Destpêk
Bitlis, ku kurd bi navê Bidlîs nas dikin, bajarekî dîrokî ye ku di nav geliyekî kûr û tûj ê çem de li başûrrojhilata Tirkiyeyê ye û derbasgeha xwezayî ya yekane ya di navbera Gola Wanê û deştên Mezopotamyayê de diparêze. Bi zêdetirî pênc sedsalan ew navenda yek ji mayîndetirîn mîrektiyên kurdî û mala mîrê ku yekem dîroka mezin a kurdan nivîsî bû.
Ev gotara herî dawî ya rêza me ya erdnîgarî derbarê Kurdistana Mezin de ye. Bidlîs cihek e ku erdnîgarî dîrok afirand: bajarokeke kelehdar li ser rêyeke jiyanî ya çiyayî, ku bi nifşan mîrên kurd rêve birin û dûrbûna wê kirin celebek serxwebûnê.
Agahiyên Kurt
Navê berbelav: Bitlis
Navê kurdî: Bidlîs
Navê ermenî: Baghesh (Paġeš)
Herêm: Bakur (Kurdistana Bakur)
Parêzgeh: Parêzgeha Bidlîsê, Tirkiye
Cih: Geliyekî tûj li ser Çemê Bidlîsê, li nêzî Gola Wanê, li bilindahiya nêzî 1,500 m
Nifûs: Nêzî 53,000 li bajêr (2021)
Wek vê navdar e: Paytexta Mîrektiya kurdî ya Bidlîsê ya demdirêj û mala Şeref Xanê Bidlîsî
Nîşaneyên sereke: Keleha Bidlîsê, Mizgefta Mezin (Ulu Cami) û kompleksa Mizgefta Şerefiyê
Naverok
Bajarokeke Mizgeft û Medreseyan
Kok: Kelehek di Derbasgehê de
Tevahiya hebûna Bidlîsê ji valahiyekê di çiyayan de tê. Bajar li geliyê teng ê Çemê Bidlîsê, şaxekî Dîcleyê, ye û rêya yekane ya bikêrhatî di navbera hewza Wanê û deştên ber bi Diyarbekirê ve kontrol dike. Kê Bidlîs digirt, rê digirt. Li gor kevneşopiyê keleha wê di kevnariyê de hatiye damezrandin — efsaneyeke berbelav wê bi generalekî Îskenderê Mezin bi navê Badlis ve girê dide — û bajarok di çavkaniyên ermenî yên destpêkê de wek Baghesh, navendeke girîng a parêzgeha dîrokî ya Aghdznik, xuya dibe.
Bidlîs ji aliyê artêşên ereb ve di sedsala heftem de hat girtin û paşê li pey hev di navbera hukumdarên ermenî, bîzansî, selçûqî û mongol de derbas bû, keleha wê herdem xelat bû. Ji vê tevliheviyê hêzeke herêmî ya mayînde derket: xanedaneke kurdî ku dê bajarokê piraniya şeş sed salan bigire.
Mîrektiya Bidlîsê
Ji nêzî sedsala sêzdehem ve, Bidlîs navenda mîrektiyeke kurdî bû ku konfederasyona eşîrî ya Rojkî (Rozakî) rêve dibir. Di navbera împaratoriyên pir mezintir de — pêşî mongol û şûngirên wan, piştre osmanî û sefewî — mîrên Bidlîsê bûn hostayên mayînê, li ber hêza ku herî bihêz bû xwe ditewandin û di heman demê de asteke balkêş a xwerêveberiyê diparastin. Berevajî parêzgerên asayî yên parêzgehan, hukumdarên Bidlîsê erdê xwe wek mafekî mîratî digirtin û xwe ne xan lê emîr an mîr — prens — binav dikirin.
Ev otonomî ewqas rast bû ku rêwiyekî osmanî di nav serdema împaratoriyê de hîn dikaribû lê ecêbmayî bimîne. Evliya Çelebî di ziyareta 1655 de dîwana hema hema şahane ya Evdal Xanê Bidlîsê şîrove kir — qesreke bi sedaran odeyan, pêjgehên mezin û baxçeyên bi avkaniyan — mala mîrekî kurd ku tenê dema mecbûr bû bersiv dida sultan.
