Çarşema Sor: Ezidi Yeni Yılı ve Yaratılış Günü

Giriş

Çarşema Sor, yani “Kızıl Çarşamba”, Ezidi takviminin en kutsal bayramıdır: hem Ezidi yeni yılı hem de dünyanın yaratılışını kutlayan gündür. Nisan ayında kutlanır; Ezidi inancına göre yeryüzünün tamamlandığı ve Tavus Melek’in onu ışık, renk ve yaşamla doldurmak üzere indiği anı simgeler.

Çarşema Sor ile Newroz’u karıştırmamak gerekir. 21 Mart’taki Newroz, Kawa efsanesine bağlı, Kürtlerin ve İranî halkların daha geniş kesimlerince kutlanan bahar yeni yılıdır. Çarşema Sor ise nisan ayında, yaratılışa ve Tavus Melek’in inişine dayanan ayrı bir Ezidi dinî bayramıdır. Birçok Ezidi her ikisini de kutlar; ancak aynı gün veya aynı kutlama değildirler.

İçindekiler

Çarşema Sor Nedir?

Önemli Noktalar

Kısa Bilgiler

Anlamı: Yaratılış ve Tavus Melek

Ne Zaman Kutlanır?

Çarşema Sor Nasıl Kutlanır?

Çarşema Sor ve Newroz: İki Farklı Yeni Yıl

Simgesellik

Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar

İlgili Konular

Sık Sorulan Sorular

Kaynakça ve İleri Okumalar

Çarşema Sor Nedir?

Çarşema Sor, kelime anlamıyla “Kızıl Çarşamba”, Ezidi yeni yılı ve Yaratılış Günü’dür. Ezidi takvimine göre nisanın ilk çarşambası kutlanır. Yeryüzünün tamamlanmasını ve cansız dünyayı yaşam, bereket ve baharın renkleriyle kutsamak için kanatlarını açtığına inanılan Tavus Melek’in inişini anar. Mezopotamya’da yaşamaya devam eden en eski bayramlardan biri kabul edilir.

Öne Çıkan Noktalar

Çarşema Sor (“Kızıl Çarşamba”), Ezidi yeni yılı ve dünyanın yaratılışının kutlandığı bayramdır.
Ezidi (Doğu) takvimine göre nisanın ilk çarşambasına denk gelir.
Yeryüzüne yaşam ve renk getiren Tavus Melek’in inişini anar.
Birçok Ezidi ikisini de kutlasa da 21 Mart’taki Kürt yeni yılı Newroz’dan farklıdır.
Ritüelleri arasında yumurta boyamak, kandil yakmak ve kapıları kırmızı bahar çiçekleriyle süslemek vardır.

Kısa Bilgiler

Adı: Çarşema Sor (“Kızıl Çarşamba”); Serê Sal (“yılın başı”) olarak da adlandırılır
Nedir: Ezidi yeni yılı ve Yaratılış Günü
Gelenek: Ezidilik (Ezidi inancı)
Tarih: Ezidi (Doğu) takviminde nisanın ilk çarşambası; Miladi takvimde nisanın ikinci yarısına denk gelir
Anılan olay: Yaratılışın tamamlanması ve Tavus Melek’in yeryüzüne inişi
Neden “Kızıl”: İlk şafağın kızıl ışığı, kırmızı bahar çiçekleri ve Âdem’e üflenen yaşam
Başlıca ritüeller: Yumurta boyamak, mum ve kandil yakmak, kapıları çiçek ve yumurta kabuklarıyla süslemek, mezarları ziyaret etmek
Kutsal merkez: Baba Şeyh’in kutsal ateşi ve 365 kandili yaktığı Laleş
Kutsal ay: Nisan ayının tamamı kutsaldır; evlenilmez ve toprak sürülmez
Geçmişi: Mezopotamya’da yaşamaya devam eden en eski bayramlardan biri; yaşayan bir dinî bayram

Anlamı: Yaratılış ve Tavus Melek

Ezidi inancında Çarşema Sor, Tanrı’nın yeryüzünün yaratılışını tamamladığı gündür. O gün güneş ışınlarının dünyaya ilk kez değdiği, onu kızıl bir parıltıya bürüdüğü söylenir. Yeryüzünü yaşanabilir kılmak için inen Tavus Melek ise parlak kanatlarını açarak henüz durağan olan dünyayı sakinleştirmiş, onu huzur ve bereketle kutsamıştır.

