Kırk yıl boyunca Barzani adı, Irak’taki Kürt silahlı direnişiyle özdeşleşti. Ahmed Barzani’nin 1931’deki ayaklanmasından Mustafa Barzani’nin son seferinin 1975’te çöküşüne kadar Barzani ailesi, Irak devletine karşı bir dizi savaşa liderlik etti; bu savaşlar Peşmergeyi tanınmış bir savaş gücü olarak oluşturdu, Irak Ordusu’nun çoğunluğunu meşgul etti ve Kürt ulusal hareketini Irak siyasetinin kalıcı bir özelliği olarak yerleştirdi.
Bu, o ayaklanmaların askerî tarihidir: İngiliz Mandası döneminden Cezayir Anlaşması’na kadar Kürt savaşını şekillendiren muharebeler, seferler, taktik yenilikler ve stratejik başarısızlıklar.
İçindekiler
İlk Barzani Ayaklanmaları (1931–1945)
Mahabad ve Sovyet Sürgünü (1945–1958)
Birinci Irak-Kürt Savaşı (1961–1970)
İkinci Irak-Kürt Savaşı ve Cezayir Çöküşü (1974–1975)
İlk Barzani Ayaklanmaları (1931–1945)
İlk büyük Barzani ayaklanması, Irak’ın kuzeyindeki Barzani aşiret konfederasyonunun başı Şeyh Ahmed Barzani önderliğinde 1931’de patlak verdi. Ahmed, birkaç Kürt aşiretini Barzani liderliği altında birleştirmiş, hem Irak hükûmetine hem İngiliz Mandası yetkililerine meydan okumuştu. Ayaklanma, İngiliz Kraliyet Hava Kuvvetleri’nin (RAF) desteğiyle Irak Ordusu tarafından bastırıldı; böylece Kürt savaşçıların yalnızca kara güçleriyle değil, yıkıcı hava gücüyle de karşılaşacağı bir örüntü oluştu.
Ahmed’in küçük kardeşi Mustafa Barzani, 1931–1932 ayaklanmasında savaştı ve yirminci yüzyılın en önemli Kürt askerî lideri olacaktı. Mustafa, 1943’te Irak monarşisine karşı ikinci bir Barzani ayaklanmasına liderlik etti. Ayaklanma yine bastırıldı; ancak Mustafa kritik askerî deneyim kazanmış ve Kürt direnişini on yıllar boyunca sürdürecek aşiret ittifakları ile Peşmerge savaşçıları ağını kurmaya başlamıştı.
Mahabad ve Sovyet Sürgünü (1945–1958)
1945–1946’da Mahabad Cumhuriyeti, Sovyet desteğiyle İran Kürdistanı’nda Qazi Muhammed önderliğinde kuruldu. Mustafa Barzani, kısa ömürlü Kürt devletini savunmak için Peşmerge güçlerini yöneterek cumhuriyetin askerî komutanı olarak görev yaptı. Sovyetler desteklerini çekip İran Ordusu ilerlediğinde Mahabad, Aralık 1946’da çöktü. Qazi Muhammed yakalandı ve idam edildi.
Barzani teslim olmayı reddetti. Kürt tarihinin en dikkat çekici askerî geri çekilmelerinden birinde, yaklaşık 500 savaşçı ve ailelerini 1947’de İran-Sovyet sınırını aşarak SSCB’ye doğru savaşarak geri çekilmeye yönlendirdi. İran güçlerinin takip ettiği yürüyüş, bölgenin en zorlu arazilerinden bazılarını geçti. Barzani ve adamları, Temmuz Devrimi’nin Haşimi monarşisini devirmesinin ardından 1958’de Irak’a dönmeden önce Sovyet sürgününde on bir yıl geçirdi.
Birinci Irak-Kürt Savaşı (1961–1970)
Birinci Irak-Kürt Savaşı, Mustafa Barzani’nin Abdülkerim Kasım hükûmetine karşı Eylül Devrimi’ni başlattığı 11 Eylül 1961’de başladı. Kasım, 1958 devriminden sonra Kürt özerkliği vadetmiş, ancak yerine getirmemişti. Barzani’nin başlangıçtaki gücü küçüktü; yaklaşık 600 Peşmerge. Ancak Irak’ın kuzeyindeki Kürt aşiretleri davasına destek verdikçe hızla büyüdü.
Savaş dokuz yıl sürdü ve Irak ordusunun olağanüstü büyük bir bölümünü meşgul etti. En yoğun döneminde Irak Ordusu’nun yüzde sekseni, Kürt Peşmergelere karşı çatışmaya katılıyordu. Kürtler, Irak’ın kuzeyindeki dağlık araziyi yıkıcı bir etkiyle kullandı; Irak Ordusu’nun ağır silah, zırhlı araç ve hava gücü avantajlarını etkisizleştiren gerilla taktikleri uyguladı.
