Giriş
Kürtlerin Bidlîs dediği Bitlis, Türkiye’nin güneydoğusunda dik bir nehir vadisinin içlerinde yer alan tarihî kenttir; Van Gölü ile Mezopotamya ovaları arasındaki tek doğal geçidi korur. Beş yüzyıldan uzun süre, Kürt emirliklerinin en dayanıklılarından birinin merkezi ve Kürtlerin ilk büyük tarihini yazan prensin yurduydu.
Bu, Büyük Kürdistan üzerine coğrafya dizimizin son yazısıdır. Bitlis, coğrafyanın tarih yaptığı yerdir: Uzaklığını bir tür bağımsızlığa dönüştüren Kürt prenslerin kuşaklar boyunca yönettiği, hayati dağ yolundaki kale kenti.
Kısa Bilgiler
Yaygın Adı: Bitlis
Kürtçe Adı: Bidlîs
Ermenice Adı: Baghesh (Paġeš)
Bölgesi: Bakur (Kuzey Kürdistan)
İli: Bitlis ili, Türkiye
Konumu: Van Gölü yakınlarında Bitlis Çayı üzerindeki dik vadi, yaklaşık 1.500 m yükseltide
Nüfusu: Kentte yaklaşık 53.000 (2021)
Tanındığı Özelliği: Uzun ömürlü Kürt Bitlis Emirliği’nin başkenti ve Şerefhan Bitlisi’nin yurdu
Başlıca Yapıları: Bitlis Kalesi, Ulu Cami ve Şerefiye Camii külliyesi
İçindekiler
Başlıca Olayların Zaman Çizelgesi
Kökenler: Geçitteki Kale
Bitlis bütün varlığını dağlar arasındaki açıklığa borçludur. Kent, Dicle’nin kolu Bitlis Çayı’nın dar vadisinde bulunur; Van havzası ile Diyarbakır yönündeki ovalar arasındaki tek kullanılabilir güzergâha hâkimdir. Bitlis’i tutan, yolu tutardı. Gelenekte kalesinin antik çağda kurulduğu kabul edilir; yaygın efsane, Büyük İskender’in Badlis adlı generaline atfeder. Kent, erken Ermeni kaynaklarında tarihî Ağdznik ilinin önemli merkezi Baghesh olarak geçer.
Yedinci yüzyılda Arap orduları tarafından ele geçirilen Bitlis, ardından sırasıyla Ermeni, Bizans, Selçuklu ve Moğol hükümdarları arasında el değiştirdi; kalesi her zaman kazanılmak istenen şeydi. Bu çalkantıdan kalıcı yerel güç doğdu: Kenti altı yüz yılın büyük bölümünde tutacak Kürt hanedanı.
Bitlis Emirliği
Yaklaşık on üçüncü yüzyıldan itibaren Bitlis, Rojaki (Rozaki) aşiret konfederasyonunun yönettiği Kürt emirliğinin merkeziydi. Önce Moğollar ve halefleri, daha sonra Osmanlılar ve Safeviler gibi çok daha büyük imparatorluklar arasında kalan Bitlis prensleri, varlığını sürdürme ustaları oldu. En güçlü hangi güçse ona eğilirken dikkat çekici ölçüde özyönetimi korudular. Sıradan il yöneticilerinden farklı olarak Bitlis hükümdarları topraklarını soydan gelen hak olarak tutar, kendilerini han değil, emir veya mir, yani prens diye adlandırırdı.
Bu özerklik, bir Osmanlı seyyahının imparatorluk döneminin ileri yıllarında bile hayret edebileceği kadar gerçekti. 1655’te ziyaret eden Evliya Çelebi, Bitlisli Abdal Han’ın neredeyse kraliyet sarayı düzeyindeki sarayını anlattı: Yüzlerce odalı saray, büyük mutfaklar ve fıskiyeli bahçeler; yalnızca gerektiğinde padişaha hesap veren Kürt prensinin hanesi.
