen van zijn rijk noordwaarts naar gebieden die onder Byzantijns of Armeens-christelijk gezag hadden gestaan en vestigde zo Koerdische macht in een strategische grenszone.
Uiteindelijk reikte Badhs ambitie verder dan zijn middelen. Hij probeerde Mosul te veroveren, maar slaagde daar niet in en werd tijdens een veldtocht daar in 990 of 991 gedood. De dynastie die hij had geschapen, overleefde hem echter. Het fundament dat hij legde, een Koerdisch vorstendom dat het onmisbare knooppunt Diyar Bakr beheerste, zou bijna een eeuw standhouden.
Oorlog met de Hamdaniden en het consolideren van de macht
Na Badhs dood ging de macht over op zijn neef al-Hasan ibn Marwan, de man aan wie de dynastie haar naam ontleent. Al-Hasan trouwde met Badhs weduwe en verstevigde daarmee zijn aanspraak op de macht. Vervolgens richtte hij zich militair op de laatste resten van de Arabische Hamdanidendynastie, de eerdere machthebbers in Noord-Mesopotamië. De oorlogen tussen de Marwaniden en de Hamdaniden van 989–990 eindigden met een beslissende overwinning van de Marwaniden op hun Arabische rivalen en de inname van de overgebleven Hamdanidische vestingen.
Al-Hasan werd in 997 zelf door opstandige inwoners van Amid (Diyarbakır) gedood, een herinnering eraan dat veroverde steden besturen even gevaarlijk kon zijn als ze veroveren. Zijn broer Abu Mansur Sa’id volgde hem op en nam de titel Mumahhid al-Dawla aan. Onder Sa’id verstevigden de Marwaniden hun greep op Diyar Bakr en onderhandelden zij rond 992 over een duurzame vrede met de Byzantijnse keizer Basileios II. Zo werd het Marwanidische emiraat een erkende macht aan de islamitisch-Byzantijnse grens.
De Byzantijnse grens
Het Marwanidische rijk lag aan de belangrijkste grens van de middeleeuwse wereld: die tussen de islamitische staten en het Byzantijnse Rijk. De steden die het bestuurde, Manzikert, Akhlat, Erciş en Mush, waren precies de plaatsen waar over de toekomst van Anatolië zou worden beslist. Met grote diplomatieke vaardigheid bewogen de Marwaniden zich in dit grensgebied. Zij onderhielden contacten met zowel Constantinopel als Bagdad en bewaarden tegelijk hun eigen autonomie.
De Marwaniden liepen voorop bij islamitische militaire operaties tegen het door Byzantium beheerste Armenië en waren van cruciaal belang voor het bredere patroon van islamitische expansie aan de oostgrens. Toen de Seltsjoekse Turken halverwege de elfde eeuw in de regio aankwamen, werden de Marwanidische gebieden en infrastructuur onmisbaar voor de veldtochten van deze Turkstalige groepen. Die zouden uitmonden in de Slag bij Manzikert in 1071, de confrontatie die Anatolië voor Turkse vestiging opende en het hele Nabije Oosten veranderde.
De bloeitijd van het Marwanidische bewind
De langst regerende en beroemdste Marwanidische heerser was Nasr al-Dawla Ahmad, die rond het midden van de elfde eeuw verschillende decennia regeerde. Onder zijn bewind werd het Marwanidische emiraat een centrum van cultuur en kennis. Hij beschermde dichters, geleerden en architecten en liet overal in zijn rijk moskeeën en openbare werken bouwen. Het Marwanidische hof trok intellectuelen uit de hele islamitische wereld aan.
De Marwanidische hoofdstad Mayyafariqin, het huidige Silvan, was in deze periode een bloeiende stad, met monumentale architectuur, levendige markten en een diverse bevolking van Koerden, Arabieren, Armeniërs en Syrische christenen. De Marwaniden bestuurden dit multi-etnische rijk met een pragmatisme dat hun de omschrijving “kosmopolitische grensstaat” opleverde. Het waren Koerdische heersers die in het Arabisch bestuurden, munten op naam van de Abbasidische kalief sloegen, relaties met Byzantium onderhielden en een functionerende staat opbouwden in een van de strategisch meest betwiste regio’s ter wereld.
De Seltsjoekse verovering en de val van de Marwaniden
Het einde van de Marwanidendynastie kwam door verraad in plaats van een nederlaag op het slagveld. Een voormalige Marwanidische vizier, Ibn Jahir, koesterde een persoonlijke wrok. Hij reisde naar Bagdad en overtuigde de Seltsjoekse sultan Malik Shah I en diens beroemde vizier Nizam al-Mulk ervan een aanval op Mayyafariqin toe te staan. De Seltsjoekse troepen namen de hoofdstad in en Ibn Jahir eigende zich de Marwanidische schatkist toe.
