Şubat ile Eylül 1988 arasında Irak Baas rejimi, Kuzey Irak’taki Kürt nüfusuna karşı sistematik askerî harekât yürüttü. Kur’an’da “savaş ganimetleri” anlamına gelen surenin adından Enfal kod adını alan operasyon, Kimyasal Ali olarak bilinen Ali Hasan el-Mecid tarafından yönetildi. Soykırım oluşturan ölçekte toplu infazlar, kimyasal silah saldırıları, zorla yerinden etme, köy yıkımı ve zorla kaybetmeleri içeriyordu.
Tahminlere göre 50.000 ila 182.000 Kürt sivil öldürüldü. 4.000’den fazla köy yıkıldı. Sivil nüfuslara karşı hardal gazı ve sinir ajanları dâhil kimyasal silahlar kullanıldı. 16 Mart 1988 Halepçe kimyasal saldırısı, tek günde 3.200 ila 5.000 kişiyi öldürdü; Birinci Dünya Savaşı’ndan beri sivil nüfusa yönelik en büyük kimyasal silah saldırısıydı. Enfal harekâtı, Kürt tarihinin belirleyici trajedilerinden ve yirminci yüzyılın en çok belgelenmiş soykırımlarından biri olmayı sürdürür.
İçindekiler
Halepçe Kimyasal Saldırısı (16 Mart 1988)
Barzani Kaybetmeleri (1983)
Enfal harekâtı boşlukta başlamadı. Öncesinde yıllarca yükselen şiddet vardı. 1983’te Irak rejimi, en ürpertici vahşetlerinden birini gerçekleştirdi: Yaklaşık 8.000 Barzani erkeği ve erkek çocuğunun topluca kaybedilmesi. Barzani aşiret bölgelerinden erkekler ve oğlan çocukları Irak güvenlik kuvvetlerince toplandı, kamyonlara yüklendi ve Güney Irak’taki bilinmeyen yerlere götürüldü. Bir daha görülmediler. Akıbetleri doğrulanmamıştır; ancak infaz edilip toplu mezarlara gömüldükleri varsayılır.
Barzani kaybetmeleri, 1979’da sürgünde ölen Mustafa Barzani’nin ailesini ve aşiretini hedefleyen kasıtlı toplu cezalandırmaydı. Operasyon, Baas rejiminin yok etmeyi siyasal denetim aracı olarak kullanmaya hazır olduğunu gösterdi; 1988’de gelecek endüstriyel ölçekteki şiddetin habercisiydi.
Sekiz Enfal Operasyonu (1988)
Enfal harekâtı, Şubat ile Eylül 1988 arasında her biri Irak Kürdistanı’nın başka bölgesini hedefleyen sekiz ardışık askerî operasyonla yürütüldü. Operasyonlar, Kürt Peşmerge kuvvetlerinin Irak rejimine karşı İran’la aynı safta yer aldığı İran-Irak Savaşı’nın (1980–1988) son aşamasında yapıldı.
Birinci Enfal (Şubat–Mart 1988), Süleymaniye ilinde KYB’nin güçlü olduğu Cafati Vadisi’ni hedef aldı. İkinci Enfal (Mart–Nisan 1988), Karadağ bölgesini vurdu. Üçüncü Enfal (Nisan 1988), en yoğun nüfuslu Kürt tarım alanlarından Germiyan ovasını yıktı. Dördüncü Enfal (Mayıs 1988), Küçük Zap ve Köysancak bölgesini vurdu. Beşinci, Altıncı ve Yedinci Enfaller (Mayıs–Ağustos 1988), Şaklava ve Revanduz vadilerini hedef aldı. Sekizinci ve son Enfal (Ağustos–Eylül 1988), Duhok ilinde KDP’nin güçlü olduğu Behdinan’ı vurdu.
Her Enfal operasyonu aynı örüntüyü izledi: Çoğu zaman kimyasal silah içeren hava bombardımanı, Irak Ordusu ve Caş, yani Kürt işbirlikçi kuvvetlerinin kara saldırısı, hayatta kalan sivillerin toplanması, erkeklerle oğlan çocuklarının kadınlardan ve çocuklardan ayrılması, tutulanların kamyonlarla Güney Irak’taki gözaltı merkezlerine taşınması ve infaz. Bu işlem merkezlerinden geçen binlerce erkek ve oğlan çocuğu bir daha görülmedi.
Halepçe Kimyasal Saldırısı (16 Mart 1988)
Enfal harekâtının tek başına en kötü ün kazanmış vahşeti, Halepçe kentine 16 Mart 1988’de yapılan kimyasal saldırıydı. Irak uçakları, çevre köylerdeki zorla yerinden edilme nedeniyle nüfusu yaklaşık 80.000’e çıkmış kentin yerleşim mahallelerine hardal gazı, sarin, tabun ve VX sinir ajanı dâhil kimyasal maddeler bıraktı.