Şerefhan ve Şerefname
Bitlis’in tarihe en büyük armağanı kitaptı. Bitlis prensi ve Rojaki soyunun başı Şerefhan Bitlisi (1543–1603), son yıllarını, 1597’de tamamlanan “Şeref Kitabı”, Şerefname’yi yazmakla geçirdi. Mervaniler, Hasanveyhîler, Selahaddin’in Eyyubileri ve diğerleri dâhil Kürt hanedanlarının ve hükümdar ailelerinin ilk sistematik tarihiydi; Kürtlerin Orta Çağ tarihi için en eski ve en önemli tek kaynak olmayı sürdürür.
Hüküm süren bir prensin kendi halkı hakkında Farsçada yazdığı Şerefname, kısmen kronik, kısmen kendini tanımlama eylemidir. Modern Kürt yazarlar, Kürt ulusal hikâyesinin temeli olarak ona tekrar tekrar dönmüştür. Böyle bir eserin Bitlis’te üretilmesi tesadüf değildir: Kent güç kadar ilim merkeziydi.
Camiler ve Medreseler Kenti
Bitlis, Doğu Anadolu’nun neredeyse bütün diğer kentlerinden daha fazla Orta Çağ ve erken modern mimariyi korur; çoğu bal rengi yerel taştan yapılmıştır. Ulu Cami, kendine özgü konik kubbeli minaresiyle bölgenin en eski Selçuklu dönemi camilerindendir. Cami, medrese, imaret ve türbeden oluşan Şerefiye Camii külliyesi, Bitlis emiri Şerefhan tarafından yaklaşık 1529’da yapıldı. İhlasiye Medresesi ve Paşa Hamamı, çoğunu yerel Kürt hükümdarların yaptırdığı son derece yoğun hükümdarlık yapıları topluluğunu tamamlar.
Emirliğin Düşüşü
Bitlis’in uzun özerkliği, on dokuzuncu yüzyıl ortalarında, gücünü merkezileştiren Osmanlı devletinin yarı bağımsız Kürt emirliklerini birer birer kaldırmaya yönelmesiyle sona erdi. 1847’de Bitlis doğrudan Osmanlı idaresine alındı; 1849’a gelindiğinde son emir görevden uzaklaştırılmıştı. Cizre’den Hakkâri’ye Kürt prens yönetimini bitiren aynı dalganın parçasıydı.
Bitlis daha sonra Osmanlı İmparatorluğu’nun il merkezi oldu. On dokuzuncu yüzyıl sonlarında Kürt çoğunluğunun yanında büyük Ermeni nüfusuyla önemli kentti; bu birlikte yaşam Birinci Dünya Savaşı’nın felaketiyle parçalandı.
Modern Bitlis
Yirminci yüzyıl başları Bitlis için yıkıcıydı. Büyük Ermeni topluluğu, 1915 Soykırımı’nda yok edildi. Birinci Dünya Savaşı sırasında kent için savaşıldı ve Rus güçlerince kısa süreli işgal edildi; nüfusu büyük ölçüde azaldı, eski dokuma ve boyama işleri harap oldu.
Bugün Bitlis, yaklaşık 53.000 kişilik Kürt çoğunluklu il merkezidir; araştırmacılar onu sürekli bölgenin Kürt nüfusunun en yoğun olduğu kentleri arasında tanımlar. Sert kışları, dik sokakları ve yoğun tarihî taş yapıları, ona Doğu Türkiye’de başka hiçbir yere benzemeyen karakter verir; Kürt prens başkenti olduğu yüzyılların yaşayan hatırlatıcısıdır.
Önemli Olayların Zaman Çizelgesi
Antik Çağ — Bitlis geçidini kale korur; Ermeniler arasında Baghesh olarak bilinir.
7. yüzyıl — Arap fethi; kent tekrar tekrar el değiştirir.
