Destpêk
Di dawiya sedsala dehem de, şivanekî bi navê Bad îbn Dûstek dewarên xwe hiştin, çek hilda û padîşahiyek ji xwe re ava kir. Di nav çend salan de, ev şervanê eşîrî yê kurd ji eşîra Humeydî welatek ku ji Diyarbekirê heta berên Gola Wanê dirêj dibû kontrol dikir — yek ji axên ji aliyê stratejîk ve herî girîng ên Rojhilata Nêzîk di Serdema Navîn de. Xanedana merwanî ya ku wî damezrand dê sedsalekê Diyar Bekir birêve bibe; ji paytexta xwe ya Meyafarqînê bajarên Amîd (Diyarbekir), Meyafarqîn (Silîvan), Heskîf, Xelat, Bidlîs, Menzîkert û Nûsaybîn birêve bibe.
Merwanî xanedana kurdî ya herî girîng a Serdema Navîn a berî Eyûbiyan e. Wan ji sînorê îslamî–bîzansî desthilatdarî kir, bi xanedana erebî ya hemdanî ya dawî re şer kir, bi împaratorê bîzansî Basîl ê II re aşitî danûstandin û di tevliheviya jeopolîtîk a ku bû sedema fetiha Anatolyayê ji aliyê tirkên selcûqî ve de roleke pir girîng lîst. Zanyarekî nûjen welatê wan wek «dewleteke sînorî ya pirçandî» danasî — û ew yek ji mîrektiyên kurdî yên herî mezin û herî dirêjdom di dîrokê de bû.
Naverok
Bad îbn Dûstek: Ji Şivantiyê Ber Bi Fetihê Ve
Şer Bi Hemdaniyan Re û Xurtkirina Desthilatdariyê
Serdema Zêrîn a Desthilatdariya Merwanî
Fetiha Selcûqî û Hilweşîna Merwaniyan
Bad îbn Dûstek: Ji Şivantiyê Ber Bi Fetihê Ve
Çîroka merwanî bi yek ji hilbûnên herî dramatîk ên dîroka kurdî dest pê dike. Bad îbn Dûstek, ku li nêzî Hîzanê li çiyayên bakurê Gola Wanê ji dayîk bûbû, di destpêkê de şivanek bû ku komeke biçûk a şervanan birêve dibir. Dema desthilatdarê hêzdar ê bûyî Edûd el-Dewle di 983 de mir û destê bûyî li ser herêmê lawaz bû, Bad ji derfeta xwe sûd wergirt. Wî Meyafarqîn girt, paşê bi lez li herêmê pêş ket û Diyarbekir, Erdîş û bajarên derdora Gola Wanê bi dû hev girtin.
Bad derfetnasê asteke pir bilind bû. Dema Împaratoriya Bîzansê ji ber serhildana Bardas Fokas ê Biçûk ket tevliheviyê, Bad ji wê tevliheviyê sûd wergirt da ku êrîş bike deşta Mûşê li Taronê — mîrektiyeke ermenî ku Bîzansê di 966 de xistibû nav axa xwe. Wî sînorên welatê xwe ber bi bakur ve xistin nav herêmên ku di bin kontrola bîzansî an xiristiyanên ermenî de bûn û desthilatdariya kurdî li ser qadeke sînorî ya stratejîk damezrand.
Armancên Bad di dawiyê de ji çavkaniyên wî mezintir bûn. Wî hewl da Mûsilê fetih bike lê bi ser neket, û di kampanyayeke li wir de di 990 an 991 de hat kuştin. Lê xanedana ku wî çêkiribû piştî wî sax ma. Bingeha ku wî danî — mîrektiyeke kurdî ku kontrola xaçerêyên girîng ên Diyar Bekirê dikir — dê nêzî sedsalekê bidome.
Şer Bi Hemdaniyan Re û Xurtkirina Desthilatdariyê
Piştî mirina Bad, desthilatdarî derbasî el-Hesen îbn Merwan, kurê birayê an xwişka wî, bû — ew kesê ku navê xanedanê jê tê. El-Hesen bi jina Bad a mêrê wê miribû re zewicî, bi vî awayî îdiaya xwe xurt kir û paşê bala xwe ya leşkerî ber bi mayînên dawî yên xanedana erebî ya hemdanî ve da; ew hêza berê ya bakurê Mezopotamyayê bû. Şerên Merwanî–Hemdanî yên 989–990 bi serkeftina biryardar a Merwaniyan li ser reqîbên wan ên ereb û girtina kontrola kelehên hemdanî yên mayî bi dawî bûn.
