بۆ چوار دەیە، ناوی بارزانی هاوواتای بەرەنگاربوونەوەی چەکداریی کورد بوو لە عێراق. لە ڕاپەڕینی ئەحمەد بارزانی لە 1931ەوە تا ڕووخانی دوا هەڵمەتی مستەفا بارزانی لە 1975، بنەماڵەی بارزانی سەرکردایەتیی زنجیرەیەک شەڕی دژی دەوڵەتی عێراق کرد کە پێشمەرگەیان وەک هێزێکی شەڕکردنی ناسراو دروست کرد، زۆرینەی سوپای عێراقیان بە خۆیانەوە سەرقاڵ کرد و بزووتنەوەی نەتەوەیی کوردیان وەک بەشێکی هەمیشەیی سیاسەتی عێراق جێگیر کرد.
ئەمە مێژووی سەربازیی ئەو ڕاپەڕینانەیە: شەڕەکان، هەڵمەتەکان، داهێنانە تاکتیکییەکان و شکستە ستراتیژییەکان کە شەڕکردنی کوردیان لە سەردەمی مانداتی بەریتانیاوە تا ڕێککەوتنی ئەلجەزائیر داڕشت.
ناوەڕۆک
ڕاپەڕینە سەرەتاییەکانی بارزانی (1931–1945)
مەهاباد و دوورخستنەوە بۆ سۆڤیەت (1945–1958)
شەڕی یەکەمی عێراق–کورد (1961–1970)
شەڕی دووەمی عێراق–کورد و ڕووخانی ڕاپەڕین دوای ڕێککەوتنی ئەلجەزائیر (1974–1975)
ڕاپەڕینە سەرەتاییەکانی بارزانی (1931–1945)
یەکەم ڕاپەڕینی گەورەی بارزانی لە 1931دا سەری هەڵدا، بە سەرکردایەتیی شێخ ئەحمەد بارزانی، سەرۆکی هاوپەیمانیی هۆزیی بارزان لە باکووری عێراق. ئەحمەد چەند هۆزێکی کوردی لە ژێر سەرکردایەتیی بارزانیدا یەک خستبوو و بەرەنگاری هەردوو حکوومەتی عێراق و دەسەڵاتدارانی مانداتی بەریتانیا بووەوە. ڕاپەڕینەکە لەلایەن سوپای عێراقەوە بە پشتیوانیی هێزی ئاسمانیی شاهانەی بەریتانیا (RAF) سەرکوت کرا و شێوازێکی جێگیر کرد کە تێیدا شەڕڤانە کوردەکان تەنها ڕووبەڕووی هێزی زەمینی نەدەبوونەوە، بەڵکو توانای ئاسمانیی وێرانکەریشیان لە بەرامبەردا بوو.
برای بچووکترەکەی ئەحمەد، مستەفا بارزانی، لە ڕاپەڕینی 1931–1932دا جەنگا و دەبووە گرنگترین سەرکردەی سەربازیی کوردی سەدەی بیستەم. لە 1943دا، مستەفا سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی دووەمی بارزانیی دژی پاشایەتیی عێراق کرد. ڕاپەڕینەکە دووبارە سەرکوت کرا، بەڵام مستەفا ئەزموونی سەربازیی گرنگی بەدەست هێنابوو و دەستی بە دروستکردنی تۆڕی هاوپەیمانییە هۆزییەکان و شەڕڤانە پێشمەرگەکان کردبوو کە بەرەنگاربوونەوەی کوردیان بۆ چەندین دەیە بەردەوام دەکرد.
مەهاباد و دوورخستنەوە بۆ سۆڤیەت (1945–1958)
لە 1945–1946دا، کۆماری مەهاباد لە کوردستانی ئێران بە سەرکردایەتیی قازی محەمەد و بە پشتیوانیی سۆڤیەت دامەزرا. مستەفا بارزانی وەک فەرماندەی سەربازیی کۆمارەکە خزمەتی کرد و سەرکردایەتیی هێزەکانی پێشمەرگەی کرد بۆ بەرگری لە دەوڵەتە کەم‌تەمەنە کوردییەکە. کاتێک سۆڤیەت پشتیوانیی خۆی کشاندەوە و سوپای ئێران پێشڕەویی کرد، مەهاباد لە کانوونی یەکەمی 1946دا ڕووخا. قازی محەمەد دەستگیر و ئیعدام کرا.
