پێشەکی
لەو سوپایانەی بە سەرتاسەری ڕۆژهەڵاتی نزیکی هێلێنیستیدا شەڕیان دەکرد، لە هەڵمەتە مەزنە سەلەوکییەکانەوە تا ئەو مەیدانانەی ڕۆما بۆ یەکەم جار لەگەڵ هێزە ڕۆژهەڵاتییەکاندا پێکدادا، ناوی گرووپێک لە جەنگاوەرانی چیا بەردەوام لە تۆمارەکاندا دەردەکەوت: کیرتییەکان. ئەم جەنگاوەرە بەرزایینشینانەی زاگرۆس، کە بە یۆنانی بە Kyrtioi و بە لاتینی بە Cyrtii ناسراون، وەک بەردهاوێژکاری پسپۆڕ بە نرخ دادەنران و هەموو هێزێکی مەزنی سەردەمەکە دەیخستنە ڕیزەکانی خۆیانەوە. بۆ ساتراپە یاخییەکان و بۆ ئەو پاشایانەش شەڕیان دەکرد کە ئەو یاخییانەیان تێک دەشکاند. بۆ ئیمپراتۆریای سەلەوکی و پاشان بۆ خودی ڕۆما شەڕیان کرد. هەندێک زانا ناوەکەیان بە وشەی «کورد»ەوە بەستووەتەوە و خاکەکەیان لە چیاکانی زاگرۆس لەگەڵ بەشێک لە کوردستانی ئەمڕۆدا یەک دەگرێتەوە.
کیرتییەکان بۆ لێکۆڵینەوە لە مێژووی سەربازیی کورد گرنگن، لەبەر ئەوە نییە کە پەیوەندییەکی ڕەچەڵەکی پشتڕاستکراوە هەیە؛ لێکۆڵینەوە نوێکان پەیوەندیی ڕەگناسیی نێوان کیرتی و کورد بە دوور لە ئەگەر دەزانن. گرنگییەکەیان لەوەدایە کە شێوازێک پیشان دەدەن کە بە سەرتاسەری مێژووی بەرزاییەکانی زاگرۆسدا دەڕوات: گەلە شاخاوییەکان کە لێهاتووییە سەربازییەکانیان وای دەکرد ئیمپراتۆریاکانی دەوروبەریان نەتوانن بێ ئەوان کار بکەن، تەنانەت لەو کاتەشدا کە هەمان ئیمپراتۆریاکان بە سووکایەتییەوە وەسفیان دەکردن. ئەو جوگرافیانووسە یۆنانییانەی بوونی کیرتییەکانیان تۆمار کرد، بە ڕێگر و تاڵانکەر ناویان بردن. هەروەها ئەو سەربازانە بوون کە هەموو فەرماندەیەک دەیویست لە لای خۆیدا بن.
ناوەڕۆک
یاخیبوونی مۆلۆن (220 پێش زایین)
لە خزمەتی سەلەوکییەکانەوە بۆ مەیدانە جەنگە ڕۆمییەکان
هونەری بەردهاوێژی: شەڕی چیا لە جیهانی کۆندا
کیرتییەکان و پاشخانی مێژوویی کورد
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
کیرتییەکان کێ بوون؟
کیرتییەکان هۆزێکی ئێرانی زمان بوون کە لە چیاکانی ئاترۆپاتێنە (میدیای ئاترۆپاتێنە) لە باکووری زنجیرەچیاکانی زاگرۆس دەژیان. جوگرافیانووسی یۆنانی سترابۆ، لەگەڵ گەلە شاخاوییەکانی دیکەی ناوچەکە، کادوسییەکان و ئەماردییەکان و تاپییەکان، وەک یەکێک لە هۆزە نیشتەجێکانی بەرزاییەکان ناوی بردوون. خاکەکەیان ناوچەگەلێکی ئەو شوێنانەی دەگرتەوە کە ئەمڕۆ پارێزگاکانی کوردستان و لوڕستان و کرماشانن لە ئێران.