En önemli Peşmerge zaferi, Mayıs 1966’da Revanduz yakınlarındaki Handrin Dağı Muharebesi’ydi. Barzani’nin güçleri, Peşmergenin dağlık arazide geleneksel askerî birliklere kesin yenilgiler yaşatabildiğini gösteren bir muharebede bütün bir Irak tugayını imha etti. Irak hükûmeti, harekâtı sürdürmenin sonuçsuzluğunu kabul ederek sonunda müzakerelere razı oldu.
Savaş askerî bir çıkmazla sona erdi. Toplam kayıpların 75.000 ile 105.000 arasında olduğu tahmin edildi. Mart 1970 Irak-Kürt Özerklik Anlaşması (11 Mart Anlaşması), Kürt özerkliğini ilke olarak tanıdı ve özerk bir Kürt bölgesi, Kürt bir cumhurbaşkanı yardımcısı ve Kürtçe eğitim vadetti. Ancak anlaşma hiçbir zaman tam uygulanmadı ve dört yıl içinde savaş yeniden başladı.
İkinci Irak-Kürt Savaşı ve Cezayir Çöküşü (1974–1975)
1974’te Saddam Hüseyin yönetimindeki Irak Baas hükûmeti, 1970 anlaşmasının çok gerisinde kalan tek taraflı bir özerklik yasası dayattı. Barzani bunu reddetti ve silahlı direnişe yeniden başladı. İkinci Irak-Kürt Savaşı, ilkinden daha yoğundu. Artık sayıları on binleri bulan, İran, İsrail ve Amerika Birleşik Devletleri’nden gizli askerî destek alan Peşmergeler, gerilla harekâtının yanı sıra geleneksel bir harekât da yürüttü.
Savaş felaketle sona erdi. Mart 1975’te Irak ile İran arasındaki Cezayir Anlaşması, Şattülarap su yolu anlaşmazlığını çözdü. Toprak tavizleri karşılığında İran, Kürt ayaklanmasına verdiği bütün desteği kesmeyi kabul etti. Bir gecede Peşmergeler ikmal hatlarını, ağır silah kaynaklarını ve stratejik derinliklerini kaybetti. Kürt cephesi birkaç gün içinde çöktü.
Yıkılmış ve hasta olan Barzani, İran’a, sonra Amerika Birleşik Devletleri’ne kaçtı. Washington, D.C.’de 1979’da öldü. 1975 çöküşü, modern Kürt askerî tarihinin en yıkıcı stratejik yenilgisiydi. Kürt silahlı hareketlerinin, yabancı desteğin çekilmesi karşısındaki ölümcül kırılganlığını gösterdi; sonraki on yıllarda farklı biçimlerde tekrar edilecek bir ders.
Peşmerge Geleneğinin Doğuşu
Barzani ayaklanmaları, sözcük anlamıyla “ölümle yüzleşenler” olan Peşmergeyi tanınmış Kürt askerî gücü olarak oluşturdu. Ahmed ve Mustafa Barzani yönetimindeki aşiret birlikleri olarak başlayan yapı, Orta Doğu’nun en büyük geleneksel ordularından birine karşı sürekli operasyonlar yürütebilen yarı profesyonel bir gerilla ordusuna dönüştü.
Peşmergenin bu savaşlarda geliştirdiği askerî doktrin — dağlık araziden yararlanmak, mümkün olduğunca planlı meydan muharebelerinden kaçınmak, ikmal hatlarını vurmak ve geleneksel orduları kapasitelerinin ötesine yayılmış mevzilere çekmek — sonraki on yıllarda geliştirilecek ve 1991 ayaklanmasında, 2003 Irak Savaşı’nda ve IŞİD’e karşı savaşta yeniden uygulanacaktı. Barzani dönemi, Peşmergeyi yalnızca savaşçılar olarak değil, Kürt ulusal direnişinin kurumsal somutlaşması olarak da yerleştirdi.
Zaman Çizelgesi
1931–1932 — Ahmed Barzani ayaklanması. Irak ve RAF tarafından bastırılır.
1943 — Mustafa Barzani ayaklanması. Irak monarşisi tarafından bastırılır.
1945–1946 — Mahabad Cumhuriyeti. Barzani askerî komutan olarak görev yapar.
1947 — Barzani’nin savaşarak SSCB’ye geri çekilişi. On bir yıllık Sovyet sürgünü.
1958 — Barzani, Temmuz Devrimi’nden sonra Irak’a döner.
11 Eylül 1961 — Eylül Devrimi başlar. Birinci Irak-Kürt Savaşı.
Mayıs 1966 — Handrin Dağı Muharebesi. Peşmergeler bütün bir Irak tugayını imha eder.
