Giriş
Helenistik Yakın Doğu boyunca savaşan ordularda — büyük Seleukos seferlerinden Roma’nın doğu güçleriyle ilk kez çarpıştığı savaş alanlarına kadar — bir dağ savaşçıları topluluğu kayıtlarda sürekli karşımıza çıkar: Kyrtler. Yunancada Kyrtioi, Latincede Cyrtii adıyla bilinen bu Zagros dağ savaşçılarına, dönemin bütün büyük güçlerinin askere aldığı uzman sapancılar olarak değer veriliyordu. İsyancı satraplar ve onları ezen krallar için savaştılar. Seleukos İmparatorluğu için, ardından Roma’nın kendisi için savaştılar. Adları bazı araştırmacılar tarafından “Kürt” sözcüğüyle ilişkilendirilmiştir ve Zagros dağlarındaki toprakları, günümüz Kürdistanı’nın bazı kesimleriyle örtüşür.
Kyrtler, Kürt askerî tarihinin incelenmesi açısından kanıtlanmış bir ata bağlantısı nedeniyle değil — modern araştırmalar Kyrt ile Kürt arasındaki etimolojik bağlantıyı düşük olasılıklı görür — Zagros dağlık bölgelerinin tüm tarihi boyunca uzanan bir örüntüyü göstermeleri nedeniyle önemlidir: aynı imparatorluklar onları küçümseyerek tanımlarken bile askerî becerileri kendilerini çevreleyen imparatorluklar için vazgeçilmez kılan dağ halkları. Varlıklarını kayda geçiren Yunan coğrafyacılar, Kyrtleri eşkıyalar ve yağmacılar diye adlandırdı. Aynı zamanda her generalin yanında istediği askerlerdi.
İçindekiler
Seleukos Hizmetinden Roma Savaş Alanlarına
Sapan Sanatı: Antik Dünyada Dağ Savaşı
Kyrtler ve Kürtlerin Tarihsel Arka Planı
Başlıca Olaylar ve Zaman Çizelgesi
Kyrtler Kimdi?
Kyrtler, kuzey Zagros sıradağlarında Atropatene (Media Atropatene) dağlarında yaşayan, İranî dil konuşan bir aşiretti. Yunan coğrafyacı Strabon, onları bölgenin diğer dağ halkları — Kadusiler, Amardiler ve Tapuriler — ile birlikte dağlık bölgelerde yaşayan aşiretlerden biri olarak sıraladı. Toprakları, İran’ın bugünkü Kürdistan, Luristan ve Kirmanşah illerinin bazı kesimlerini kapsıyordu.
Strabon, Kyrtleri “göç edenler ve yağmacı eşkıyalar” diye tanımladı; bu niteleme, bize Kyrtlerin kendilerinden çok Yunanların dağ halklarına karşı tutumları hakkında bilgi verir. Klasik yazarlar, hayvancılık ve akın ekonomileri, uygar yerleşik yaşama ilişkin Yunan fikirlerine uymayan dağ nüfuslarına bu tür etiketleri düzenli olarak yakıştırıyordu. Strabon’un küçümseyici dilinin ardında gerçekte belgelediği şey, ovaların güçlerine seçkin birlikler sağlarken dağlarda bağımsızlığını koruyan, hareketli, askerî beceri sahibi bir nüfustu.
Strabon, Kyrtleri Pers aşiretlerinden biri olarak da sınıflandırdı; yani daha geniş Pers kültür alanı içinde İranî dil konuşan halklar olarak tanınıyorlardı. Encyclopaedia Iranica, İslam öncesi İran halkları incelemesinde Kyrtleri Kürtlerin ve Lurların varsayılan ataları olarak tanımlar; İranî dil konuşan kategoriye ait olduklarını ve Zagros boyunca Pers ülkesinden Medya’ya kadar dağılmış olabileceklerini belirtir.
Molon İsyanı (MÖ 220)
Kyrtlerin kaydedilmiş en önemli askerî çatışması, MÖ 222–220 Molon isyanı sırasında gerçekleşti. Molon, Seleukos kralı III. Antiokhos döneminde Medya satrabıydı. Seleukos İmparatorluğu’nun geniş doğu eyaletlerini Ekbatana’dan yönetiyordu, ancak başvezir Hermeias’a duyduğu nefret onu isyana yöneltti. Molon bir ordu topladı, Dicle’yi geçti ve Yakın Doğu’nun en büyük kentlerinden biri olan Seleukeia’yı ele geçirdi.
Molon’un isyancı ordusu için topladığı birlikler arasında Kyrt sapancıları da vardı. İsyana ilişkin anlatımı, günümüze ulaşan en ayrıntılı kaynak olan Yunan tarihçi Polybios, Kyrtleri Molon’un kuvvetlerinin bir parçası olarak özellikle anar. Varlıkları bize çeşitli şeyler söyler: Kyrtlerin belirli bir savaş biçiminin uzmanları olarak tanındığını; dağlık yurtlarının, Medya satrabı olarak Molon’un denetlediği topraklar içinde bulunduğunu ve Zagros bölgesinde iktidarı kim elinde tutuyorsa onun askerî müttefiki olabildiklerini.