سترابۆ کیرتییەکانی بە «کۆچبەر و ڕێگرانی تاڵانکەر» وەسف کرد؛ وەسفێک کە لەبری خودی کیرتییەکان، زانیاریی زیاتر دەربارەی هەڵوێستی یۆنانییەکان بەرامبەر گەلە شاخاوییەکان دەدات. نووسەرە کلاسیکییەکان بەردەوام ئەم جۆرە ناوانەیان بە دانیشتووانی بەرزاییەکان دەدا کە ئابووریی ئاژەڵداری و تاڵانکردنیان لەگەڵ بیرۆکە یۆنانییەکانی ژیانی شارستانی و نیشتەجێدا نەدەگونجا. ئەوەی سترابۆ لە پشت زمانە سووکایەتیئامێزەکەیدا بەڕاستی تۆماری کرد، دانیشتووانێکی لەجووڵەدا و لێهاتووی سەربازی بوو کە لە چیاکاندا سەربەخۆیی خۆی دەپاراست، هەروەها هێزی هەڵبژاردەی بۆ دەسەڵاتەکانی دەشت دابین دەکرد.
سترابۆ هەروەها کیرتییەکانی وەک یەکێک لە هۆزە فارسەکان پۆلێن کرد؛ واتە وەک گەلێکی ئێرانی زمان لە ناو بازنەی فراوانتری کولتووری فارسیدا دەناسران. ئینسایکلۆپیدیای ئیرانیکا، لە ڕووپێوی گەلە ئێرانییەکانی پێش ئیسلامدا، کیرتییەکان بە ئەوانە دەناسێنێت کە گومان دەکرێت باوباپیرانی کورد و لوڕ بن، بە ئاماژە بەوەی لە پۆلی ئێرانی زماندا بوون و ڕەنگە لە سەرتاسەری زاگرۆسدا لە ئێرانەوە تا میدیا بڵاو بووبنەوە.
یاخیبوونی مۆلۆن (220 پێش زایین)
گرنگترین بەشداریی سەربازیی تۆمارکراوی کیرتییەکان لە کاتی یاخیبوونی مۆلۆن لە ساڵانی 222–220 پێش زایین ڕوویدا. مۆلۆن لە ژێر فەرمانڕەواییی پاشای سەلەوکی ئەنتیۆخۆسی سێیەمدا ساتراپی میدیا بوو. لە ئەکباتاناوە فەرمانڕەواییی پارێزگاکانی فراوانی ڕۆژهەڵاتی ئیمپراتۆریای سەلەوکیی دەکرد، بەڵام ڕقی لە سەرۆک وەزیر هێرمێیاس پاڵی پێوە نا یاخی بێت. مۆلۆن سوپایەکی کۆ کردەوە، دیجلەی بڕی و سەلەوکیا، یەکێک لە گەورەترین شارەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیک، گرت.
لە ناو ئەو هێزانەی مۆلۆن بۆ سوپا یاخییەکەی کۆی کردبوونەوە، بەردهاوێژکارانی کیرتی هەبوون. مێژوونووسی یۆنانی پۆلیبیۆس، کە گێڕانەوەکەی وردترین سەرچاوەی ماوە لەسەر یاخیبوونەکەیە، بە تایبەتی وەک بەشێک لە هێزەکانی مۆلۆن ناوی کیرتییەکان دەبات. ئامادەبوونیان چەند شتێکمان پێ دەڵێت: کیرتییەکان وەک پسپۆڕی شێوازێکی دیاریکراوی شەڕ دەناسران؛ نیشتمانی شاخاوییان لە ناو ئەو خاکەدا بوو کە مۆلۆن وەک ساتراپی میدیا کۆنترۆڵی دەکرد؛ و وەک هاوپەیمانی سەربازی لە بەردەستی هەر کەسێکدا بوون کە لە ناوچەی زاگرۆس دەسەڵاتی هەبوو.
یاخیبوونەکە لە کۆتاییدا شکستی هێنا. ئەنتیۆخۆسی سێیەم خۆی سوپایەکی دژ بە مۆلۆن ڕابەرایەتی کرد و لە ساڵی 220 پێش زایین، ساتراپە یاخییەکە لە شەڕدا تێک شکا. مۆلۆن خۆی کوشت تا نەکەوێتە دەست دوژمن. بەڵام کیرتییەکان لە داڕمانی ئەو کەسەی کاری پێ دەدان ڕزگاریان بوو؛ گەلە شاخاوییەکان ئەو سوودەیان هەبوو کە کاتێک سیاسەتی دەشت دژ بەیان دەبوو، دەیانتوانی بۆ بەرزاییەکانیان پاشەکشە بکەن.