بارزانی ڕەتی کردەوە تەسلیم ببێت. لە یەکێک لە بەرچاوترین کشانەوە سەربازییەکانی مێژووی کورددا، سەرکردایەتیی نزیکەی 500 شەڕڤان و خێزانەکانیانی کرد لە کشانەوەیەکی بە شەڕدا بە سنووری ئێران–سۆڤیەت بۆ ناو یەکێتیی سۆڤیەت لە 1947دا. ڕۆیشتنەکە بە هەندێک لە سەختترین خاکەکانی ناوچەکەدا تێپەڕی، لە کاتێکدا هێزە ئێرانییەکان ڕاویان دەنان. بارزانی و پیاوەکانی یازدە ساڵیان لە دوورخستنەوەی سۆڤیەت بەسەر برد، پێش ئەوەی لە 1958دا بگەڕێنەوە عێراق، دوای ئەوەی شۆڕشی تەمووز پاشایەتیی هاشمیی ڕووخاند.
شەڕی یەکەمی عێراق–کورد (1961–1970)
شەڕی یەکەمی عێراق–کورد لە 11ی ئەیلوولی 1961 دەستی پێ کرد، کاتێک مستەفا بارزانی شۆڕشی ئەیلوولی دژی حکوومەتی عەبدولکەریم قاسم دەست پێ کرد. قاسم دوای شۆڕشی 1958 بەڵێنی خۆبەڕێوەبردنی کوردی دابوو، بەڵام جێبەجێی نەکرد. هێزی سەرەتایی بارزانی بچووک بوو، نزیکەی 600 پێشمەرگە، بەڵام بە خێرایی گەورە بوو کاتێک هۆزە کوردییەکانی سەرانسەری باکووری عێراق پشتیوانیی دۆزەکەیان کرد.
شەڕەکە نۆ ساڵ بەردەوام بوو و ڕێژەیەکی نائاسایی لە هێزی سەربازیی عێراقی بە خۆیەوە سەرقاڵ کرد. لە لووتکەی شەڕەکەدا، هەشتا لە سەدی سوپای عێراق لە شەڕی دژی پێشمەرگەی کورددا بەشدار بوو. کورد خاکە شاخاوییەکەی باکووری عێراقی بە کاریگەرییەکی وێرانکەر بەکار هێنا و تاکتیکی چەریکیی پەیڕەو کرد کە بەرترییەکانی سوپای عێراقی لە چەکی قورس، هێزی زرێپۆش و توانای ئاسمانیدا بێکاریگەر دەکرد.
گرنگترین سەرکەوتنی پێشمەرگە شەڕی شاخی هەندرێن بوو لە ئایاری 1966، لە نزیک ڕەواندز. هێزەکانی بارزانی تەواوی لیوایەکی عێراقییان لەناو برد لە شەڕێکدا کە توانای پێشمەرگەی نیشان دا بۆ تووشکردنی ڕیزبەندییە سەربازییە کلاسیکییەکان بە شکستی یەکلایی لە خاکی شاخاوی. حکوومەتی عێراق، کە لە بێسوودیی بەردەوامبوونی هەڵمەتەکە تێگەیشت، لە کۆتاییدا ڕازی بوو گفتوگۆ بکات.