Saatler içinde 3.200 ila 5.000 kişi öldürüldü. Binlercesi daha yaralandı; birçoğunda Halepçe nüfusunu bugün de etkileyen kanserler, solunum hastalıkları ve doğumsal bozukluklar gibi uzun vadeli sağlık sonuçları oluştu. Saldırı, İran Devrim Muhafızlarının desteklediği Peşmerge kuvvetleri kasabayı kısa süre ele geçirdikten sonra gerçekleşti; Irak rejimi misilleme yaptı.
Saldırıyı izleyen günlerde Halepçe’ye ulaşan yabancı gazetecilerin çektiği, sokakları son anlarında donmuş erkek, kadın ve çocuk bedenleriyle dolu gösteren fotoğraflar, yirminci yüzyılın sonlarının en güçlü görüntülerinden oldu. Halepçe, Birinci Dünya Savaşı’ndan beri sivil nüfusa yönelik en büyük kimyasal silah saldırısını temsil eder ve Kürt soykırımının en çok tanınan simgesi olmayı sürdürür.
Yıkımın Boyutu
Enfal harekâtının toplam boyutu sarsıcıdır. En kapsamlı bağımsız soruşturmayı yürüten Human Rights Watch, 50.000 ila 100.000 Kürt sivilin öldürüldüğünü tahmin etti. Kürt kaynakları, özellikle Kürdistan Yurtseverler Birliği (KYB), yaklaşık 182.000 sayısını verir. 4.000’den fazla köy ve yüzlerce küçük kasaba, yüzyılların Kürt kırsal yaşamını silerek sistematik biçimde yıkıldı.
Harekât yalnızca askerî ayaklanma bastırma değildi. Human Rights Watch’un ele geçirilmiş Irak hükümet dosyalarından belgelediği üzere Enfal operasyonları, hedeflenen alanlarda Kürt sivil yaşamını kalıcı biçimde yok etmek için tasarlanmıştı. Baas Partisi politikası, Kürt varlığının siyasal, toplumsal, biyolojik, fiziksel, dinî ve kültürel bütün yönlerini ortadan kaldırmayı amaçladı. Köyler yalnızca boşaltılmadı, buldozerle yıkıldı. Meyve bahçeleri kesildi. Su kaynakları zehirlendi. Amaç, toprağı yaşanmaz, Kürt kırsal toplumunu yeniden kurulamaz kılmaktı.
Uluslararası Yanıt ve Adalet
Uluslararası toplumun Enfal harekâtına olaylar sırasında ve hemen sonrasındaki yanıtı büyük ölçüde yetersizdi. İran-Irak Savaşı sırasında Irak’la stratejik ilişkiler sürdüren ABD ve diğer Batılı hükümetler, saldırıları kınamakta yavaş kaldı. Kimyasal silah kullanımına ilişkin bol kanıta rağmen anlamlı uluslararası adım ancak yıllar sonra atıldı.
2003’te ABD’nin Irak’ı işgalinden sonra Ali Hasan el-Mecid ve diğer üst düzey Baas yetkilileri yakalandı, Irak Yüksek Mahkemesi’nde yargılandı ve soykırımdan mahkûm edildi. El-Mecid 2010’da idam edildi. Irak Yüksek Mahkemesi, Enfal harekâtının soykırım oluşturduğuna 2006’da resmen hükmetti. Çeşitli ülkeler ve Avrupa Parlamentosu da Enfal’i resmen soykırım olarak tanımıştır; ancak evrensel uluslararası tanınma sağlanmamıştır.
Enfal harekâtı, Kürdistan Bölgesi genelinde her yıl anılır. Özellikle Halepçe, hem Kürt acılarının hem direncinin güçlü simgesi olmayı sürdürür. Kürdistan Bölgesel Yönetimi, tarihsel kaydı korumak ve soykırımın küresel farkındalığını artırmak için belgeleme projeleri, hayatta kalanların tanıklık arşivleri ve uluslararası kurumlarla ortaklıklar kurmuştur.
Zaman Çizelgesi
1983 — Yaklaşık 8.000 Barzani erkeği ve erkek çocuğu Irak rejimince kaybedilir.
1987 — Ali Hasan el-Mecid, Kuzey Irak’ı yönetmek üzere atanır. Enfal çerçevesi kurulur.
Şubat–Mart 1988 — Birinci Enfal: Cafati Vadisi.
Mart–Nisan 1988 — İkinci Enfal: Karadağ.
16 Mart 1988 — Halepçe kimyasal saldırısı. 3.200 ila 5.000 sivil öldürülür.
Nisan 1988 — Üçüncü Enfal: Germiyan. Toplu köy yıkımı ve sürgün.
Mayıs 1988 — Dördüncü Enfal: Küçük Zap ve Köysancak bölgesi.
Mayıs–Ağustos 1988 — Beşinci, Altıncı ve Yedinci Enfaller: Şaklava ve Revanduz vadileri.
