Doğum adı Muhammed Ebu’l-Kasım olan Mele Perîşan (yaklaşık 1356–1431), Gorani lehçesinde yazan Kürt şair ve eserleri el yazması hâlinde günümüze ulaşan en erken Gorani şairidir. Başlıca eseri Perişanname, Kürtlerin tarihî edebiyat dillerinden Gorani’de günümüze ulaşan en eski metin sayılır. Gorani yazılı geleneğinin en başında yer alan, Kürt edebiyat tarihinde kurucu bir isimdir.
İçindekiler
Mirası ve Kürt Edebiyatındaki Yeri
Hayatı ve Kökenleri
Mele Perîşan’ın hayatı hakkında neredeyse hiçbir şey kesin olarak bilinmez. Şiirindeki iç kanıtlara dayanarak, uzun bir Kürt kültür tarihine sahip Batı İran’ın Kirmanşah bölgesindeki Dinever kasabasında veya yakınında doğduğu ve Gıyasvend aşiretine mensup olduğu makul görülür. Bu ayrıntıların hiçbiri kesin biçimde belgelenmiş değildir; yerleşik gerçek değil, araştırmacı çıkarımıdır.
Tarihleri yaklaşık 1356 ile 1431 olarak verilir; geç İlhanlı dönemini ve onu izleyen çalkantılı yüzyılı kapsayan, yaklaşık yetmiş beş yıllık bir ömürdür. Hayatının çoğunu Dinever yöresinde geçirmiş görünür. Şiiri, Kürtçenin yanında Arapça, Farsça ve Türkçeyi akıcı bildiğini gösterir; bu, Orta Çağ İslam doğusunun eğitimli edebiyat insanlarına özgü geniş dil hâkimiyetidir.
Hurufilik ve Dinî Bağlam
Mele Perîşan, Şii Müslüman ve önemli olarak Hurufilik takipçisiydi. Bu ezoterik hareket, on dördüncü yüzyıl İran’ında ortaya çıktı; Arap ve Fars alfabelerinin harflerinin ilahi sırlar içerdiğini savundu. Hurufilik, Kürt ve Farsça konuşan dünyalarda Sufi etkisindeki topluluklar arasında yayıldı; şiirinin temalarını ve söz varlığını derinden şekillendirdi. İlahi aşk anlayışıyla tanınan sekizinci yüzyıl Sufi mutasavvıfı Basralı Rabia’ya hayranlığı da dizelerinde belirgindir.
Perişanname
Perişanname, yani “Dertlilerin Kitabı” veya “Dağınık Olanların Kitabı”, Mele Perîşan’ın başlıca ve tarihsel bakımdan en önemli eseridir. Araştırmacılar onu Kürtçenin Gorani lehçesinde günümüze ulaşan en eski el yazması sayar; bu da onu Kürt yazı tarihinde dönüm noktası olan bir belge yapar. Hewrami de denilen Gorani lehçesi, Kurmanci ve Sorani daha fazla öne çıkmadan önce yüzyıllarca Güney Kürt şiirinin ve dinî metinlerinin başlıca edebî aracıydı.
Şiir, harflerin mistik önemini ve dilin içinde gizli ilahiliği araştıran Hurufi düşüncelerle doludur. Perişanname’nin el yazmaları İran ve Almanya’daki kütüphanelerde korunarak modern araştırmacılara erişilebilir kılınmıştır. Erken Gorani’nin incelenmesi ve Kürdistan’da Hurufilik tarihi için birincil kaynak olmayı sürdürür.
Diğer Eserleri
Mele Perîşan, Perişanname’nin ötesinde Kürtçe içki şarkıları da besteledi. Bu canlı, halk diliyle yazılmış dizeler, Kürtler ve İranlılar arasında sözlü ve yazılı gelenekte yaygın biçimde dolaşmıştır. Dil düzeyleri, büyük eserinin ciddi mistisizminden ayrılır; klasik geleneğin hem kutsal hem saygısız tarzlarında rahat bir şaire işaret eder.
Mirası ve Kürt Edebiyatındaki Yeri
Mele Perîşan, Gorani yazılı edebiyatının en başında yer alır. Gorani geleneğinde onu izleyen şairler, Yusuf Yaska (1592–1636) ve Mistefa Bêsaranî (1642–1701) dâhil, onun kâğıda geçiren ilk kişiler arasında olduğu edebî biçimi geliştirdi. Perişanname, Kürt yazılı dünyasına açılan en eski pencerelerden biridir.
Önemi, geniş bir temel eser konumundan çok özellikle tarihseldir. Bugün ilmî ve edebî çevrelerin dışında yaygın okunmaz; ancak el yazması hâlinde korunması, Kürt Gorani edebiyatının yazılı tarihinin onunla başladığı anlamına gelir. Kürt edebiyat tarihi açısından Perişanname, söylendiği şeydir: Elimizdeki en eski eser.
Sık Sorulan Sorular
Mele Perîşan neden önemli?
Perişanname’si Kürtçenin Gorani lehçesinde günümüze ulaşan en eski el yazması sayıldığı için önemlidir. Dolayısıyla eserini gerçekten okuyabildiğimiz en erken Gorani şairidir; bu edebiyat geleneğinin en başında yer alır.
Mele Perîşan ne zaman yaşadı?
Yaklaşık 1356 ile 1431 arasında, yaklaşık yetmiş beş yıl yaşadığına inanılır. Biyografisinin ayrıntıları belirsiz olsa da hayatının çoğunu Batı İran’ın Dinever yöresinde geçirmiş görünür.
Hurufilik neydi?
Hurufilik, on dördüncü yüzyıl İran’ında Fazlullah Esterabadi’nin kurduğu ezoterik bir dinî hareketti. Arap ve Fars alfabelerinin harflerinin gizli ilahi hakikatler içerdiğini savunuyordu. Mele Perîşan dâhil Kürt ve Fars dünyalarındaki çeşitli Sufi yönelimli şair ve düşünürleri etkiledi.
Kaynaklar
D.N. MacKenzie, “Kürtçenin Kökenleri”, Transactions of the Philological Society, 1961 — Gorani’yi bir Kürt edebî biçimi olarak ele alan temel çalışma.
Encyclopædia Iranica, “Gorani” maddesi.
B. Chaman Ara ve C. Amiri, “Gurani: Gündelik Dil mi, Kürt Edebî Üslubu mu?” Kürdistan Üniversitesi, Senendec — Perişanname’yi günümüze ulaşan en eski Gorani el yazması olarak ele alır.
Vikipedi, “Mele Perîşan”, biyografisi ve eserleri hakkında Zarabozo ve diğer kaynaklara atıf yapar.