Mart 1970 — Irak-Kürt Özerklik Anlaşması (11 Mart Anlaşması).
1974 — İkinci Irak-Kürt Savaşı başlar. Peşmergeler İran, İsrail ve ABD desteği alır.
Mart 1975 — Cezayir Anlaşması. İran desteğini çeker. Kürt ayaklanması çöker.
1979 — Mustafa Barzani, Washington, D.C.’de sürgünde ölür.
Sık Sorulan Sorular
Peşmerge ne demektir?
Peşmerge, ölümle yüzleşenler anlamına gelen Kürtçe bir sözcüktür. Özellikle Irak Kürdistanı’ndaki Kürt askerî güçlerini ifade eder. Terim, 1960’ların ve 1970’lerin Barzani ayaklanmaları sırasında yaygın biçimde kullanılmaya başladı ve o tarihten bu yana Kürdistan Bölgesi’nin silahlı kuvvetlerinin resmî adı hâline geldi.
Handrin Dağı Muharebesi neydi?
Mayıs 1966’daki Handrin Dağı Muharebesi, Birinci Irak-Kürt Savaşı’nın en önemli Peşmerge zaferiydi. Irak’ın kuzeyinde Revanduz yakınlarında Barzani’nin Peşmerge güçleri, bütün bir Irak tugayını imha etti. Muharebe, Kürt gerilla savaşçılarının dağlık arazide savaşırken geleneksel askerî birliklere kesin yenilgiler yaşatabildiğini gösterdi ve Irak hükûmetini müzakerelere yönelmeye zorladı.
Cezayir Anlaşması neydi?
Mart 1975 Cezayir Anlaşması, Irak ile İran arasında Şattülarap su yolu anlaşmazlığını çözen bir anlaşmaydı. Anlaşmanın parçası olarak İran, Irak’taki Kürt ayaklanmasına verdiği bütün desteği kesti. İran’ın askerî ikmali, stratejik derinliği ve lojistik desteği olmadan Kürt cephesi birkaç gün içinde çöktü. Modern Kürt askerî tarihinin en yıkıcı stratejik yenilgisiydi ve Kürt hareketlerinin, dış desteğin çekilmesi karşısındaki ölümcül kırılganlığını gösterdi.
Mustafa Barzani kimdi?
Mustafa Barzani (1903–1979), yirminci yüzyıl Kürt milliyetçiliğinin dev şahsiyetiydi. Irak hükûmetine karşı üç büyük ayaklanmaya liderlik etti, Kürdistan Demokrat Partisi’ni (KDP) birlikte kurdu, Mahabad Cumhuriyeti’nin askerî komutanı olarak görev yaptı, Sovyet sürgününde on bir yıl geçirdi ve Peşmerge sözcüğünü dünya çapında tanınır hâle getirdi. Son seferinin Cezayir Anlaşması sonrasında çökmesinin ardından 1979’da Washington, D.C.’de öldü.
Mahabad Cumhuriyeti neydi?
Mahabad Cumhuriyeti (1946), İran Kürdistanı’nda Sovyet desteğiyle Cumhurbaşkanı Qazi Muhammed önderliğinde kurulmuş kısa ömürlü bir Kürt devletiydi. Mustafa Barzani askerî komutanı olarak görev yaptı. Sovyetler çekildiğinde İran Ordusu cumhuriyeti ezdi. Qazi Muhammed idam edildi. Mahabad Cumhuriyeti, Kürtlerin kendi kendini yönetmesinin hem olanağını hem kırılganlığını göstererek Kürt devletleşmesinin en önemli simgelerinden biri olmayı sürdürür.
Irak Ordusu’nun ne kadarı Peşmergelerle savaştı?
Birinci Irak-Kürt Savaşı (1961–1970) sırasında çatışmanın zirvesinde Irak Ordusu’nun yaklaşık yüzde sekseni, Kürt Peşmergelere karşı çatışmaya katılıyordu. Düzenli askerî kaynakların bu büyük ölçüde kullanılmasına rağmen Irak hükûmeti, Irak’ın kuzeyindeki dağlarda Kürt gerilla güçlerini yenemedi. Savaş, tahminî kayıpların 75.000 ile 105.000 arasında olduğu askerî bir çıkmazla sona erdi.
Kaynaklar
McDowall, David, Kürtlerin Modern Tarihi, I.B. Tauris, 2004.
Gunter, Michael, Kürtlerin Tarih Sözlüğü, Scarecrow Press, 2011.
Lortz, Michael G., Kürt Savaşçı Geleneği ve Peşmergenin Önemi, Florida State University, 2005.
Jwaideh, Wadie, Kürt Ulusal Hareketi: Kökenleri ve Gelişimi, Syracuse University Press, 2006.
O’Ballance, Edgar, Kürt Ayaklanması: 1961–1970, Faber and Faber, 1973.