Ağustos–Eylül 1988 — Sekizinci Enfal: Behdinan. Son büyük operasyon.
2003 — Ali Hasan el-Mecid, ABD’nin Irak’ı işgalinden sonra yakalanır.
2006 — Irak Yüksek Mahkemesi, Enfal’in soykırım oluşturduğuna hükmeder.
2010 — Ali Hasan el-Mecid idam edilir.
Sık Sorulan Sorular
Enfal harekâtı neydi?
Enfal harekâtı, Irak Baas rejiminin Şubat ile Eylül 1988 arasında Kuzey Irak’taki Kürt nüfusuna karşı yürüttüğü sistematik askerî operasyondu. Ali Hasan el-Mecid’in yönettiği harekât, hava bombardımanı, kimyasal silah saldırıları, toplu infazlar, zorla yerinden etme ve köy yıkımı içeren sekiz eşgüdümlü askerî operasyon aşamasından oluşuyordu. Irak Yüksek Mahkemesi tarafından soykırım olduğuna hükmedilmiştir.
Enfal harekâtında kaç kişi öldü?
Tahminler farklıdır. En kapsamlı bağımsız soruşturmayı yürüten Human Rights Watch, 50.000 ila 100.000 Kürt sivilin öldürüldüğünü tahmin etti. Kürt kaynakları, özellikle KYB, yaklaşık 182.000 sayısını verir. 4.000’den fazla köy yıkıldı ve yüz binlerce insan yerinden edildi. Öldürmelerin sistematik niteliği ve kanıtların yıkılması nedeniyle kesin ölüm sayısı hiçbir zaman bilinemeyebilir.
Halepçe’de ne oldu?
16 Mart 1988’de Irak Hava Kuvvetleri, Kürt kenti Halepçe’ye hardal gazı, sarin, tabun ve VX sinir ajanı dâhil kimyasal silahlar attı. Saatler içinde 3.200 ila 5.000 sivil öldürüldü. Binlercesi daha uzun vadeli sağlık etkilerine maruz kaldı. Birinci Dünya Savaşı’ndan beri sivil nüfusa yönelik en büyük kimyasal silah saldırısıydı; Kürt soykırımının tek başına en çok tanınan vahşeti olmayı sürdürür.
Kimyasal Ali kimdi?
Kimyasal Ali olarak bilinen Ali Hasan el-Mecid, Enfal harekâtını yöneten Iraklı askerî subaydı. Saddam Hüseyin’in kuzeni olarak 1987’de askerî ve güvenlik operasyonlarında geniş yetkilerle Kuzey Irak’ı yönetmek üzere atandı. Kürt sivillere karşı kimyasal silah kullanılmasına izin verdi ve Kürt köylerinin sistematik yıkımını yönetti. 2003’teki ABD işgalinden sonra yakalandı, Irak Yüksek Mahkemesi’nde soykırımdan mahkûm edildi ve 2010’da idam edildi.
Enfal soykırım olarak tanınıyor mu?
Evet. Irak Yüksek Mahkemesi, 2006’da Enfal harekâtının soykırım oluşturduğuna resmen hükmetti. Çeşitli ülkeler ve Avrupa Parlamentosu da resmen soykırım olarak tanımıştır. Human Rights Watch, en kapsamlı bağımsız soruşturma olmayı sürdüren 1993 raporu Irak’ta Soykırım: Kürtlere Karşı Enfal Harekâtı’nda harekâtı ayrıntılı belgeledi. Ancak Enfal’in soykırım olarak evrensel uluslararası tanınması henüz bütünüyle sağlanmamıştır.
Enfal harekâtına uluslararası yanıt neydi?
Enfal harekâtı sırasında uluslararası yanıt büyük ölçüde yetersizdi. ABD ve diğer Batılı hükümetler, İran-Irak Savaşı sırasında Irak’la stratejik ilişkiler sürdürdü; kimyasal silah kullanımının açık kanıtlarına rağmen saldırıları kınamakta yavaş kaldı. Anlamlı uluslararası adım ancak 1991 Körfez Savaşı’ndan ve ardından gelen Kürt ayaklanmasından sonra atıldı. Tam hesap verme, ancak Enfal faillerinin yakalanıp yargılandığı 2003 Irak işgalinden sonra geldi.
Kaynaklar
Human Rights Watch — Irak’ta Soykırım: Kürtlere Karşı Enfal Harekâtı (1993)
KRG-US — Halepçe: Dünyayı Sarsan Kimyasal Saldırı
Sciences Po — Irak Kürdistanı’nda 1988 Enfal Harekâtı
McDowall, David, Kürtlerin Modern Tarihi, I.B. Tauris, 2004.
Hiltermann, Joost, Zehirli Bir Mesele: Amerika, Irak ve Halepçe’nin Gazlanması, Cambridge University Press, 2007.