شەڕەکە بە بن‌بەستێکی سەربازی کۆتایی هات. کۆی زیانە مرۆییەکان لە نێوان 75,000 و 105,000 خەمڵێنرا. ڕێککەوتنی خۆبەڕێوەبردنی عێراق–کورد لە ئازاری 1970 (ڕێککەوتنی 11ی ئازار) لە بنەڕەتدا دانی بە خۆبەڕێوەبردنی کورددا نا و بەڵێنی ناوچەیەکی خۆبەڕێوەبەری کوردی، جێگرێکی کوردی سەرۆک کۆمار و پەروەردە بە زمانی کوردی دا. بەڵام ڕێککەوتنەکە هەرگیز بە تەواوی جێبەجێ نەکرا و لە ماوەی چوار ساڵدا شەڕەکە دووبارە دەستی پێ کردەوە.
شەڕی دووەمی عێراق–کورد و ڕووخانی ڕاپەڕین دوای ڕێککەوتنی ئەلجەزائیر (1974–1975)
لە 1974دا، حکوومەتی بەعسیی عێراق بە سەرکردایەتیی سەددام حوسێن یاسایەکی یەکلایەنەی خۆبەڕێوەبردنی سەپاند کە زۆر لە ڕێککەوتنی 1970 کەمتر بوو. بارزانی ڕەتی کردەوە و بەرەنگاربوونەوەی چەکداریی دەست پێ کردەوە. شەڕی دووەمی عێراق–کورد لە یەکەمەکە توندتر بوو. پێشمەرگە، کە ئێستا ژمارەیان دەیان هەزار بوو و پشتیوانیی نهێنیی سەربازییان لە ئێران، ئیسرائیل و ویلایەتە یەکگرتووەکان وەردەگرت، هەڵمەتێکی کلاسیکی و چەریکییان ئەنجام دا.
شەڕەکە بە کارەسات کۆتایی هات. لە ئازاری 1975دا، ڕێککەوتنی ئەلجەزائیر لە نێوان عێراق و ئێران ناکۆکیی ڕێڕەوی ئاویی شەتولعەرەبی چارەسەر کرد. لە بەرامبەر سازش لەسەر خاک، ئێران ڕازی بوو هەموو پشتیوانییەک لە ڕاپەڕینی کورد بوەستێنێت. لە شەوێکدا، پێشمەرگە هێڵەکانی دابینکردن، سەرچاوەی چەکە قورسەکان و قووڵایی ستراتیژیی خۆیان لەدەست دا. بەرەی کورد لە ماوەی چەند ڕۆژدا ڕووخا.
بارزانی، بە دڵشکاوی و نەخۆشی، بۆ ئێران و پاشان بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان هەڵهات. لە 1979دا لە واشنتنی دی سی مرد. ڕووخانی 1975 وێرانکەرترین شکستی ستراتیژیی مێژووی نوێی سەربازیی کورد بوو. لاوازیی کوشندەی بزووتنەوە چەکدارییە کوردییەکانی لە بەرامبەر کشانەوەی پشتیوانیی دەرەکی نیشان دا، وانەیەک کە لە دەیەکانی دواتردا بە شێوەی جیاواز دووبارە دەبووەوە.
لەدایکبوونی نەریتی پێشمەرگە
ڕاپەڕینەکانی بارزانی پێشمەرگەیان، کە بە واتای وشەیی «ئەوانەی ڕووبەڕووی مردن دەبنەوە»یە، وەک هێزی سەربازیی ناسراوی کورد دروست کرد. ئەوەی وەک کۆکردنەوەی هێزی هۆزی بە سەرکردایەتیی ئەحمەد و مستەفا بارزانی دەستی پێ کرد، گۆڕا بۆ سوپایەکی چەریکیی نیمچەپیشەیی کە توانای ئۆپەراسیۆنی بەردەوامی هەبوو لە بەرامبەر یەکێک لە گەورەترین سوپا کلاسیکییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.
