لە نێوان شوبات و ئەیلوولی 1988دا، ڕژێمی بەعسی عێراق هەڵمەتێکی سەربازیی ڕێکخراوی دژی دانیشتووانی کوردی باکووری عێراق ئەنجام دا. ئۆپەراسیۆنەکە، کە بە ناوی ئەنفال کۆد کرابوو، ناوەکەی لە سوورەتێکی قورئانەوە وەرگیرابوو بە واتای «دەستکەوتەکانی شەڕ». عەلی حەسەن مەجید، ناسراو بە عەلی کیمیاوی، سەرکردایەتیی دەکرد و ئیعدامی بەکۆمەڵ، هێرشی چەکی کیمیاوی، ئاوارەکردنی زۆرەملێ، وێرانکردنی گوند و ونکردنی زۆرەملێی لە خۆ دەگرت، بە ئاستێک کە جینۆسایدی پێک دەهێنا.
بەپێی خەمڵاندنەکان، 50,000 تا 182,000 هاووڵاتیی مەدەنیی کورد کوژران. زیاتر لە 4,000 گوند وێران کران. چەکی کیمیاوی، لەوانە گازی خەردەل و ماددە عەصەبییەکان، دژی دانیشتووانی مەدەنی بەکار هێنران. هێرشە کیمیاوییەکەی هەڵەبجە لە 16ی ئازاری 1988، لە یەک ڕۆژدا لە نێوان 3,200 و 5,000 کەسی کوشت؛ گەورەترین هێرشی چەکی کیمیاوی بوو دژی دانیشتووانی مەدەنی لە دوای جەنگی جیهانیی یەکەمەوە. هەڵمەتی ئەنفال یەکێکە لە کارەساتە دیاریکەرەکانی مێژووی کورد و یەکێکە لەو جینۆسایدانەی سەدەی بیستەم کە زۆرترین بەڵگەیان لەسەر تۆمار کراوە.
ناوەڕۆک
هەشت ئۆپەراسیۆنەکەی ئەنفال (1988)
هێرشی کیمیاویی هەڵەبجە (16ی ئازاری 1988)
وەڵامی نێودەوڵەتی و دادپەروەری
ونکردنی بارزانییەکان (1983)
هەڵمەتی ئەنفال لە بۆشاییەکەوە دەستی پێ نەکرد. چەند ساڵێک لە توندوتیژیی ڕوو لە زیادبوون پێشی کەوتبوو. لە 1983دا، ڕژێمی عێراق یەکێک لە ترسناکترین تاوانەکانی ئەنجام دا: ونکردنی بەکۆمەڵی نزیکەی 8,000 پیاو و کوڕی بارزانی. پیاوان و کوڕانی ناوچە عەشیرەتییەکانی بارزان لەلایەن هێزە ئەمنییەکانی عێراقەوە کۆ کرانەوە، خرایە سەر بارهەڵگر و بردران بۆ شوێنی نەزانراو لە باشووری عێراق. هەرگیز جارێکی تر نەبینرانەوە. چارەنووسیان هێشتا پشتڕاست نەکراوەتەوە، بەڵام وا دادەنرێت کە ئیعدام کراون و لە گۆڕی بەکۆمەڵدا نێژراون.
ونکردنی بارزانییەکان کردەوەیەکی مەبەستداری سزادانی بەکۆمەڵ بوو کە خێزان و عەشیرەتی مستەفا بارزانیی کردبووە ئامانج؛ ئەو لە 1979دا لە دوورخستنەوە مردبوو. ئۆپەراسیۆنەکە نیشانی دا کە ڕژێمی بەعس ئامادەیە ڕیشەکێشکردن وەک ئامرازێکی کۆنترۆڵی سیاسی بەکار بهێنێت؛ پێشاندەرێک بوو بۆ ئەو توندوتیژییە بە پێوەری پیشەسازی کە لە 1988دا دواتر ڕوویدا.
