Inleiding
Terwijl de Hasanwayhiden en Annaziden om de centrale Zagros vochten en de Marwaniden Diyar Bakr beheersten, bouwden twee andere Koerdische dynastieën ver noord- en oostwaarts rijken op. De Shaddadiden bestuurden Armenië en Arran, het huidige West-Azerbeidzjan, van 951 tot 1199 en waren daarmee een van de langst regerende Koerdische dynastieën. De Rawadiden beheersten Tabriz en Iraans Azerbeidzjan van ongeveer 955 tot 1071. Samen breidden zij politieke macht uit van de Tigris tot de Kaukasus, in oorlogen tegen Georgiërs, Armeniërs, Byzantijnen en uiteindelijk de Seltsjoekse Turken.
Zij zijn minder bekend dan de Marwaniden of Ayyubiden, maar zijn op twee manieren belangrijk. Ten eerste tonen zij het geografische bereik van middeleeuwse Koerdische macht: dynastieën aan de Kaukasische grens die grote steden als Ganja, Ani en Tabriz bestuurden. Ten tweede leverden de oorlogen tegen christelijk Georgië enkele van de langdurigste militaire campagnes in de middeleeuwse Kaukasus op. Twee eeuwen beleg, veldslagen en gebiedsuitwisseling vormden de regio generatieslang.
De Shaddadiden: Koerdische heren van Armenië en Arran
De Shaddadiden waren een Koerdische soennitisch-islamitische dynastie die zich in 951 in de Kaukasus vestigde, toen Muhammad ibn Shaddad de oude Armeense hoofdstad Dvin innam. Zijn zoon Ali Lashkari veroverde Ganja in 971 en beëindigde Musafiridische invloed in Arran, het gebied tussen de Kura en Aras in het huidige West-Azerbeidzjan. Op het hoogtepunt beheersten de Shaddadiden het hele gebied tussen beide rivieren, waaronder Ganja, Barda en Shamkir.
De langste en belangrijkste regering was die van Fadl I ibn Muhammad (986–1031). Hij heroverde Dvin in 1022 op de Armeense Bagratiden en breidde het dynastieke gebied westwaarts uit. Hij vocht meerdere veldtochten tegen Armeniërs en Georgiërs, overviel de Chazaren en vergrootte zijn invloed over een groot deel van de zuidelijke Kaukasus. Tijdens hun lange aanwezigheid trouwden Shaddadiden geregeld met de Armeense koninklijke Bagratunifamilie. Deze pragmatische strategie vervaagde de grens tussen veroveraar en opgenomen elite.
De Shaddadisch-Georgische oorlogen
De bepalende militaire strijd van de dynastie was het tweehonderdjarige conflict met het Koninkrijk Georgië. De Shaddadiden beheersten de islamitische kant van de grens en het groeiende noordelijke Georgische koninkrijk was hun hardnekkigste vijand. Belegeringen, veldslagen, hinderlagen en campagnes verwoestten het grensgebied herhaaldelijk.
Georgische troepen belegerden Shamkir in 1012 en opnieuw in 1026, beide keren succesvol verdedigd. In 1030 werd Fadl I echter op de terugweg van een veldtocht in een hinderlaag door een Georgisch-Armeense coalitie beslissend verslagen. De Slag bij Tashir in 1040 bracht opnieuw een Georgisch-Armeense overwinning. Generatieslang herhaalde het patroon zich: noordelijke rooftochten, Georgische tegenaanvallen en heen en weer verschuivende grenzen.
De Slag bij Didgori van 1121 was beslissend. Koning David IV van Georgië versloeg een enorme Seltsjoeks-Shaddadidische coalitie en maakte Georgië tot de overheersende Kaukasische macht. Hij veroverde Ani in 1124. Ook Ertsukhi in 1104 en Partskhisi in 1074 waren belangrijke Georgische overwinningen die de militaire macht geleidelijk uitholden.
De strijd om Ani
De oude Armeense stad Ani werd het middelpunt van de latere dynastieke geschiedenis. Rond 1072, nadat de Seltsjoekse verovering de hoofdlijn tot vazallen had gemaakt, kreeg een jongere tak Ani als beloning voor trouwe dienst aan de sultans. Emir Manuchihr bouwde er de Manuchihrmoskee, een van de belangrijkste islamitische bouwmonumenten in de regio. De ruïnes staan nog in het huidige Turks-Armeense grensgebied.
Ani wisselde in de twaalfde eeuw meermaals tussen Shaddadiden en Georgiërs. Georgië nam de stad in 1124, 1161, 1174 en uiteindelijk 1199 in. De eerste drie keer heroverden de Shaddadiden haar. In 1199 nam koningin Tamar Ani echter definitief in, zette de laatste heerser Sultan ibn Mahmud af en gaf de stad aan de Armeens-Georgische familie Mkhargrzeli. Na bijna 250 jaar was de dynastie ten einde.
De Rawadiden: Koerdische macht in Tabriz en Azerbeidzjan
De Rawadiden, ook Ravvadiden of Rewendi, waren oorspronkelijk Arabisch maar werden tegen de tiende eeuw door huwelijken met plaatselijke stammen volledig gekoerdificeerd. Middeleeuwse kronieken rekenden hen tot de Koerden. Zij namen naamvormen als Mamlan voor Muhammad en Ahmadil voor Ahmad over. Vanuit Tabriz beheersten zij van ongeveer 955 tot 1071 veel van Iraans Azerbeidzjan en delen van Armenië.
Zij verwierven aanzien door in 979 Musafiridische gebieden te veroveren. Op meerdere fronten voerden zij oorlog tegen buren. Toen Oghuz-Turkse overvallers in 1040 hun gebied bedreigden, liet de heerser preventief Oghuzleiders afslachten. Deze brute overlevingsstrategie nam de Turkse dreiging tijdelijk weg, maar kon de latere Seltsjoekse verovering niet voorkomen.