De laatste Marwanidische emir, Nasir al-Dawla Mansur, verloor bijna al zijn gebieden. Alleen Jazirat Ibn Umar behield hij, het huidige Cizre, dezelfde stad die tweeduizend jaar eerder tot het oude Gordyene had behoord. In 1085 was het met de Marwanidendynastie gedaan. Diyar Bakr kwam onder rechtstreeks Seltsjoeks bestuur, waarmee een eeuw Koerdische soevereiniteit over de regio eindigde.
Nalatenschap
De Marwaniden waren de belangrijkste Koerdische dynastie tussen de oude Meden en de Ajjoebiden van Saladin. Zij bestuurden het strategisch belangrijkste gebied van het middeleeuwse Nabije Oosten, de grenszone waar de islam Byzantium ontmoette. Een eeuw lang deden zij dat met een combinatie van militaire macht, diplomatieke vaardigheid en culturele bescherming die hun in de hele islamitische wereld respect opleverde.
De steden waarover zij regeerden, Diyarbakır, Silvan, Hasankeyf, Cizre, Bitlis en Manzikert, vormen vandaag nog steeds het kerngebied van Koerdisch Turkije. De Badikan-stam, die zijn wortels op Badh ibn Dustak terugvoert, bestaat nog altijd in dezelfde regio. Het Marwanidische verhaal, van een herder die een koninkrijk opbouwde dat vervolgens door verovering door Turkstalige machten en intern verraad werd vernietigd, is een van de bepalende verhalen uit de Koerdische politieke geschiedenis.
Belangrijke gebeurtenissen en tijdlijn
983 n.Chr. — Badh ibn Dustak neemt Mayyafariqin in na de dood van de Boejidische heerser Adud al-Dawla en begint met de verovering van Diyar Bakr
989–990 n.Chr. — Oorlogen tussen de Marwaniden en de Hamdaniden; de Marwaniden verslaan de laatste Arabische Hamdanidendynastie
990/991 n.Chr. — Badh ibn Dustak wordt tijdens een veldtocht tegen Mosul gedood
ca. 992 n.Chr. — De Marwaniden onderhandelen over een duurzame vrede met de Byzantijnse keizer Basileios II
997 n.Chr. — Al-Hasan ibn Marwan wordt in Amid (Diyarbakır) door opstandige inwoners gedood
1071 n.Chr. — De Slag bij Manzikert vindt plaats in Marwanidisch grensgebied; de Seltsjoekse Turken verslaan het Byzantijnse Rijk
ca. 1085 n.Chr. — Voormalig vizier Ibn Jahir overtuigt de Seltsjoekse sultan Malik Shah I ervan Mayyafariqin te veroveren; de Marwanidendynastie valt
Veelgestelde vragen
Wie waren de Marwaniden?
De Marwaniden waren een Koerdische soennitisch-islamitische dynastie die van ongeveer 983 tot 1085 over de regio Diyar Bakr in Opper-Mesopotamië regeerde. De dynastie werd gesticht door de krijger Badh ibn Dustak van de Humaydi-stam. Vanuit de hoofdstad Mayyafariqin (Silvan) bestuurde zij onder meer Diyarbakır, Hasankeyf, Akhlat, Bitlis en Manzikert.
Wat gebeurde er met de Marwanidendynastie?
De Marwanidendynastie werd in 1085 vernietigd toen een voormalige vizier haar aan de Seltsjoekse Turken verried. Sultan Malik Shah I veroverde de Marwanidische hoofdstad en de laatste emir behield alleen de controle over Cizre. Daarna kwam de regio Diyar Bakr onder rechtstreeks Seltsjoeks bestuur.
Waarom waren de Marwaniden belangrijk?
De Marwaniden waren de belangrijkste Koerdische dynastie tussen de oude Meden en de Ajjoebiden van Saladin. Een eeuw lang beheersten zij de islamitisch-Byzantijnse grens en bestuurden ze de steden waar de Slag bij Manzikert (1071) plaatsvond. Zij waren ook beschermers van de cultuur en bouwden een kosmopolitische, multi-etnische staat op.
Bronnen en verdere lectuur
Blaum, P. — A History of the Kurdish Marwanid Dynasty (983–1085) (Een geschiedenis van de Koerdische Marwanidendynastie), Kurdish Studies: An International Journal
Ripper, T. — Die Marwaniden von Diyar Bakr (De Marwaniden van Diyar Bakr), Ergon, 2000
James, B. — A Cosmopolitan Frontier State: The Marwanids of Diyar Bakr (Een kosmopolitische grensstaat: de Marwaniden van Diyar Bakr), in The Islamic-Byzantine Border in History (De islamitisch-Byzantijnse grens in de geschiedenis), Cambridge, 2023
Bosworth, C.E. — The New Islamic Dynasties (De nieuwe islamitische dynastieën), 1996
Wikipedia — Marwanidendynastie (Diyar Bakr)
New Lines Magazine — The Untold History of Turkish-Kurdish Alliances (De onvertelde geschiedenis van Turks-Koerdische bondgenootschappen), 2024