İsyan sonunda başarısız oldu. III. Antiokhos, Molon’a karşı bir orduya bizzat önderlik etti ve MÖ 220’de isyancı satrap savaşta yenildi. Molon, yakalanmaktansa kendini öldürdü. Ancak Kyrtler, işverenlerinin düşüşünden sonra varlığını sürdürdü; dağ halkları, ovalardaki siyaset aleyhlerine döndüğünde dağlık yurtlarına çekilebilme avantajına sahipti.
Seleukos Hizmetinden Roma Savaş Alanlarına
Molon isyanından otuz yıl sonra Kyrt sapancıları yeniden ortaya çıktı; bu kez III. Antiokhos’un kendisi için savaşıyorlardı. Seleukos İmparatorluğu’nun, Helenistik dönemin belirleyici çatışmalarından birinde Roma’yla çarpıştığı MÖ 190 Magnesia Muharebesi’nde Kyrt funditores (sapancılar), Seleukos ordusunda hizmet etti. Romalı tarihçi Livius, onların varlığını özellikle kaydetti. Antiokhos’un yenilgisine rağmen Kyrtler değerlerini göstermişti; herhangi bir antik ordunun muharebe düzeninde görmek istediği türden uzman birliklerdi.
Daha da dikkat çekici biçimde, MÖ 171’e gelindiğinde Kyrt savaşçıları karşı tarafa geçmişti. Üçüncü Makedonya Savaşı’nda Kyrt birlikleri, Makedonya Kralı Perseus’a karşı Kallinikos Muharebesi’nde Pergamonlu II. Eumenes’in Roma müttefiki ordusunda yardımcı kuvvet olarak hizmet etti. Bu, elli yıl içinde Kyrt savaşçılarının bir krala karşı isyancı satraba, Roma’ya karşı aynı krala ve ardından Makedonya’ya karşı Roma’ya hizmet ettiği anlamına gelir. Hiçbir imparatorluğa sadık değillerdi; becerilerini en iyi koşulları sunan güce satan profesyonel dağ savaşçılarıydılar.
Sapan Sanatı: Antik Dünyada Dağ Savaşı
Sapan, antik dünyanın en etkili menzilli silahlarından biriydi. Usta ellerde bir sapan, kurşun veya taş mermileri, yüz metreyi aşan uzaklıklarda zırhlı bir askeri öldürecek güçle fırlatabilir ve çoğu yayın menzilini aşabilirdi. Ancak sapanda ustalaşmak son derece zordu. Temel düzeyde kullanımı görece hızlı öğrenilebilen yayın aksine sapan, etkili kullanım için yıllarca alıştırma gerektiriyordu. Bu, silahın çocukluktan itibaren öğretildiği topluluklardan gelen sapancıları — Batı Akdeniz’in ünlü Balear sapancıları gibi — askerî uzmanlar olarak son derece değerli kılıyordu.
Kyrtler, Doğu Akdeniz askerî dünyasında tam da bu özel yeri dolduruyordu. Dağlık yurtları kusursuz bir eğitim alanı sağlıyordu: sapanın hem avlanma hem savunma için doğal silah olduğu kayalık arazi. Elli yılı aşkın süre boyunca birçok orduda ve birçok savaşta Kyrt sapancılarına duyulan talep, hiçbir imparatorluğun kendi birlikleriyle yeniden üretemeyeceği bir uzman askerî beceri düzeyine ulaştıklarını gösterir. Zagros dağları, yetenekleri Mezopotamya’dan Yunanistan’a kadar tanınan savaşçılar yetiştirdi.
Kyrtler ve Kürtlerin Tarihsel Arka Planı
Bazı araştırmacılar, Kyrt (Kyrtioi) adının “Kürt” etnonimiyle bağlantılı olabileceğini ileri sürmüştür. Ancak güncel araştırmalar bu etimolojik bağlantıyı düşük olasılıklı görür. Dilbilimci Garnik Asatrian, 2009’da yayımlanan ayrıntılı bir analizde, klasik kaynaklardaki Kyrtlerin günümüz Kürtlerinin doğrudan ataları olmasının pek olası olmadığı sonucuna vardı. Encyclopaedia Iranica’da yazan araştırmacı Rüdiger Schmitt de Kyrtlerin, daha kuzeybatıda, yukarı Dicle’nin dağlık bölgelerinde yaşayan Kardukhlarla (Kardukhoi) bağlantılı olmadığını belirtti.