De Rawadidische prins Ahmadil ibn Ibrahim ibn Wahsudan al-Rawwadi al-Kurdi, wiens volledige titel zijn identiteit verkondigde, vocht later tijdens de Eerste Kruistocht tegen de kruisvaarders en onderhandelde met de Frankische heer Joscelin tijdens het Beleg van Tell Bashir. Ismaïlitische Assassijnen vermoordden hem in Bagdad in 1117. Zijn nakomelingen bestuurden Maragha als Ahmadili-atabegs tot de Mongoolse invasie van 1227.
De Seltsjoekse verovering en het einde van de onafhankelijkheid
Uiteindelijk overweldigde de Seltsjoeks-Turkse uitbreiding beide dynastieën. Sultan Tughril maakte de Rawadiden in 1054 vazallen; Alp Arslan zette in 1071 na Manzikert de laatste onafhankelijke heerser af. De Shaddadidische hoofdlijn verloor haar onafhankelijkheid toen Tughril in 1067 in Ganja vazalliteit eiste. Abu’l-Aswar Shavurs zoon Fadl II werd in 1068 door Georgiërs gevangengenomen en in 1075 waren de laatste onafhankelijke gebieden geannexeerd.
De jongere tak in Ani overleefde nog een eeuw als Seltsjoekse vazal, maar haar macht was een schaduw van vroeger. De Kaukasus, ruim twee eeuwen door Koerdische dynastieën bestuurd, kwam onder een nieuwe politieke orde waarin Turkse en Georgische machten overheersten. De Koerdische politieke invloed zou niet herstellen.
Nalatenschap
De Shaddadiden en Rawadiden vertegenwoordigen de verste geografische uitbreiding van middeleeuwse Koerdische macht. Hun bestuur over Ganja, Ani en Tabriz, steden in het huidige Azerbeidzjan, aan de Armeens-Turkse grens en in Iran, toont hoezeer die politieke wereld het huidige Koerdistan overtrof. Zij trouwden met Armeense koninklijke families, vochten tegen Georgische koningen, beschermden Perzische dichters en bouwden islamitische monumenten die duizend jaar later nog als ruïnes staan.
De rond 1072 door de Shaddadiden gebouwde Manuchihrmoskee in Ani blijft een van de belangrijkste middeleeuwse Koerdische bouwmonumenten. Zij herinnert tastbaar aan ooit bestuurde gebieden die nu over Turkije, Armenië, Azerbeidzjan en Iran verdeeld zijn. Deze dynastieën bewijzen dat de politieke ervaring nooit tot de Zagros beperkt bleef. Zij bereikte de Kaukasus, Kaspische kusten en muren van Ani.
Belangrijke gebeurtenissen en tijdlijn
951 n.Chr. — Muhammad ibn Shaddad neemt Dvin in en sticht de dynastie
971 n.Chr. — Lashkari I verovert Ganja en beëindigt de Musafiridische invloed in Arran
979 n.Chr. — Rawadiden veroveren Musafiridische gebieden en beheersen Tabriz en Iraans Azerbeidzjan
1012 en 1026 n.Chr. — Georgiërs belegeren Shamkir tweemaal; Shaddadiden verdedigen succesvol
1030 n.Chr. — Fadl I in een hinderlaag door Georgisch-Armeense troepen verslagen
1040 n.Chr. — Slag bij Tashir: Georgisch-Armeense overwinning; Rawadiden doden Oghuzleiders in Azerbeidzjan
1054 n.Chr. — Tughril maakt Rawadiden tot vazallen; einde van hun onafhankelijkheid
Ca. 1072 n.Chr. — Jongere Shaddadidentak in Ani gevestigd; Manuchihrmoskee gebouwd
1121 n.Chr. — Didgori: David IV verslaat de Seltsjoeks-Shaddadidische coalitie
1124 n.Chr. — David IV verovert Ani op de Shaddadiden
1199 n.Chr. — Koningin Tamar neemt Ani definitief in; laatste heerser afgezet; dynastie eindigt
Veelgestelde vragen
Wie waren de Shaddadiden?
Een Koerdische soennitisch-islamitische dynastie die delen van Armenië en Arran (West-Azerbeidzjan) van 951 tot 1199 n.Chr. bestuurde. Zij regeerden vanuit Dvin, Ganja en Ani en vochten twee eeuwen uitgebreid tegen Georgië.
Wie waren de Rawadiden?
Een gekoerdificeerde dynastie die ongeveer van 955 tot 1071 Tabriz en Iraans Azerbeidzjan beheerste. Oorspronkelijk Arabisch, werden zij door huwelijken volledig Koerdisch en namen zij naamgebruiken over. Hun nakomeling Ahmadil al-Kurdi vocht later tegen kruisvaarders.
Wat is de Manuchihrmoskee?
Emir Manuchihr bouwde haar rond 1072 in het oude Ani aan de huidige Turks-Armeense grens. Het is een van de belangrijkste middeleeuwse Koerdische bouwmonumenten en een van Ani’s belangrijkste overgebleven ruïnes.
Bronnen en verder lezen
Bosworth, C.E. & Buchner, V.F. — Shaddadiden, Encyclopaedia of Islam, 1997
Peacock, A.C.S. — De Shaddadiden, in The Encyclopaedia of Islam, 2011
Minorsky, V. — Studies over Kaukasische geschiedenis, Cambridge, 1953
Kennedy, H. — De profeet en het tijdperk van de kalifaten, 2016
Wikipedia — Shaddadiden, Rawadidische dynastie, Georgisch-Shaddadidische oorlogen
KurdishPeople.org — Shaddadiden