لە خزمەتی سەلەوکییەکانەوە بۆ مەیدانە جەنگە ڕۆمییەکان
سی ساڵ دوای یاخیبوونی مۆلۆن، بەردهاوێژکارە کیرتییەکان جارێکی دیکە دەرکەوتن؛ ئەم جارە بۆ خودی ئەنتیۆخۆسی سێیەم شەڕیان دەکرد. لە شەڕی مەگنیسیا لە ساڵی 190 پێش زایین، کە ئیمپراتۆریای سەلەوکی لە یەکێک لە شەڕە یەکلاکەرەوەکانی سەردەمی هێلێنیستیدا لەگەڵ ڕۆما پێکدادا، کیرتییەکان وەک funditores (بەردهاوێژکار) لە سوپای سەلەوکیدا خزمەتیان کرد. مێژوونووسی ڕۆمی لیڤی بە تایبەتی ئامادەبوونیانی تۆمار کرد. سەرەڕای شکستەکەی ئەنتیۆخۆس، کیرتییەکان بەهای خۆیان پیشان دابوو؛ ئەو جۆرە هێزە پسپۆڕانە بوون کە هەر سوپایەکی کۆن دەیویست لە ڕیزبەندیی شەڕەکەیدا بن.
سەرسامکەرتر لەوە، تا ساڵی 171 پێش زایین جەنگاوەرە کیرتییەکان چووبوونە ئەو لاوەی شەڕ. لە شەڕی سێیەمی مەقدۆنیادا، هێزە کیرتییەکان لە سوپای یۆمێنی دووەمی پێرگامۆن کە هاوپەیمانی ڕۆما بوو، وەک هێزی یارمەتیدەر خزمەتیان کرد؛ لە شەڕی کالینیکۆس دژ بە پاشا پێرسیۆسی مەقدۆنیا. ئەمە واتای ئەوەیە کە لە ماوەی پەنجا ساڵدا، جەنگاوەرە کیرتییەکان ساتراپێکی یاخییان دژ بە پاشایەک خزمەت کردبوو، هەمان پاشایان دژ بە ڕۆما و پاشان ڕۆمایان دژ بە مەقدۆنیا خزمەت کردبوو. وەفاداری هیچ ئیمپراتۆریایەک نەبوون؛ جەنگاوەری پیشەیی چیا بوون کە لێهاتووییەکانیان بە هەر هێزێک دەفرۆشت کە باشترین مەرجەکانی پێشکەش دەکرد.
هونەری بەردهاوێژی: شەڕی چیا لە جیهانی کۆندا
سڵینگ، یان بەردهاوێژی دەستی، یەکێک لە کاریگەرترین چەکەکانی جیهانی کۆن بوو بۆ لێدان لە دوورەوە. لە دەستی کەسێکی لێهاتوودا، دەیتوانی گوللەی قوڕقوشم یان بەرد بە هێزێکی ئەوەندە زۆر بهاوێژێت کە سەربازێکی زرێپۆش لە مەودای زیاتر لە سەد مەتر بکوژێت؛ مەوداکەی لە زۆربەی کەوانەکان زیاتر بوو. بەڵام شارەزابوون لە بەکارهێنانی ئەم چەکە زۆر دژوار بوو. بە پێچەوانەی کەوانە کە دەکرا بەکارهێنانی تا ئاستێکی سەرەتایی بە خێراییەکی ڕێژەیی فێر بکرێت، سڵینگ بۆ بەکارهێنانێکی کاریگەر پێویستی بە چەندین ساڵ ڕاهێنان هەبوو. ئەمە وای دەکرد بەردهاوێژکارانی ئەو کۆمەڵگایانەی چەکەکە لە منداڵییەوە فێر دەکران، وەک بەردهاوێژکارە بەناوبانگەکانی دوورگەکانی بالیئار لە ڕۆژئاوای دەریای ناوەڕاست، وەک پسپۆڕی سەربازی زۆر بە نرخ بن.
کیرتییەکان لە جیهانی سەربازیی ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاستدا بە وردی ئەم جێگە تایبەتەیان گرتبوو. نیشتمانی شاخاوییان شوێنی ڕاهێنانی گونجاوی دابین دەکرد: زەوییەکی بەردەڵان کە بەردهاوێژی دەستی چەکی سروشتیی ڕاو و بەرگری بوو. خواستی چەندین سوپا لە چەندین شەڕدا بۆ بەردهاوێژکارە کیرتییەکان لە ماوەی زیاتر لە پەنجا ساڵ، ئەوە پیشان دەدات کە گەیشتبوونە ئاستێکی لێهاتوویی سەربازیی پسپۆڕانە کە هیچ ئیمپراتۆریایەک نەیدەتوانی بە سەربازەکانی خۆی دووبارەی بکاتەوە. چیاکانی زاگرۆس جەنگاوەرگەلێکی پەروەردە کرد کە تواناکانیان لە مێزۆپۆتامیاوە تا یۆنان دەناسران.