Bu anlam, Çarşema Sor’u Ezidi yaratılış anlatısının tam merkezine yerleştirir. Ezidilikte çarşamba, haftanın en kutsal günü ve Tavus Melek’in Tanrı’nın ışığından yaratıldığı gündür. Her çarşamba bereket getirmek üzere yeryüzüne döndüğüne inanılır. Kızıl Çarşamba, bunların en büyüğü; yaratılışın yıl dönümü ve yaşamın başlangıcıdır.

Kızıl Çarşamba’nın “kızıl”ı birkaç anlam taşır: o ilk şafağın kızılımsı ışığı; baharda Şengal ve Laleş tepelerini kaplayan kırmızı anemonlar ve gelincikler; bir geleneğe göre de Tavus Melek’in Âdem’in bedenine ruh ve kan üfleyerek yaşamı ilk kez harekete geçirdiği an.

Ne Zaman Kutlanır?

Çarşema Sor, Miladi takvimden yaklaşık on üç gün geriden gelen Ezidi takviminde nisanın ilk çarşambasına denk gelir. Bu nedenle Batı takvimine göre nisanın ikinci yarısında kutlanır. Kürtçede Nîsan denilen nisan ayının tamamı kutsal sayılır. Bu ayda yeryüzünün yeni canlandığı düşünülür ve rahatsız edilmemesi gerekir: toprak sürülmez veya kazılmaz, düğün yapılmaz. Deyişte söylendiği gibi, “Nisanda yalnız melekler evlenir.”

Çarşema Sor Nasıl Kutlanır?

Ezidiler için gün günbatımında başladığından kutlama salı akşamı açılır; mumlar ve kandiller yakılır, ışıkları vadiyi doldurur. Birçok aile önce sevdiklerinin mezarlarını ziyaret eder ve evlerini yeni yıl için süsler.

Merkezî tören Ezidilerin en kutsal mekânı Laleş’te yapılır. Ruhani önder Baba Şeyh, kutsal ateşi ve yılın her günü için bir tane olmak üzere 365 zeytinyağı kandilini yakar. Hacılar kutsal pınardan içer ve suyla yıkanır; konik kubbeli kutsal yapılar ışıkla parlar.

Her yerde evlerde haşlanmış yumurtalar parlak kırmızı, sarı, yeşil ve beyaz renklere boyanır. Yumurta yeryüzünü ve yaratılışı, kırılması ise yaşamın başlangıcını temsil eder. İnsanlar kapılarına renkli yumurta kabukları ve kırmızı bahar çiçekleri asar, canlı renkli giysiler giyer; yemek yemek, dans etmek ve dünyanın yenilenmesini kutlamak için bir araya gelir.

Çarşema Sor ve Newroz: İki Farklı Yeni Yıl

Çarşema Sor sıklıkla Newroz ile karıştırılır; ancak bunlar iki farklı bayramdır. Bahar ekinoksunda, 21 Mart’ta kutlanan Newroz, Kürtlerin ve başka birçok İranî halkın yeni yılıdır; Demirci Kawa efsanesi ve zalim Dehak’ın yenilmesiyle bağlantılıdır. Nisandaki Çarşema Sor ise dünyanın yaratılışı ve Tavus Melek’in inişi üzerine kurulu, Ezidilere özgü bir dinî bayramdır.

Ezidilerin çoğu Kürttür ve iki bayramı da kutlar: Newroz’u Kürt kimliklerinin bir parçası, Çarşema Sor’u ise inançlarının kutsal yeni yılı olarak. İki bayram bahar, ışık ve yenilenme temalarını paylaşır; ancak farklı günlere denk gelir, farklı anlatılara dayanır ve tek bir bayramda birleştirilmemelidir.

