Çar dehsalan, navê Barzanî bi berxwedana çekdar a Kurd li Iraqê re hevwate bû. Ji serhildana Ehmed Barzanî di 1931 de heta hilweşîna kampanyaya dawî ya Mistefa Barzanî di 1975 de, malbata Barzanî rêzek şeran li dijî dewleta Iraqê pêşengî kirin ku Pêşmerge wek hêzeke şer a naskirî çêkirin, piraniya Artêşa Iraqê mijûl kirin û tevgera neteweyî ya Kurd wek taybetiyeke mayînde ya siyaseta Iraqê ava kirin.
Ev dîroka leşkerî ya wan serhildanan e: şer, kampanya, nûbûnên taktîkî û têkçûnên stratejîk ku şerê Kurd ji serdema Mandata Brîtanî heta Peymana Cezayîrê şekil dan.
Naverok
Serhildanên destpêkê yên Barzanî (1931–1945)
Mehabad û sirgûniya Sovyetê (1945–1958)
Şerê Yekem ê Iraq û Kurd (1961–1970)
Şerê Duyem ê Iraq û Kurd û hilweşîna Cezayîrê (1974–1975)
Ji dayikbûna kevneşopiya Pêşmerge
Serhildanên destpêkê yên Barzanî (1931–1945)
Serhildana mezin a yekem a Barzanî di 1931 de derket, bi pêşengiya Şêx Ehmed Barzanî, serokê konfederasyona eşîrî ya Barzanî li bakurê Iraqê. Ehmed gelek eşîrên Kurd di bin pêşengiya Barzanî de yek kiribûn û hem hukumeta Iraqê hem rayedarên Mandata Brîtanî pêşbaz kir. Serhildan ji aliyê Artêşa Iraqê ve bi piştgiriya Hêza Hewayî ya Padîşahî ya Brîtanî (RAF) hat tepeserkirin — şêwazek danî ku tê de şervanên Kurd dê ne tenê bi hêzên bejahî lê bi hêza hewayî ya wêrankar jî rûbirû bibin.
Birayê Ehmed ê biçûk, Mistefa Barzanî, di serhildana 1931–1932 de şer kir û dê bibe girîngtirîn rêberê leşkerî yê Kurd ê sedsala bîstem. Di 1943 de, Mistefa serhildana duyem a Barzanî li dijî padîşahiya Iraqê pêşengî kir. Serhildan careke din hat tepeserkirin, lê Mistefa ezmûna bingehîn a leşkerî bidest xistibû û dest bi avakirina tora hevalbendiyên eşîrî û şervanên Pêşmerge kiribû ku dê berxwedana Kurd dehsalan bidomîne.
Mehabad û sirgûniya Sovyetê (1945–1958)
Di 1945–1946 de, Komara Mehabadê li Kurdistana Îranê di bin Qazî Mihemed de bi piştgiriya Sovyetê hat avakirin. Mistefa Barzanî wek fermandarê leşkerî yê komarê xizmet kir û hêzên Pêşmerge di parastina dewleta Kurd a kurt de bi rê ve birin. Dema Sovyetê piştgiriya xwe vekişand û Artêşa Îranê pêş ve çû, Mehabad di kanûna 1946 de hilweşiya. Qazî Mihemed hat girtin û îdamkirin.
Barzanî teslîmbûn red kir. Di yek ji vekişînên leşkerî yên herî awarte yên dîroka Kurd de, wî nêzî 500 şervan û malbatên wan di vekişîneke bi şer de di sînorê Îran û Sovyetê re ber bi Yekîtiya Sovyetê di 1947 de pêşengî kirin. Meş di hin zehmetirîn erdên herêmê re derbas bû û hêzên Îranî wan dişopandin. Barzanî û zilamên wî yazdeh salan di sirgûniya Sovyetê de man berî ku di 1958 de vegerin Iraqê piştî ku Şoreşa Tîrmehê padîşahiya Haşimî hilweşand.
Şerê Yekem ê Iraq û Kurd (1961–1970)
Şerê Yekem ê Iraq û Kurd di 11ê îlona 1961 de dest pê kir, dema Mistefa Barzanî Şoreşa Îlonê li dijî hukumeta Ebdulkerîm Qasim dest pê kir. Qasim piştî şoreşa 1958 soza xweseriya Kurd dabû lê bicî neanî. Hêza destpêkê ya Barzanî biçûk bû — nêzî 600 Pêşmerge — lê bi lez mezin bû dema eşîrên Kurd li tevahiya bakurê Iraqê li derdora doza wî kom bûn.
Şer neh salan dom kir û pareke awarte ya artêşa Iraqê mijûl kir. Li lûtkeya xwe, ji sedî heştê yê Artêşa Iraqê di şerê li dijî Pêşmergeyên Kurd de bû. Kurd erda çiyayî ya bakurê Iraqê bi bandoreke wêrankar bikar anîn, taktîkên gerîla bikar anîn ku avantajên Artêşa Iraqê yên çekên giran, zirx û hêza hewayî bêbandor kirin.