Şeref Xan û Şerefname
Mezintirîn diyariya Bidlîsê ji dîrokê re pirtûkek bû. Şeref Xanê Bidlîsî (1543–1603), mîrê Bidlîsê û serokê şaxa Rojkî, salên xwe yên dawî bi nivîsandina Şerefnameyê, “Pirtûka Şerefê”, derbas kir, ku di 1597 de hat temamkirin. Ew yekem dîroka sîstematîk a xanedan û malên desthilatdar ên kurdî bû — merwanî, hesneweyhî, eyûbiyên Selahdîn û gelek yên din — û hîn kevntirîn û girîngtirîn çavkaniya yekane ji bo dîroka Sedsalên Navîn a kurdan e.
Şerefname, ku mîrekî desthilatdar bi farisî derbarê gelê xwe de nivîsiye, hinek kronîk û hinek kiryara xwenasandinê ye; nivîskarên nû yên kurdî gelek caran wek bingeheke çîroka neteweyî ya kurdî berê xwe dan wê. Çêbûna xebateke weha li Bidlîsê ne tesaduf e: bajarok hem navenda zanînê hem jî ya hêzê bû.
Bajarokeke Mizgeft û Medreseyan
Bidlîs ji hema hema her bajarokeke din a Anatolyaya rojhilatî bêtir mîmariya Sedsalên Navîn û destpêka serdema nû diparêze, ku piraniya wê ji kevirê herêmî yê rengê hingiv hat avakirin. Mizgefta wê ya Mezin (Ulu Cami) yek ji kevntirîn mizgeftên serdema selçûqî yên herêmê ye, bi minareyeke taybet a qubeya konî. Kompleksa Mizgefta Şerefiyê — mizgeft, medrese, pêjgeha xwarina ji bo gel û tirb — ji aliyê mîrê Bidlîsê Şeref Xan ve nêzî 1529 hat avakirin, û Medreseya Îxlasiyê û Hemama Paşa tevlî komeyeke bi awayekî balkêş tîr a avahiyên mîrî dibin, ku piraniya wan bi siparişa hukumdarên kurd ên herêmî hatine avakirin.
Hilweşîna Mîrektiyê
Otonomiya dirêj a Bidlîsê di nîvê sedsala nozdehem de qediya, dema ku dewleta osmanî, ku hêza xwe navendî dikir, dest bi rakirina mîrektiyên kurdî yên nîvserbixwe yek bi yek kir. Di 1847 de Bidlîs ket bin rêveberiya rasterast a osmanî, û heta 1849 mîrê dawî hat rakirin — parçeyeke heman pêla ku desthilatdariya mîrî ya kurdî ji Cizîr heta Hekariyê qedand.
Bidlîs paşê bû paytexta parêzgeheke Împaratoriya Osmanî. Heta dawiya sedsala nozdehem ew bajarokeke girîng bi nifûseke mezin a ermenî li kêleka piraniya xwe ya kurdî bû — hevjiyanek ku felaketa Şerê Cîhanê yê Yekem wê şikand.
Bidlîsa Nû
Destpêka sedsala bîstem ji Bidlîsê re wêranker bû. Komela wê ya mezin a ermenî di qirkirina 1915 de hat wêrankirin, û di Şerê Cîhanê yê Yekem de li bajêr şer hat kirin û ew ji bo demeke kurt ji aliyê hêzên rûsî ve hat dagirkirin, ku nifûsa wê bi giranî kêm kir û pîşeyên wê yên kevn ên tevandin û boyaxkirinê wêran kirin.
Îro Bidlîs bajarokeke parêzgehê ya bi piraniya kurdî û nêzî 53,000 kesan e, ku lêkolîner wê bi domdarî di nav bajarên herêmê yên xwedî piraniya kurdî ya herî mezin nas dikin. Zivistanên wê yên hişk, kolanên wê yên tûj û komeya wê ya tîr a avahiyên dîrokî yên kevirî karakterekî cuda ji her devera din li rojhilata Tirkiyeyê dide wê — bîranîneke zindî ya sedsalên ku ev paytexta mîrî ya kurdî bû.
Demrêza bûyerên sereke
Kevnarî — Kelehek derbasgeha Bidlîsê diparêze; ermenî wê bi navê Baghesh nas dikin.
Sedsala 7em — Fetha ereb; bajarok gelek caran dest diguherîne.
Sedsala 13em — Mîrektiya kurdî ya Rojkî ya Bidlîsê şikl digire.