Simgesellik

Çarşema Sor’un her simgesi yaşamın geri dönüşünü anlatır. Şafağın ve bahar çiçeklerinin kızıllığı, kandiller ve kutsal ateş, boyalı yumurtalar ve kapıdaki çiçekler; hepsi ışığın ve yaşamın kışın durgunluğuna ve yaratılış öncesindeki boşluğa karşı zaferini simgeler.

Bunun temelinde, güzellik içinde yaratılmış ve Tavus Melek’in bakımına emanet edilmiş bir dünyaya ilişkin Ezidi anlayışı vardır. Kızıl Çarşamba’yı kutlamak, dünyanın ilk gününe geri dönmek ve her bahar ilahî olan, yeryüzü ve Ezidi halkı arasındaki bağı yenilemektir.

Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar

Çarşema Sor, Newroz ile aynı mıdır? Hayır. Kökenleri farklı, farklı tarihlerde kutlanan iki ayrı yeni yıl bayramıdır: Newroz martta, Çarşema Sor nisandadır. İkisini tek bayram saymak, Kızıl Çarşamba’nın Ezidilere özgü anlamını siler.

Kızıl Çarşamba savaş veya felaketle bağlantılı mıdır? Bazıları yanlış biçimde böyle olduğunu ileri sürmüştür. Ancak Ezidilerin kendi anlatımları, gerçek anlamının bunun tam tersi olduğunu açıkça ortaya koyar: herhangi bir felaketi değil, Tavus Melek’in dünyaya yaşam getirdiği anı ve varoluşun başlangıcını simgeler. “Kızıl”, kan dökülmesinin değil; şafağın, çiçeklerin ve yaşamın kızıllığıdır.

Tavus Melek: Kızıl Çarşamba’da inişi kutlanan Tavus Meleği
Ezidi yaratılış miti: Çarşema Sor’un andığı yaratılış
Laleş: yeni yıl ateşinin ve kandillerinin yakıldığı yer
Newroz: 21 Mart’taki ayrı Kürt yeni yılı
Cemaat Bayramı (Cejna Cemaiya): sonbahardaki Ezidi hac bayramı
Qewller: Kızıl Çarşamba İlahisi’nin de aralarında bulunduğu kutsal ilahiler

Sık Sorulan Sorular

Çarşema Sor nedir?

Çarşema Sor, yani Kızıl Çarşamba, Ezidi yeni yılı ve yaratılış bayramıdır. Yeryüzünün tamamlandığı ve ona yaşam ve renk getirmek üzere Tavus Melek’in indiği günü kutlar.

Çarşema Sor ne zaman kutlanır?

Ezidi (Doğu) takviminde nisanın ilk çarşambası kutlanır; bu gün Miladi takvimde nisanın ikinci yarısına denk gelir. Nisan ayının tamamı kutsal sayılır.

Çarşema Sor’un Newroz’dan farkı nedir?

21 Mart’taki Newroz, Kawa efsanesine bağlı, Kürtlerin ve İranî halkların daha geniş kesimlerince kutlanan yeni yıldır. Nisandaki Çarşema Sor ise yaratılış ve Tavus Melek’in inişiyle ilgili ayrı bir Ezidi dinî bayramıdır. Birçok Ezidi ikisini de kutlar.

Neden “Kızıl Çarşamba” denir?

Yaratılışın ilk şafağının kızıl ışığı, tepeleri kaplayan kırmızı bahar çiçekleri ve Tavus Melek’in Âdem’e yaşam ve kan üflediğini anlatan gelenek nedeniyle. Çarşamba aynı zamanda Ezidi haftasının en kutsal günüdür.

Ezidiler Çarşema Sor’u nasıl kutlar?

Yumurtaları boyayarak, mum ve kandilleri yakarak, kapıları çiçekler ve yumurta kabuklarıyla süsleyerek, mezarları ziyaret ederek, parlak renkli giysiler giyerek ve Baba Şeyh’in kutsal ateş ile 365 kandili yaktığı Laleş’te toplanarak.