ڕێبازی سەربازی کە پێشمەرگە لە کاتی ئەم شەڕانەدا پەرەی پێ دا، قۆستنەوەی خاکی شاخاوی، دوورکەوتنەوە لە شەڕە ڕووبەڕووە ئامادەکراوەکان لە کوێدا بکرێت، لێدان لە هێڵەکانی دابینکردن و ڕاکێشانی سوپا کلاسیکییەکان بۆ پێگەگەلێک کە لە توانایان زیاتر فراوان ببوونەوە، لە دەیەکانی دواتردا وردتر دەکرا و دووبارە لە ڕاپەڕینی 1991، شەڕی عێراقی 2003 و شەڕی دژی داعشدا بەکار دەهێنرا. سەردەمی بارزانی پێشمەرگەی تەنها وەک شەڕڤان جێگیر نەکرد، بەڵکو وەک بەرجەستەکردنی دامەزراوەیی بەرەنگاربوونەوەی نەتەوەیی کورد.
هێڵی کات
1931–1932 ــ ڕاپەڕینی ئەحمەد بارزانی. لەلایەن عێراق و RAFەوە سەرکوت دەکرێت.
1943 ــ ڕاپەڕینی مستەفا بارزانی. لەلایەن پاشایەتیی عێراقەوە سەرکوت دەکرێت.
1945–1946 ــ کۆماری مەهاباد. بارزانی وەک فەرماندەی سەربازی خزمەت دەکات.
1947 ــ کشانەوەی بە شەڕی بارزانی بۆ یەکێتیی سۆڤیەت. یازدە ساڵ دوورخستنەوە بۆ سۆڤیەت.
1958 ــ بارزانی دوای شۆڕشی تەمووز دەگەڕێتەوە عێراق.
11ی ئەیلوولی 1961 ــ شۆڕشی ئەیلوول دەست پێ دەکات. شەڕی یەکەمی عێراق–کورد.
ئایاری 1966 ــ شەڕی شاخی هەندرێن. پێشمەرگە تەواوی لیوایەکی عێراقی لەناو دەبات.
ئازاری 1970 ــ ڕێککەوتنی خۆبەڕێوەبردنی عێراق–کورد (ڕێککەوتنی 11ی ئازار).
1974 ــ شەڕی دووەمی عێراق–کورد دەست پێ دەکات. پێشمەرگە پشتیوانیی ئێران، ئیسرائیل و ئەمریکا وەردەگرێت.
ئازاری 1975 ــ ڕێککەوتنی ئەلجەزائیر. ئێران پشتیوانیی خۆی دەکشێنێتەوە. ڕاپەڕینی کورد دەڕووخێت.
1979 ــ مستەفا بارزانی لە دوورخستنەوەدا لە واشنتنی دی سی دەمرێت.
پرسیارە باوەکان
پێشمەرگە واتای چییە؟
پێشمەرگە وشەیەکی کوردییە بە واتای ئەوانەی ڕووبەڕووی مردن دەبنەوە. ئاماژە بە هێزە سەربازییە کوردییەکان دەکات، بە تایبەتی لە کوردستانی عێراق. دەستەواژەکە لە کاتی ڕاپەڕینەکانی بارزانی لە دەیەکانی 1960 و 1970دا بە شێوەیەکی بەربڵاو بەکار هات و لەو کاتەوە بووەتە ناوی فەرمیی هێزە چەکدارەکانی هەرێمی کوردستان.
شەڕی شاخی هەندرێن چی بوو؟
شەڕی شاخی هەندرێن لە ئایاری 1966دا گرنگترین سەرکەوتنی پێشمەرگەی شەڕی یەکەمی عێراق–کورد بوو. لە نزیک ڕەواندز لە باکووری عێراق، هێزەکانی پێشمەرگەی بارزانی تەواوی لیوایەکی عێراقییان لەناو برد. شەڕەکە نیشانی دا کە شەڕڤانە چەریکییە کوردەکان دەتوانن لە کاتی شەڕکردن لە خاکی شاخاویدا ڕیزبەندییە سەربازییە کلاسیکییەکان تووشی شکستی یەکلایی بکەن و حکوومەتی عێراقی ناچار بە بەدواداچوونی گفتوگۆ کرد.