Yine de Kyrtler, Kürt kimliğinin daha geniş tarihsel arka planıyla ilgilidir. Encyclopaedia Iranica’nın İslam öncesi İran halkları incelemesi, Kyrtleri hem Kürtlerin hem Lurların olası ataları olarak tanımlar; İranî dil konuştuklarını ve Zagros boyunca Pers ülkesinden Medya’ya kadar dağılmış olabileceklerini belirtir. Doğrudan ata olsalar da olmasalar da Zagros dağlık bölgelerinde yaşayan, İranî dil konuşan bir dağ halkıydılar; kendi bağımsızlıklarını korurken ova imparatorluklarına uzman birlikler sağlayan dağ savaşçıları şeklindeki askerî örüntüleri, daha sonra Kürtler olarak bilinecek halkların belirleyici özelliklerinden biridir.
Mirası
Kyrtler, Kürt askerî tarihi boyunca yankılanan bir örüntüyü aydınlatır: emperyal kültürlerce aynı anda hor görülen ve orduları için vazgeçilmez olan, değerli uzman olarak dağ savaşçısı. Strabon onlara eşkıya dedi; III. Antiokhos, onları Magnesia’da muharebe hattına yerleştirdi. İmparatorluklar, Zagros halklarına karşı bu çelişkili tutumu her zaman taşımıştır; askerî becerilerine bağımlıyken onları barbar diye küçümsemiştir.
Kyrtler ayrıca Zagros dağlık bölgelerinin hiçbir zaman edilgen, ücra bir yer olmadığını gösterir. Becerileri antik Akdeniz dünyası genelinde talep gören seçkin askerî uzmanlar yetiştirdiler. Molon isyanından Magnesia ve Kallinikos savaş alanlarına kadar Kyrt sapancıları, antik dünyanın en iyi hafif piyadesi unvanı için Balear Adaları sakinleriyle ve Giritli okçularla yarıştı. Bu düzeyde askerî profesyonelliğin bugünkü Kürdistan’ın dağlarından çıkmış olması, hatırlanmaya değer bir olgudur.
Başlıca Olaylar ve Zaman Çizelgesi
MÖ 222 — Medya satrabı Molon, Seleukos kralı III. Antiokhos’a karşı isyan eder
MÖ 220 — Kyrt sapancıları, Molon’un isyancı ordusunda seçkin birlikler olarak savaşır; Molon, III. Antiokhos tarafından yenilir ve öldürülür
MÖ 190 — Kyrt sapancıları, Roma’ya karşı Magnesia Muharebesi’nde III. Antiokhos için savaşır; Seleukos yenilgisi
MÖ 189 — Apameia Antlaşması: Seleukos İmparatorluğu Torosların batısındaki toprakları kaybeder; Zagros dağ halklarının stratejik önemi artar
MÖ 171 — Kyrt yardımcı kuvvetleri, Makedonyalı Perseus’a karşı Kallinikos Muharebesi’nde Roma kuvvetleri yanında Pergamonlu II. Eumenes’in emrinde hizmet eder
Sık Sorulan Sorular
Kyrtler kimdi?
Kyrtler, Zagros dağlık bölgelerinden gelen, esas olarak kuzey Zagros’taki Atropatene bölgesinde yaşayan, İranî dil konuşan bir dağ aşiretiydi. Uzman sapancılar olarak ünlenmişlerdi ve MÖ üçüncü ile ikinci yüzyıllar arasında Seleukos İmparatorluğu ve Roma kuvvetleri dâhil birçok Helenistik orduda seçkin hafif piyade olarak hizmet ettiler.
Kyrtler Kürtlerin ataları mıydı?
Kyrt adı, “Kürt” etnoniminin olası kaynağı olarak ileri sürülmüştür; ancak modern araştırmalar bunu düşük olasılıklı görür. Bununla birlikte Encyclopaedia Iranica, Zagros’ta yaşayan, İranî dil konuşan bir halk olmaları nedeniyle Kyrtleri hem Kürtlerin hem Lurların olası ataları olarak tanımlar. Daha kuzeybatıda yaşayan Kardukhlardan (Kardukhoi) ayrıydılar.
Molon isyanı neydi?
Molon isyanı (MÖ 222–220), Medya satrabı Molon’un Seleukos kralı III. Antiokhos’a karşı başlattığı bir isyandı. Molon, Zagros dağlarından Kyrt sapancılarını da içeren büyük bir ordu topladı. MÖ 220’de Antiokhos tarafından yenilmeden ve öldürülmeden önce Dicle üzerindeki Seleukeia’yı ele geçirdi.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Schmitt, R. — Kyrtler, Encyclopaedia Iranica, 1993
Polybios — Tarihler, Kitap V (Molon isyanı ve Kyrt sapancıları)
Livius — Ab Urbe Condita, Kitap XXXVII ve XLII (Magnesia ve Kallinikos’ta Kyrtler)
Strabon — Geographica, Kitap XI ve XV (Kyrtlerin Pers dağ aşiretleri olarak tasvirleri)
Asatrian, G. — Kürtlerin İncelenmesine Giriş, Iran and the Caucasus, 2009
Encyclopaedia Iranica — İran V: İran Halkları (İslam Öncesi)