1543–1603 — Jiyana Şeref Xanê Bidlîsî, mîr û dîroknivîs.
1597 — Şeref Xan Şerefnameyê temam dike.
1655 — Evliya Çelebî dîwana luks a Evdal Xan şîrove dike.
1847–1849 — Osmanî mîrektiyê radikin û desthilatdariya rasterast ferz dikin.
1915 — Komela ermenî ya Bidlîsê di qirkirinê de tê wêrankirin.
1916 — Di Şerê Cîhanê yê Yekem de li Bidlîsê şer tê kirin û ji bo demeke kurt tê dagirkirin.
Nîqaş û Nakokî
Bidlîs giraniya rabirdûyeke bi rastî hevpar û paşê parçekirî hildigire. Ew bi sedsalan bajarokeke kurd û ermeniyan bi hev re bû; navê ermenî Baghesh, manastirên xirbe û dêr komelê bi bîr tînin ku berî 1915 nêzî sêyeka nifûsê bû û di qirkirinê de hat tunekirin. Dîroka rastgotî ne wê Bidlîsa ermenî jê dibe û ne nasnameya kurdî ya dirêj û domdar a bajêr înkar dike — her du rast in. Karakterê kurdî yê mîrektiyê û hukumdarên wê baş hatiye şahidkirin, berî her tiştî bi nivîsandina Şeref Xan bixwe; wendabûna ermeniyan birînek di heman dîrokê de ye. Danasîneke Bidlîsê ya tenê yek ji van bi bîr tîne ne temam e.
Mîrat û Girîngî
Bidlîs ji dîroka kurdî re bi awayekî pir zêdetir ji mezinahiya xwe girîng e. Ew yek ji mayîndetirîn mîrektiyên kurdî bû, dewleteke mîrî ya xwerêveber ku ji piraniya hevrikên xwe dirêjtir jiya, û bi Şerefnameyê nivîsara bingehîn a dîroknivîsiya kurdî derxist. Meşandina kolanên wê yên kevirî li bin kelehê tê wateya rawestana li cihekî ku bi şeş sedsalan mîrên kurd bi mafê xwe hukum dikirin — û ku li wir mîrek carekê rûnişt da ku dîroka gelê xwe binivîse û neyê jibîrkirin.
Cih û Mijarên Têkildar
Mîrektiyên kurdî û têkoşîna wan a dirêj bi dewleta osmanî re. Mîrektiya Botanê li Cizîrê û Mîrektiya Çemîşgezekê, mîrektiyên xizm ên ku di Şerefnameyê de hatine tomarkirin. Diyarbekir (Amed) û Silvan, bajarên mezin ên li rojava. Îdrîsê Bidlîsî, lêkolînerê berê yê osmanî–kurdî ji heman bajarokê.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Çima Bidlîs di dîroka kurdî de girîng e?
Ew navenda yek ji mîrektiyên kurdî yên herî demdirêj bû, ku xanedana Rojkî ji nêzî sedsala 13em heta ya 19em rêve bir, û mala Şeref Xanê Bidlîsî, nivîskarê Şerefnameyê, yekem dîroka mezin a kurdan, bû.
Şerefname çi ye?
Şerefname (“Pirtûka Şerefê”), ku Şeref Xanê Bidlîsî, mîrê Bidlîsê, di 1597 de temam kir, kevntirîn dîroka sîstematîk a xanedanên kurdî û çavkaniyeke bingehîn ji bo dîroka kurdî ye.
Bidlîs bajarekî kurdî ye?
Erê. Bidlîs bajarekî bi piraniya kurdî ye hem di dîrokê de hem jî niha. Berî 1915 komela wê ya mezin a ermenî jî hebû, ku di qirkirinê de hat wêrankirin.
Li Bidlîsê çi heye ji bo dîtinê?
Keleha Bidlîsê li ser bajarokê serdest e, li kêleka komeyeke bi awayekî neasayî dewlemend a avahiyên kevirî yên Sedsalên Navîn û destpêka serdema nû — Mizgefta Mezin a serdema selçûqî, kompleksa Mizgefta Şerefiyê ya sedsala 16em, Medreseya Îxlasiyê û Hemama Paşa.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Bidlîs — Ansîklopediya Britannica
Bedlīs — Ansîklopediya Iranica