El-Hesen bi xwe di 997 de li Amîdê (Diyarbekir) ji aliyê rûniştvanên serhildêr ve hat kuştin — bibîranînek ku birêvebirina bajarên hatî fetihkirin bi qasî fetiha wan metirsîdar bû. Birayê wî Ebu Mensûr Seîd bû şûnagerê wî û navê Mumahîd el-Dewle girt. Di bin Seîd de Merwaniyan destê xwe li ser Diyar Bekirê xurt kir û nêzî 992 bi împaratorê bîzansî Basîl ê II re aştiyeke domdar danûstandin; bi vî awayî mîrektiya merwanî wek hêzeke naskirî li sînorê îslamî–bîzansî hat damezrandin.
Sînorê Bîzansî
Welatê merwanî li sînorê herî girîng ê cîhana Serdema Navîn bû: sînorê di navbera dewletên îslamî û Împaratoriya Bîzansê de. Bajarên ku wan birêve dibirin — Menzîkert, Xelat, Erdîş, Mûş — heman cihên ku dê paşeroja Anatolyayê li wir bê biryardan bûn. Merwanî bi şiyaneke dîplomatîk a berbiçav li vî sînorî digeriyan; têkiliyên bi Konstantînopol û Bexdayê re diparastin û xweseriya xwe jî didomandin.
Merwaniyan pêşengiya operasyonên leşkerî yên îslamî li dijî Ermenistana di bin destê Bîzansê de kirin û ji bo şêweya berfirehtir a berfirehbûna îslamî li sînorê rojhilatî pir girîng bûn. Dema tirkên selcûqî di nîveka sedsala yanzdehem de gihîştin herêmê, ax û binesaziya merwanî ji bo kampanyayên tirkî pêdiviyên sereke bûn; ew kampanya dê di dawiyê de bigihîjin Şerê Menzîkertê di 1071 de — şerê ku Anatolya ji bo bicihbûna tirkan vekir û hemû Rojhilata Nêzîk guhart.
Serdema Zêrîn a Desthilatdariya Merwanî
Desthilatdarê merwanî yê ku herî dirêj li ser text ma û herî zêde dihate qedirandin Nesr el-Dewle Ehmed bû; ew di nîveka sedsala yanzdehem de çend dehsalan desthilatdar bû. Di desthilatdariya wî de mîrektiya merwanî bû navendeke çand û zanînê. Wî helbestvan, zanyar û mîmar piştgirî kirin û li seranserê welatê xwe mizgeft û sazûmanên giştî ava kirin. Dîwana merwanî rewşenbîr ji seranserê cîhana îslamî dikişandin.
Paytexta merwanî li Meyafarqînê (Silîvana nûjen) di vê serdemê de bajarekî birefah bû, bi mîmariya heybetdar, bazarên çalak û gelheyeke curbicur a Kurd, Ereb, Ermen û xiristiyanên suryanî. Merwaniyan ev welatê pirneteweyî bi pragmatîzmê birêve bir û ji ber vê yekê danasîna «dewleteke sînorî ya pirçandî» bi dest xistin. Ew desthilatdarên kurd bûn ku bi erebî birêve dibirin, bi navê xelîfeyê ebasî pere dixistin, têkiliyên bi Bîzansê re diparastin û li yek ji herêmên cîhanê yên ku ji aliyê stratejîk ve herî zêde ji bo wan pêşbazî dihate kirin dewleteke bi karûbarê birêkûpêk ava kirin.
Fetiha Selcûqî û Hilweşîna Merwaniyan
Dawiya xanedana merwanî ji têkçûna li qada şer zêdetir bi xiyanetê hat. Wezîrekî berê yê merwanî bi navê Îbn Cehîr, ku kîneke kesane di dil de diparast, çû Bexdayê û sultanê selcûqî Melik Şah ê I û wezîrê wî yê navdar Nîzam el-Mulk razî kir ku destûra êrîşeke li ser Meyafarqînê bidin. Hêzên selcûqî paytext girtin û Îbn Cehîr xezîneya merwanî ji xwe re girt.
Ji mîrê merwanî yê dawî, Nasir el-Dewle Mensûr, nêzî hemû axa wî hat stendin. Tenê bajarê Cezîreta Îbn Umer li destê wî ma — Cizîra îroyîn, heman bajarê ku du hezar sal berê beşek ji Gordyena kevnar bû. Heta 1085 xanedana merwanî bi dawî bûbû. Diyar Bekir ket bin desthilatdariya rasterast a selcûqî û sedsalek a serweriya kurdî li herêmê bi dawî bû.