هەشت ئۆپەراسیۆنەکەی ئەنفال (1988)
هەڵمەتی ئەنفال لە هەشت ئۆپەراسیۆنی سەربازیی یەک لە دوای یەکدا، لە نێوان شوبات و ئەیلوولی 1988، ئەنجام درا؛ هەر یەکەیان ناوچەیەکی جیاوازی کوردستانی عێراقی کردبووە ئامانج. ئۆپەراسیۆنەکان لە قۆناغی کۆتایی شەڕی ئێران–عێراق (1980–1988)دا ئەنجام دران، کاتێک هێزە کوردییەکانی پێشمەرگە دژی ڕژێمی عێراق هاوپەیمانییان لەگەڵ ئێران کردبوو.
ئەنفالی یەکەم (شوبات–ئازاری 1988) دۆڵی جافەتیی کردە ئامانج، کە بنکەیەکی بەهێزی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بوو لە پارێزگای سلێمانی. ئەنفالی دووەم (ئازار–نیسانی 1988) لە ناوچەی قەرەداغی دا. ئەنفالی سێیەم (نیسانی 1988) دەشتی گەرمیانی وێران کرد؛ یەکێک لە چڕترین ناوچە کشتوکاڵییە کوردییەکان لە ڕووی دانیشتووانەوە. ئەنفالی چوارەم (ئایاری 1988) ناوچەی زێی بچووک و کۆیەی گرتەوە. ئەنفالەکانی پێنجەم، شەشەم و حەوتەم (ئایار–ئابی 1988) دۆڵەکانی شەقڵاوە و ڕەواندزیان کردە ئامانج. ئەنفالی هەشتەم و کۆتایی (ئاب–ئەیلوولی 1988) لە بادینانی دا، کە بنکەیەکی بەهێزی پارتیی دیموکراتی کوردستان بوو لە پارێزگای دهۆک.
هەر ئۆپەراسیۆنێکی ئەنفال هەمان شێوەی پەیڕەو دەکرد: بۆردوومانی ئاسمانی (زۆرجار بە چەکی کیمیاوییشەوە)، هێرشی زەمینیی سوپای عێراق و هێزەکانی جاش (کوردانی هاوکار لەگەڵ ڕژێم)، کۆکردنەوەی دانیشتووانە مەدەنییە ڕزگاربووەکان، جیاکردنەوەی پیاوان و کوڕان لە ژنان و منداڵان، گواستنەوەی دەستگیرکراوان بە بارهەڵگر بۆ ناوەندەکانی ڕاگرتن لە باشووری عێراق، و ئیعدام. هەزاران پیاو و کوڕ کە بەو ناوەندانەدا تێپەڕین هەرگیز جارێکی تر نەبینرانەوە.
هێرشی کیمیاویی هەڵەبجە (16ی ئازاری 1988)
ناودارترین تاکە تاوانی هەڵمەتی ئەنفال هێرشە کیمیاوییەکە بوو بۆ سەر شاری هەڵەبجە لە 16ی ئازاری 1988. فڕۆکە عێراقییەکان ماددەی کیمیاوی، لەوانە گازی خەردەل، سارین، تابوون و ماددە عەصەبییەکەی VX، بەسەر گەڕەکە نیشتەجێبووەکانی شارەکەدا ڕژاند؛ دانیشتووانی شارەکە بەهۆی ئاوارەکردنی زۆرەملێی گوندەکانی دەوروبەریەوە گەیشتبووە نزیکەی 80,000 کەس.
لە چەند کاتژمێرێکدا لە نێوان 3,200 و 5,000 کەس کوژران. هەزاران کەسی تریش بریندار بوون، زۆرێکیان تووشی کاریگەریی تەندروستیی درێژخایەن بوون، لەوانە شێرپەنجە، نەخۆشیی هەناسەدان و کەموکوڕیی لەدایکبوون کە تا ئەمڕۆش کاریگەرییان لەسەر دانیشتووانی هەڵەبجە هەیە. هێرشەکە دوای ئەوە ڕوویدا کە هێزەکانی پێشمەرگە، بە پشتگیریی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئێران، بۆ ماوەیەکی کورت شارەکەیان گرت؛ ڕژێمی عێراقیش وەک تۆڵە هێرشی کرد.