13. yüzyıl — Kürt Rojaki Bitlis Emirliği şekillenir.
1543–1603 — Prens ve tarihçi Şerefhan Bitlisi’nin hayatı.
1597 — Şerefhan Şerefname’yi tamamlar.
1655 — Evliya Çelebi Abdal Han’ın gösterişli sarayını anlatır.
1847–1849 — Osmanlılar emirliği kaldırır ve doğrudan yönetim getirir.
1915 — Bitlis’in Ermeni topluluğu soykırımda yok edilir.
1916 — Birinci Dünya Savaşı sırasında Bitlis için savaşılır ve kent kısa süreli işgal edilir.
Tartışmalar ve Anlaşmazlıklar
Bitlis, gerçekten ortak yaşanmış, sonra parçalanmış geçmişin ağırlığını taşır. Yüzyıllarca Kürtlerin ve Ermenilerin birlikte kenti oldu. Ermenice Baghesh adı, harap manastırlar ve kiliseler, 1915’ten önce nüfusun yaklaşık üçte birini oluşturup soykırımda yok edilen topluluğu hatırlatır. Dürüst tarih, ne o Ermeni Bitlis’ini siler ne kentin uzun ve sürekli Kürt kimliğini inkâr eder; ikisi de doğrudur. Emirliğin ve hükümdarlarının Kürt karakteri, özellikle Şerefhan’ın kendi yazılarıyla iyi belgelenmiştir; Ermenilerin kaybı aynı tarihin yarasıdır. Bitlis’in yalnızca birini anlatan portresi eksiktir.
Mirası ve Önemi
Bitlis, boyutuyla kıyaslanamayacak ölçüde Kürt tarihi için önemlidir. Rakiplerinin çoğundan uzun yaşamış, kendi kendini yöneten prens devleti, Kürt emirliklerinin en dayanıklılarından biriydi; Şerefname’yle Kürt tarih yazımının kurucu metnini üretti. Kalenin altındaki taş sokaklarında yürümek, altı yüzyıl Kürt prenslerin kendi haklarıyla hüküm sürdüğü, bir prensin bir zamanlar unutulmaması için halkının tarihini yazmaya oturduğu yerde durmaktır.
İlgili Yerler ve Konular
Kürt emirlikleri ve Osmanlı devletiyle uzun mücadeleleri. Şerefname’de kaydedilen diğer beylikler, Cizre’deki Botan Emirliği ve Çemişgezek Emirliği. Batıdaki büyük kentler Diyarbakır (Amed) ve Silvan. Aynı kentten önceki Osmanlı-Kürt âlimi İdris-i Bitlisi.
Sık Sorulan Sorular
Bitlis Kürt tarihinde neden önemlidir?
Yaklaşık 13. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar Rojaki hanedanının yönettiği en uzun ömürlü Kürt emirliklerinden birinin merkeziydi; Kürtlerin ilk büyük tarihi Şerefname’nin yazarı Şerefhan Bitlisi’nin yurduydu.
Şerefname nedir?
Bitlis prensi Şerefhan Bitlisi’nin 1597’de tamamladığı Şerefname (“Şeref Kitabı”), Kürt hanedanlarının en eski sistematik tarihi ve Kürt tarihinin temel kaynağıdır.
Bitlis bir Kürt kenti midir?
Evet. Bitlis tarihsel olarak ve bugün Kürt çoğunluklu kenttir. 1915’ten önce soykırımda yok edilmiş büyük bir Ermeni topluluğuna da sahipti.
Bitlis’te görülecek neler vardır?
Bitlis Kalesi kente hâkimdir; yanında alışılmadık ölçüde zengin Orta Çağ ve erken modern taş yapı koleksiyonu bulunur: Selçuklu döneminin Ulu Camisi, 16. yüzyıl Şerefiye Camii külliyesi, İhlasiye Medresesi ve Paşa Hamamı.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Bitlis — Encyclopaedia Britannica