Girîngtirîn serkeftina Pêşmerge Şerê Çiyayê Hendrînê di gulana 1966 de li nêz Rewandizê bû. Hêzên Barzanî lîwayeke tevahî ya Iraqê di şerekî de wêran kirin ku şiyana Pêşmerge ya gihandina têkçûnên diyarker li rêxistinên leşkerî yên asayî di erda çiyayî de nîşan da. Hukumeta Iraqê, ku bêfeydebûna berdewamkirina kampanyayê nas kir, di dawiyê de bi danûstandinan razî bû.
Şer bi rawestgeheke leşkerî ya bê encam bi dawî bû. Tevahiya ziyanên mirovî di navbera 75,000 û 105,000 de hat texmînkirin. Peymana Xweseriyê ya Iraq û Kurd a adara 1970 (Peymana 11ê Adarê) xweseriya Kurd bi prensîb nas kir û soza herêmeke xweser a Kurd, cîgirê serok ê Kurd û perwerdeya bi zimanê Kurdî da. Lê peyman tu caran bi tevahî nehat bicihanîn û di nav çar salan de şer ji nû ve dest pê kir.
Şerê Duyem ê Iraq û Kurd û hilweşîna Cezayîrê (1974–1975)
Di 1974 de, hukumeta Beisî ya Iraqê di bin Sedam Huseyîn de qanûneke yekalî ya xweseriyê ferz kir ku ji peymana 1970 gelek kêmtir bû. Barzanî ew red kir û berxwedana çekdar ji nû ve dest pê kir. Şerê Duyem ê Iraq û Kurd ji yê yekem girantir bû. Pêşmerge, ku niha bi deh hezaran bûn û piştgiriya leşkerî ya veşartî ji Îran, Îsraîl û Dewletên Yekbûyî werdigirtin, hem kampanyayeke asayî hem gerîla meşandin.
Şer bi karesatê bi dawî bû. Di adara 1975 de, Peymana Cezayîrê ya di navbera Iraq û Îranê de nakokiya rêya avî ya Şet el Ereb çareser kir. Di berdêla tawîzên axî de, Îran razî bû hemû piştgiriya serhildana Kurd rawestîne. Di şevekê de, Pêşmerge xetên dabînkirinê, çavkaniya çekên giran û kûrahiya stratejîk a xwe winda kirin. Eniya Kurd di nav rojan de hilweşiya.
Barzanî, dilşikestî û nexweş, revî Îranê û paşê Dewletên Yekbûyî. Ew li Washington, D.C., di 1979 de mir. Hilweşîna 1975 wêrankartirîn têkçûna stratejîk di dîroka nûjen a leşkerî ya Kurd de bû. Bêparastiniya kuştîner a tevgerên çekdar ên Kurd li hember vekişandina piştgiriya derve nîşan da — dersek ku dê di dehsalên li pey wê de bi formên cuda were dubarekirin.
Ji dayikbûna kevneşopiya Pêşmerge
Serhildanên Barzanî Pêşmerge — bi wateya rasterast, ên ku bi mirinê re rûbirû dibin — wek hêza leşkerî ya naskirî ya Kurd çêkirin. Ya ku wek leşkerên eşîrî di bin Ehmed û Mistefa Barzanî de dest pê kiribû pêş ket bû artêşeke gerîla ya nîvprofesyonel ku dikaribû li dijî yek ji mezintirîn artêşên asayî yên Rojhilata Navîn operasyonên berdewam bike.
Doktrîna leşkerî ya ku Pêşmerge di van şeran de pêş xistin — bikaranîna erda çiyayî, dema pêkan be dûrketina ji şerên li meydanê, lêdana xetên dabînkirinê û kişandina artêşên asayî ya cihên bi zêdebûna berfirehbûnê — dê di dehsalên li pey wê de were baştirkirin û careke din di serhildana 1991, Şerê Iraqê ya 2003 û şerê li dijî DAIŞê de were bikaranîn. Serdema Barzanî Pêşmerge ne tenê wek şervan lê wek bedenbûna sazî ya berxwedana neteweyî ya Kurd ava kir.
Demrêz
1931–1932 — Serhildana Ehmed Barzanî. Ji aliyê Iraq û RAFê ve tê tepeserkirin.
1943 — Serhildana Mistefa Barzanî. Ji aliyê padîşahiya Iraqê ve tê tepeserkirin.
1945–1946 — Komara Mehabadê. Barzanî wek fermandarê leşkerî xizmet dike.
1947 — Vekişîna Barzanî ya bi şer ber bi Yekîtiya Sovyetê. Yazdeh sal sirgûniya Sovyetê.
1958 — Barzanî piştî Şoreşa Tîrmehê vedigere Iraqê.
11ê îlona 1961 — Şoreşa Îlonê dest pê dike. Şerê Yekem ê Iraq û Kurd.
Gulana 1966 — Şerê Çiyayê Hendrînê. Pêşmerge lîwayeke tevahî ya Iraqê wêran dikin.
Adara 1970 — Peymana Xweseriyê ya Iraq û Kurd (Peymana 11ê Adarê).