وێنەکانی ئەو ڕۆژنامەنووسە بیانییانەی کە لە ڕۆژەکانی دوای هێرشەکە گەیشتنە هەڵەبجە، شەقامەکانیان پیشان دەدا کە پڕ بوون لە تەرمەکانی پیاوان، ژنان و منداڵان کە لە دوا ساتەکانی ژیانیاندا بێجووڵە مابوونەوە. ئەو وێنانە بوونە یەکێک لە بەهێزترین وێنەکانی کۆتایی سەدەی بیستەم. هەڵەبجە گەورەترین هێرشی چەکی کیمیاوی بوو دژی دانیشتووانی مەدەنی لە دوای جەنگی جیهانیی یەکەمەوە و هێشتا ناسراوترین هێمای جینۆسایدی کوردە.
ئاستی وێرانکاری
ئاستی گشتیی هەڵمەتی ئەنفال سەرسوڕهێنەرە. ڕێکخراوی چاودێریی مافەکانی مرۆڤ، کە گشتگیرترین لێکۆڵینەوەی سەربەخۆی ئەنجام دا، خەمڵاندی کە لە نێوان 50,000 و 100,000 هاووڵاتیی مەدەنیی کورد کوژراون. سەرچاوە کوردییەکان، بەتایبەتی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، ژمارەی نزیکەی 182,000 دەهێننەوە. زیاتر لە 4,000 گوند و سەدان شارۆچکە بە شێوەیەکی ڕێکخراو وێران کران و چەندین سەدە لە ژیانی گوندنشینیی کورد سڕایەوە.
هەڵمەتەکە تەنها ئۆپەراسیۆنێکی سەربازیی دژەیاخیبوون نەبوو. وەک ڕێکخراوی چاودێریی مافەکانی مرۆڤ لە پەڕگە دەستبەسەرداگیراوەکانی حکومەتی عێراقەوە بە بەڵگە تۆماری کردووە، ئۆپەراسیۆنەکانی ئەنفال بۆ ئەوە داڕێژرابوون کە ژیانی مەدەنیی کورد لە ناوچە ئامانجکراوەکاندا بۆ هەمیشە لەناو ببەن. سیاسەتی حیزبی بەعس هەوڵی دەدا هەموو ڕەهەندەکانی بوونی کورد بسڕێتەوە: سیاسی، کۆمەڵایەتی، بایۆلۆژی، جەستەیی، ئایینی و کەلتووری. گوندەکان تەنها چۆڵ نەکران؛ بە بڵدۆزەر وێران کران. باخەکان بڕدرانەوە. سەرچاوەکانی ئاو ژەهراوی کران. مەبەست ئەوە بوو کە خاکەکە بکەنە شوێنێک کە ژیان تێیدا نەکرێت و کۆمەڵگەی گوندنشینیی کورد نەتوانێت جارێکی تر خۆی ببووژێنێتەوە.
وەڵامی نێودەوڵەتی و دادپەروەری
وەڵامی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بۆ هەڵمەتی ئەنفال لە کاتی ڕووداوەکان و دەستبەجێ دوای ئەواندا، بە گشتی، بەس نەبوو. ئەمریکا و حکومەتە ڕۆژئاواییەکانی تر، کە لە کاتی شەڕی ئێران–عێراقدا پەیوەندیی ستراتیژییان لەگەڵ عێراق پاراستبوو، بە هێواشی هێرشەکانیان مەحکووم کرد. سەرەڕای بەڵگەی زۆر لەسەر بەکارهێنانی چەکی کیمیاوی، هەتا چەند ساڵێک دواتر هیچ هەنگاوێکی نێودەوڵەتیی کاریگەر نەنرا.
دوای هێرشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق لە 2003دا، عەلی حەسەن مەجید و بەرپرسانی باڵای تری بەعس دەستگیر کران، لە دادگای باڵای عێراقدا دادگایی کران و بە تاوانی جینۆساید مەحکووم کران. مەجید لە 2010دا ئیعدام کرا. دادگای باڵای عێراق لە 2006دا بە فەرمی حوکمی دا کە هەڵمەتی ئەنفال جینۆساید بووە. چەند وڵاتێک و پەرلەمانی ئەورووپاش بە فەرمی ئەنفالیان بە جینۆساید ناساندووە، هەرچەندە دانپێدانانی نێودەوڵەتیی گشتگیر بەدەست نەهاتووە.