ڕێککەوتنی ئەلجەزائیر چی بوو؟
ڕێککەوتنی ئەلجەزائیر لە ئازاری 1975 ڕێککەوتنێک بوو لە نێوان عێراق و ئێران کە ناکۆکیی ڕێڕەوی ئاویی شەتولعەرەبی چارەسەر کرد. وەک بەشێکی ڕێککەوتنەکە، ئێران هەموو پشتیوانییەکی لە ڕاپەڕینی کورد لە عێراق وەستاند. بەبێ دابینکردنی سەربازی، قووڵایی ستراتیژی و پشتیوانیی لۆجستیی ئێران، بەرەی کورد لە ماوەی چەند ڕۆژدا ڕووخا. وێرانکەرترین شکستی ستراتیژیی مێژووی نوێی سەربازیی کورد بوو و لاوازیی کوشندەی بزووتنەوە کوردییەکانی لە بەرامبەر کشانەوەی پشتیوانیی دەرەکی نیشان دا.
مستەفا بارزانی کێ بوو؟
مستەفا بارزانی (1903–1979) کەسایەتییەکی مەزنی نەتەوەگەرایی کوردیی سەدەی بیستەم بوو. سەرکردایەتیی سێ ڕاپەڕینی گەورەی دژی حکوومەتی عێراق کرد، هاودامەزرێنەری پارتی دیموکراتی کوردستان (پارتی) بوو، وەک فەرماندەی سەربازیی کۆماری مەهاباد خزمەتی کرد، یازدە ساڵی لە دوورخستنەوەی سۆڤیەت بەسەر برد و وشەی پێشمەرگەی لە سەرانسەری جیهاندا ناساند. لە 1979دا لە واشنتنی دی سی مرد، دوای ئەوەی دوا هەڵمەتەکەی بەدوای ڕێککەوتنی ئەلجەزائیر ڕووخا.
کۆماری مەهاباد چی بوو؟
کۆماری مەهاباد (1946) دەوڵەتێکی کەم‌تەمەنی کوردی بوو کە لە کوردستانی ئێران بە سەرکردایەتیی سەرۆک قازی محەمەد و بە پشتیوانیی سۆڤیەت دامەزرا. مستەفا بارزانی وەک فەرماندەی سەربازییەکەی خزمەتی کرد. کاتێک سۆڤیەت کشایەوە، سوپای ئێران کۆمارەکەی تێک شکاند. قازی محەمەد ئیعدام کرا. کۆماری مەهاباد هێشتا یەکێکە لە گرنگترین هێماکانی دەوڵەتبوونی کورد و هەردوو ئەگەری بەدیهاتنی خۆبەڕێوەبردنی کورد و ناسکییەکەی نیشان دەدات.
چەند لە سوپای عێراق دژی پێشمەرگە جەنگا؟
لە کاتی شەڕی یەکەمی عێراق–کورد (1961–1970)، لە لووتکەی ململانێکەدا نزیکەی هەشتا لە سەدی سوپای عێراق لە شەڕی دژی پێشمەرگەی کورددا بەشدار بوو. سەرەڕای تەرخانکردنی ئەم سەرچاوە زۆرەی سەربازیی نیزامی، حکوومەتی عێراق نەیتوانی هێزە چەریکییە کوردەکان لە شاخەکانی باکووری عێراق شکست بدات. شەڕەکە بە بن‌بەستێکی سەربازی کۆتایی هات و زیانە مرۆییەکان لە نێوان 75,000 و 105,000 خەمڵێنران.
سەرچاوەکان
McDowall, David، A Modern History of the Kurds، I.B. Tauris، 2004.
Gunter, Michael، Historical Dictionary of the Kurds، Scarecrow Press، 2011.
Lortz, Michael G.، The Kurdish Warrior Tradition and the Importance of the Peshmerga، Florida State University، 2005.
Jwaideh, Wadie، The Kurdish National Movement: Its Origins and Development، Syracuse University Press، 2006.
O'Ballance, Edgar، The Kurdish Revolt: 1961–1970، Faber and Faber، 1973.