کیرتییەکان و پاشخانی مێژوویی کورد
هەندێک زانا پێشنیاریان کردووە کە ناوی کیرتی (Kyrtioi) بە ناوی گەلی «کورد»ەوە پەیوەندیدار بێت. بەڵام لێکۆڵینەوەکانی ئێستا ئەم پەیوەندییە ڕەگناسییە بە دوور لە ئەگەر دەزانن. زمانەوان گارنیک ئەساتریان، لە شیکردنەوەیەکی ورددا کە لە ساڵی 2009 بڵاو کرایەوە، گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە دوورە کیرتییەکانی سەرچاوە کلاسیکییەکان باوباپیرانی ڕاستەوخۆی کوردەکانی ئەمڕۆ بن. زانا ڕودیگەر شمیتیش، کە لە ئینسایکلۆپیدیای ئیرانیکادا دەنووسێت، ئاماژەی دا کە کیرتییەکان پەیوەندییان بە کاردوخییەکان (Karduchoi)ەوە نەبوو کە لە بەرزاییەکانی سەرەوەی دیجلە، زیاتر بەرەو باکووری ڕۆژئاوا دەژیان.
لەگەڵ ئەوەشدا، کیرتییەکان بۆ پاشخانی فراوانتری مێژوویی ناسنامەی کورد پەیوەندیدارن. ڕووپێوی ئینسایکلۆپیدیای ئیرانیکا بۆ گەلە ئێرانییەکانی پێش ئیسلام، کیرتییەکان بە باوباپیری ئەگەریی کورد و لوڕ هەردووکیان دەناسێنێت، بە ئاماژە بەوەی ئێرانی زمان بوون و ڕەنگە لە سەرتاسەری زاگرۆس لە ئێرانەوە تا میدیا بڵاو بووبنەوە. چ باوباپیری ڕاستەوخۆ بن چ نەبن، گەلێکی شاخاویی ئێرانی زمان بوون کە لە بەرزاییەکانی زاگرۆس دەژیا. شێوازی سەربازییان، جەنگاوەرانی چیا کە هێزی پسپۆڕ بۆ ئیمپراتۆریاکانی دەشت دابین دەکەن و هەروەها سەربەخۆیی خۆیان دەپارێزن، یەکێکە لە تایبەتمەندییە دیاریکەرەکانی ئەو گەلانەی دواتر بە کورد ناسران.
میرات
کیرتییەکان ڕووناکی دەخەنە سەر شێوازێک کە لە سەرتاسەری مێژووی سەربازیی کورددا دەنگ دەداتەوە: جەنگاوەری چیا وەک پسپۆڕێکی بە نرخ کە لە هەمان کاتدا کولتوورە ئیمپراتۆریاییەکان سووکایەتیی پێ دەکەن و سوپاکانیان ناتوانن بێ ئەو کار بکەن. سترابۆ بە ڕێگر ناوی بردن؛ ئەنتیۆخۆسی سێیەم لە مەگنیسیا خستییانە ناو هێڵی شەڕەکەی. ئیمپراتۆریاکان هەمیشە ئەم هەڵوێستە دژبەیەکەیان بەرامبەر گەلەکانی زاگرۆس هەبووە؛ بە بەربەری سووکایەتییان پێ کردووە، لە هەمان کاتدا پشتیان بە لێهاتووییە سەربازییەکانیان بەستووە.
کیرتییەکان هەروەها ئەوە پیشان دەدەن کە بەرزاییەکانی زاگرۆس هەرگیز ناوچەیەکی دواکەوتووی بێدەور نەبوون. پسپۆڕی سەربازیی هەڵبژاردەیان پەروەردە کرد کە لێهاتووییەکانیان لە سەرتاسەری جیهانی کۆنی دەریای ناوەڕاستدا داواکراو بوون. لە یاخیبوونی مۆلۆنەوە تا مەیدانە جەنگەکانی مەگنیسیا و کالینیکۆس، بەردهاوێژکارە کیرتییەکان لەگەڵ دانیشتووانی دوورگەکانی بالیئار و تیرهاوێژکارەکانی کرێت بۆ نازناوی باشترین پیادەی سووکی جیهانی کۆن کێبڕکێیان دەکرد. ئەوەی ئەم ئاستە لە پیشەییبوونی سەربازی لە چیاکانی ئەو شوێنەوە سەری هەڵدا کە ئەمڕۆ کوردستانە، ڕاستییەکە شایانی بیرخستنەوەیە.