هەموو ساڵێک لە سەرانسەری هەرێمی کوردستان یادی هەڵمەتی ئەنفال دەکرێتەوە. هەڵەبجە، بەتایبەتی، هێمایەکی بەهێزی هەردوو ئازار و خۆڕاگریی کوردە. حکومەتی هەرێمی کوردستان پڕۆژەی بەڵگەنامەکردن، ئەرشیفی شایەتیی ڕزگاربووان و هاوبەشیی لەگەڵ دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان دامەزراندووە بۆ پاراستنی تۆماری مێژوویی و بەرزکردنەوەی هۆشیاریی جیهانی لەبارەی جینۆسایدەکە.
هێڵی کات
1983 — نزیکەی 8,000 پیاو و کوڕی بارزانی لەلایەن ڕژێمی عێراقەوە ون کران.
1987 — عەلی حەسەن مەجید بۆ سەرپەرشتیکردنی باکووری عێراق دانرا. چوارچێوەی ئەنفال دامەزرا.
شوبات–ئازاری 1988 — ئەنفالی یەکەم: دۆڵی جافەتی.
ئازار–نیسانی 1988 — ئەنفالی دووەم: قەرەداغ.
16ی ئازاری 1988 — هێرشی کیمیاویی هەڵەبجە. لە نێوان 3,200 و 5,000 هاووڵاتیی مەدەنی کوژران.
نیسانی 1988 — ئەنفالی سێیەم: گەرمیان. وێرانکردنی بەکۆمەڵی گوند و ڕاگوێزان.
ئایاری 1988 — ئەنفالی چوارەم: ناوچەی زێی بچووک و کۆیە.
ئایار–ئابی 1988 — ئەنفالەکانی پێنجەم، شەشەم و حەوتەم: دۆڵەکانی شەقڵاوە و ڕەواندز.
ئاب–ئەیلوولی 1988 — ئەنفالی هەشتەم: بادینان. دوا ئۆپەراسیۆنی گەورە.
2003 — عەلی حەسەن مەجید دوای هێرشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق دەستگیر کرا.
2006 — دادگای باڵای عێراق حوکم دەدات کە ئەنفال جینۆساید بووە.
2010 — عەلی حەسەن مەجید ئیعدام کرا.
پرسیارە باوەکان
هەڵمەتی ئەنفال چی بوو؟
هەڵمەتی ئەنفال ئۆپەراسیۆنێکی سەربازیی ڕێکخراو بوو کە ڕژێمی بەعسی عێراق لە نێوان شوبات و ئەیلوولی 1988دا دژی دانیشتووانی کوردی باکووری عێراق ئەنجامی دا. عەلی حەسەن مەجید سەرکردایەتیی دەکرد و هەشت قۆناغی هەماهەنگی ئۆپەراسیۆنی سەربازیی لە خۆ دەگرت، لەوانە بۆردوومانی ئاسمانی، هێرشی چەکی کیمیاوی، ئیعدامی بەکۆمەڵ، ئاوارەکردنی زۆرەملێ و وێرانکردنی گوند. دادگای باڵای عێراق حوکمی داوە کە جینۆساید بووە.
چەند کەس لە هەڵمەتی ئەنفالدا مردن؟
خەمڵاندنەکان جیاوازن. ڕێکخراوی چاودێریی مافەکانی مرۆڤ، کە گشتگیرترین لێکۆڵینەوەی سەربەخۆی ئەنجام دا، ژمارەی هاووڵاتییە مەدەنییە کوژراوە کوردەکانی لە نێوان 50,000 و 100,000 خەمڵاند. سەرچاوە کوردییەکان، بەتایبەتی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، نزیکەی 182,000 دەهێننەوە. زیاتر لە 4,000 گوند وێران کران و سەدان هەزار کەس ئاوارە بوون. ڕەنگە ژمارەی وردی کوژراوان هەرگیز نەزانرێت، بەهۆی سروشتی ڕێکخراوی کوشتنەکان و لەناوبردنی بەڵگەکان.