Mîras
Merwanî xanedana kurdî ya herî girîng a di navbera Mêdên kevnar û Eyûbiyên Selahedîn de bû. Wan axa ji aliyê stratejîk ve herî girîng a Rojhilata Nêzîk a Serdema Navîn birêve bir — qada sînorî ya ku Îslam li wir bi Bîzansê re rû bi rû dibû — û sedsalekê ev yek bi hevgirtina hêza leşkerî, şiyana dîplomatîk û piştgiriya çandî kirin, ku rêzgirtina li seranserê cîhana îslamî ji wan re anî.
Bajarên ku wan birêve dibirin — Diyarbekir, Silîvan, Heskîf, Cizîr, Bidlîs, Menzîkert — hê jî îro navenda kurdî ya Tirkiyeyê ne. Eşîra Badîkan, ku kokên xwe digihîne Bad îbn Dûstek, hê jî li heman herêmê heye. Çîroka merwanî — şivanekî ku padîşahiyek ava kir, lê ew bi fetiha tirkî û xiyaneta navxweyî hat wêrankirin — yek ji vegotinên diyarker ên dîroka siyasî ya kurdî ye.
Bûyerên Girîng û Xeta Demê
983 piştî zayînê — Bad îbn Dûstek piştî mirina desthilatdarê bûyî Edûd el-Dewle Meyafarqînê digire; dest bi fetiha Diyar Bekirê dike
989–990 piştî zayînê — Şerên Merwanî–Hemdanî; Merwanî li ser xanedana erebî ya hemdanî ya dawî serdikevin
990/991 piştî zayînê — Bad îbn Dûstek di kampanyayeke li dijî Mûsilê de tê kuştin
Nêzî 992 piştî zayînê — Merwanî bi împaratorê bîzansî Basîl ê II re aştiyeke domdar danûstandin dikin
997 piştî zayînê — El-Hesen îbn Merwan li Amîdê (Diyarbekir) ji aliyê rûniştvanên serhildêr ve tê kuştin
1071 piştî zayînê — Şerê Menzîkertê li axa sînorî ya merwanî tê kirin; tirkên selcûqî li ser Împaratoriya Bîzansê serdikevin
Nêzî 1085 piştî zayînê — Wezîrê berê Îbn Cehîr sultanê selcûqî Melik Şah ê I razî dike ku Meyafarqînê fetih bike; xanedana merwanî hilweşe
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Merwanî kî bûn?
Merwanî xanedaneke kurdî ya misilmanên sunnî bû ku ji nêzî 983 heta 1085 herêma Diyar Bekirê ya Mezopotamyaya Jorîn birêve bir. Ew ji aliyê şervan Bad îbn Dûstek ji eşîra Humeydî ve hat damezrandin; ji paytexta xwe ya Meyafarqînê (Silîvan) desthilatdarî dikir û bajarên mîna Diyarbekir, Heskîf, Xelat, Bidlîs û Menzîkert kontrol dikir.
Xanedana merwanî çi lê hat?
Xanedana merwanî di 1085 de hat wêrankirin, dema wezîrekî berê bi radestkirina wan ji tirkên selcûqî re xiyanet lê kir. Sultan Melik Şah ê I paytexta merwanî fetih kir û tenê kontrola bajarê Cizîrê ji mîrê dawî re ma. Herêma Diyar Bekirê paşê ket bin desthilatdariya rasterast a selcûqî.
Çima Merwanî girîng bûn?
Merwanî xanedana kurdî ya herî girîng a di navbera Mêdên kevnar û Eyûbiyên Selahedîn de bû. Wan sedsalekê sînorê îslamî–bîzansî kontrol kir û bajarên ku Şerê Menzîkertê (1071) li wan çêbû birêve birin. Ew herwiha piştgirên çandê bûn ku dewleteke pirçandî û pirneteweyî ava kirin.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Blaum, P. — Dîrokeke Xanedana Kurdî ya Merwanî (983–1085), Kurdish Studies: An International Journal
Ripper, T. — Merwaniyên Diyar Bekirê, Ergon, 2000
James, B. — Dewleteke Sînorî ya Pirçandî: Merwaniyên Diyar Bekirê, di Sînorê Îslamî–Bîzansî Di Dîrokê De, Cambridge, 2023
Bosworth, C.E. — Xanedanên Îslamî yên Nû, 1996
Wikipedia — Xanedana Merwanî (Diyar Bekir)
New Lines Magazine — Dîroka Nehatî Vegotin a Hevalbendiyên Tirk–Kurdî, 2024