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
222 پێش زایین — مۆلۆن، ساتراپی میدیا، دژ بە پاشای سەلەوکی ئەنتیۆخۆسی سێیەم یاخی دەبێت
220 پێش زایین — بەردهاوێژکارە کیرتییەکان وەک هێزی هەڵبژاردە لە سوپا یاخییەکەی مۆلۆندا شەڕ دەکەن؛ مۆلۆن لەلایەن ئەنتیۆخۆسی سێیەمەوە تێک دەشکێت و دەکوژرێت
190 پێش زایین — بەردهاوێژکارە کیرتییەکان لە شەڕی مەگنیسیا دژ بە ڕۆما بۆ ئەنتیۆخۆسی سێیەم شەڕ دەکەن؛ شکستی سەلەوکی
189 پێش زایین — پەیماننامەی ئەپامێیا: ئیمپراتۆریای سەلەوکی خاکەکەی لە ڕۆژئاوای تاورۆس لە دەست دەدات؛ گەلە شاخاوییەکانی زاگرۆس گرنگییەکی ستراتیژیی زیاتریان دەبێت
171 پێش زایین — هێزە یارمەتیدەرە کیرتییەکان لە ژێر فەرماندەییی یۆمێنی دووەمی پێرگامۆن، لەگەڵ هێزە ڕۆمییەکاندا لە شەڕی کالینیکۆس دژ بە پێرسیۆسی مەقدۆنیا خزمەت دەکەن
پرسیارە باوەکان
کیرتییەکان کێ بوون؟
کیرتییەکان هۆزێکی شاخاویی ئێرانی زمان لە بەرزاییەکانی زاگرۆس بوون و بە سەرەکی لە ناوچەی ئاترۆپاتێنە لە باکووری زاگرۆس نیشتەجێ بوون. وەک بەردهاوێژکاری پسپۆڕ بەناوبانگ بوون و لە نێوان سەدەکانی سێیەم و دووەمی پێش زایین، وەک پیادەی سووکی هەڵبژاردە لە چەندین سوپای هێلێنیستیدا خزمەتیان کرد، لەوانە هێزەکانی ئیمپراتۆریای سەلەوکی و ڕۆما.
ئایا کیرتییەکان باوباپیرانی کورد بوون؟
پێشنیار کراوە کە ناوی کیرتی سەرچاوەیەکی ئەگەری بۆ ناوی گەلی «کورد» بێت، بەڵام لێکۆڵینەوە نوێکان ئەمە بە دوور لە ئەگەر دەزانن. لەگەڵ ئەوەشدا، ئینسایکلۆپیدیای ئیرانیکا کیرتییەکان بە باوباپیری ئەگەریی کورد و لوڕ هەردووکیان دەناسێنێت، چونکە گەلێکی ئێرانی زمان بوون کە لە زاگرۆس نیشتەجێ بوون. ئەوان لە کاردوخۆیەکان (Karduchoi) جیاواز بوون کە زیاتر بەرەو باکووری ڕۆژئاوا دەژیان.
یاخیبوونی مۆلۆن چی بوو؟
یاخیبوونی مۆلۆن (222–220 پێش زایین) یاخیبوونی مۆلۆن، ساتراپی میدیا، بوو دژ بە پاشای سەلەوکی ئەنتیۆخۆسی سێیەم. مۆلۆن سوپایەکی گەورەی کۆ کردەوە کە بەردهاوێژکارە کیرتییەکانی چیاکانی زاگرۆسی تێدا بوو. سەلەوکیای لەسەر دیجلە گرت، پێش ئەوەی لە ساڵی 220 پێش زایین لەلایەن ئەنتیۆخۆسەوە تێک بشکێت و بکوژرێت.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Schmitt, R. — Cyrtians, Encyclopaedia Iranica, 1993
Polybius — The Histories، کتێبی V (یاخیبوونی مۆلۆن و بەردهاوێژکارە کیرتییەکان)
Livy — Ab Urbe Condita، کتێبەکانی XXXVII و XLII (کیرتییەکان لە مەگنیسیا و کالینیکۆس)
Strabo — Geographica، کتێبەکانی XI و XV (وەسفی کیرتییەکان وەک هۆزە شاخاوییە فارسەکان)
Asatrian, G. — Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus, 2009
Encyclopaedia Iranica — Iran V: Peoples of Iran (Pre-Islamic)