1974 — Şerê Duyem ê Iraq û Kurd dest pê dike. Pêşmerge piştgiriya Îranî, Îsraîlî û Amerîkî werdigirin.
Adara 1975 — Peymana Cezayîrê. Îran piştgiriyê vedikişîne. Serhildana Kurd hilweşiya.
1979 — Mistefa Barzanî di sirgûniyê de li Washington, D.C., dimire.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Pêşmerge çi wateyê dide?
Pêşmerge peyveke Kurdî ye ku wateya wê ên ku bi mirinê re rûbirû dibin e. Hêzên leşkerî yên Kurd, bi taybetî li Kurdistana Iraqê, diyar dike. Têgeh di serhildanên Barzanî yên salên 1960 û 1970 de bi berfirehî hat bikaranîn û ji wê demê ve bûye navê fermî yê hêzên çekdar ên Herêma Kurdistanê.
Şerê Çiyayê Hendrînê çi bû?
Şerê Çiyayê Hendrînê di gulana 1966 de girîngtirîn serkeftina Pêşmerge di Şerê Yekem ê Iraq û Kurd de bû. Li nêz Rewandizê li bakurê Iraqê, hêzên Pêşmerge yên Barzanî lîwayeke tevahî ya Iraqê wêran kirin. Şer nîşan da ku şervanên gerîla yên Kurd dikarin têkçûnên diyarker li rêxistinên leşkerî yên asayî bixînin dema li erda çiyayî şer dikin û hukumeta Iraqê neçar kir li danûstandinan bigere.
Peymana Cezayîrê çi bû?
Peymana Cezayîrê ya adara 1975 lihevkirinek di navbera Iraq û Îranê de bû ku nakokiya rêya avî ya Şet el Ereb çareser kir. Wek beşek ji peymanê, Îran hemû piştgiriya serhildana Kurd li Iraqê rawestand. Bê pêdiviyên leşkerî yên Îranî, kûrahiya stratejîk û piştgiriya lôjîstîk, eniya Kurd di nav rojan de hilweşiya. Ew wêrankartirîn têkçûna stratejîk di dîroka nûjen a leşkerî ya Kurd de bû û bêparastiniya kuştîner a tevgerên Kurd li hember vekişandina piştgiriya derve nîşan da.
Mistefa Barzanî kî bû?
Mistefa Barzanî (1903–1979) kesayetiya mezin a neteweperestiya Kurd a sedsala bîstem bû. Wî sê serhildanên mezin li dijî hukumeta Iraqê pêşengî kirin, di damezrandina Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) de hevkar bû, wek fermandarê leşkerî yê Komara Mehabadê xizmet kir, yazdeh salan di sirgûniya Sovyetê de ma û peyva Pêşmerge li tevahiya cîhanê nas kir. Ew li Washington, D.C., di 1979 de mir piştî ku kampanyaya wî ya dawî li pey Peymana Cezayîrê hilweşiya.
Komara Mehabadê çi bû?
Komara Mehabadê (1946) dewleteke kurt a Kurd bû ku li Kurdistana Îranê di bin Serok Qazî Mihemed de bi piştgiriya Sovyetê hat avakirin. Mistefa Barzanî wek fermandarê wê yê leşkerî xizmet kir. Dema Sovyetê vekişiya, Artêşa Îranê komar pelçiqand. Qazî Mihemed hat îdamkirin. Komara Mehabadê yek ji girîngtirîn sembolên dewletbûna Kurd dimîne û hem pêkaniya hem nazikiya xwerêvebirina Kurd nîşan dide.
Çiqas ji Artêşa Iraqê li dijî Pêşmerge şer kir?
Di Şerê Yekem ê Iraq û Kurd (1961–1970) de, nêzî ji sedî heştê yê Artêşa Iraqê di lûtkeya pevçûnê de di şerê li dijî Pêşmergeyên Kurd de bû. Tevî vê sozdariya mezin a çavkaniyên rêkûpêk ên leşkerî, hukumeta Iraqê nikaribû hêzên gerîla yên Kurd li çiyayên bakurê Iraqê têk bibe. Şer bi rawestgeheke leşkerî ya bê encam û ziyanên mirovî yên texmînkirî di navbera 75,000 û 105,000 de bi dawî bû.
Referans
McDowall, David, Dîroka nûjen a Kurdan (A Modern History of the Kurds), I.B. Tauris, 2004.
Gunter, Michael, Ferhenga dîrokî ya Kurdan (Historical Dictionary of the Kurds), Scarecrow Press, 2011.
Lortz, Michael G., Kevneşopiya şervanên Kurd û girîngiya Pêşmerge (The Kurdish Warrior Tradition and the Importance of the Peshmerga), Florida State University, 2005.
Jwaideh, Wadie, Tevgera neteweyî ya Kurd: kok û pêşketina wê (The Kurdish National Movement: Its Origins and Development), Syracuse University Press, 2006.
O’Ballance, Edgar, Serhildana Kurd: 1961–1970, Faber and Faber, 1973.