لە هەڵەبجە چی ڕوویدا؟
لە 16ی ئازاری 1988دا، هێزی ئاسمانیی عێراق چەکی کیمیاوی، لەوانە گازی خەردەل، سارین، تابوون و ماددە عەصەبییەکەی VX، بەسەر شاری کوردیی هەڵەبجەدا ڕژاند. لە چەند کاتژمێرێکدا لە نێوان 3,200 و 5,000 هاووڵاتیی مەدەنی کوژران. هەزاران کەسی تریش تووشی کاریگەریی تەندروستیی درێژخایەن بوون. ئەوە گەورەترین هێرشی چەکی کیمیاوی بوو دژی دانیشتووانی مەدەنی لە دوای جەنگی جیهانیی یەکەمەوە و هێشتا ناسراوترین تاکە تاوانی جینۆسایدی کوردە.
عەلی کیمیاوی کێ بوو؟
عەلی حەسەن مەجید، ناسراو بە عەلی کیمیاوی، ئەو ئەفسەرە سەربازییە عێراقییە بوو کە سەرکردایەتیی هەڵمەتی ئەنفالی دەکرد. ئەو لە پلەی ئامۆزا، خاڵۆزا یان پوورزادا خزمی سەدام حوسێن بوو و لە 1987دا بۆ سەرپەرشتیکردنی باکووری عێراق دانرا، بە دەسەڵاتێکی فراوان بەسەر ئۆپەراسیۆنە سەربازی و ئەمنییەکاندا. مۆڵەتی بە بەکارهێنانی چەکی کیمیاوی دژی هاووڵاتییە مەدەنییە کوردەکان دا و سەرپەرشتیی وێرانکردنی ڕێکخراوی گوندە کوردییەکانی کرد. دوای هێرشی ئەمریکا لە 2003دا دەستگیر کرا، لەلایەن دادگای باڵای عێراقەوە بە تاوانی جینۆساید مەحکووم کرا و لە 2010دا ئیعدام کرا.
ئایا ئەنفال بە جینۆساید ناسراوە؟
بەڵێ. دادگای باڵای عێراق لە 2006دا بە فەرمی حوکمی دا کە هەڵمەتی ئەنفال جینۆساید بووە. چەند وڵاتێک و پەرلەمانی ئەورووپاش بە فەرمی بە جینۆسایدیان ناساندووە. ڕێکخراوی چاودێریی مافەکانی مرۆڤ هەڵمەتەکەی بە فراوانی بە بەڵگە تۆمار کردووە لە ڕاپۆرتەکەی ساڵی 1993 بە ناوی Genocide in Iraq: The Anfal Campaign Against the Kurds، کە هێشتا گشتگیرترین لێکۆڵینەوەی سەربەخۆیە. بەڵام دانپێدانانی نێودەوڵەتیی گشتگیر بە ئەنفال وەک جینۆساید هێشتا بە تەواوی بەدەست نەهاتووە.
وەڵامی نێودەوڵەتی بۆ هەڵمەتی ئەنفال چی بوو؟
وەڵامی نێودەوڵەتی لە کاتی هەڵمەتی ئەنفالدا، بە گشتی، بەس نەبوو. ئەمریکا و حکومەتە ڕۆژئاواییەکانی تر لە کاتی شەڕی ئێران–عێراقدا پەیوەندیی ستراتیژییان لەگەڵ عێراق پاراستبوو و سەرەڕای بەڵگەی ڕوون لەسەر بەکارهێنانی چەکی کیمیاوی، بە هێواشی هێرشەکانیان مەحکووم کرد. هەنگاوی نێودەوڵەتیی کاریگەر تەنها دوای شەڕی کەنداو لە 1991 و ڕاپەڕینی کورد کە بەدوایدا هات نرا. لێپرسینەوەی تەواو تەنها دوای هێرشەکەی 2003 بۆ سەر عێراق هات، کاتێک ئەنجامدەرانی ئەنفال دەستگیر و دادگایی کران.
سەرچاوەکان
ڕێکخراوی چاودێریی مافەکانی مرۆڤ — Genocide in Iraq: The Anfal Campaign Against the Kurds (1993)
نوێنەرایەتیی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە ئەمریکا — Halabja: The Chemical Attack That Shook the World
Sciences Po — هەڵمەتی ئەنفال لە کوردستانی عێراق لە 1988
مەکداوڵ، دەیڤد، A Modern History of the Kurds، I.B. Tauris، 2004.
هیلترمان، یۆست، A Poisonous Affair: America, Iraq, and the Gassing of Halabja، Cambridge University Press، 2007.