Hasenveyh Kimdi?
Hasenveyh bin Hüseyin (ölümü MS 979), Ebü’l-Fevaris veya Kürtçede Mîr Hesnewî olarak da bilinen, yaklaşık MS 961’de kurup 979’daki ölümüne kadar yönettiği Kürt Hasenveyhi hanedanının kurucusuydu. Kürt Berzikani aşiretindendi; Orta Zagros Dağları’nın geniş bir kesiminde beyliğini kurdu. En güçlü döneminde Luristan, Dinever, Nihavend, Dakuk, Şehrezor ve Hemedan’ı denetliyordu. Etkisi Azerbaycan’a bile ulaştı. Hasenveyh, Büveyhi-Samani rekabetini kendi yararına kullanacak kadar kurnazdı; Büveyhileri destekleyerek, egemenliklerine rağmen onu doğrudan rahatsız etmekten kaçınmalarını sağlayacak kadar özerklik elde etti.
Kürt tarihçiler için Hasenveyh, 10. yüzyıl Kürt siyasi rönesansının kurucu babalarından biridir. Hanedanı, 10. yüzyıl ortalarında aynı anda ortaya çıkan birkaç Kürt beyliğinden biriydi; Abbasi siyasi parçalanmasının sonunda Kürt aşiret liderlerine tam siyasi egemenliklerini ileri sürecek alan açtığı çağdı. Hasenveyhiler, daha geniş Kürt siyasi dünyasında onları farklı kılan On İki İmamcı Şii Kürt hanedanıydı. Başkentlerini, bir yüzyıl önce Ebu Hanife ed-Dineveri’nin düşünsel yurdu olan Dinever’de kurdular.
Öne Çıkan Noktalar
Hasenveyh (ölümü MS 979), yaklaşık MS 961’de Orta Zagros Dağları’nda Hasenveyhi hanedanını kurdu.
Kürt Berzikani aşiretindendi; en güçlü döneminde Luristan, Dinever, Nihavend, Şehrezor ve Hemedan’ı denetliyordu.
Hasenveyhiler, ilk büyük Şii Kürt hükümdar ailelerinden olan On İki İmamcı Şii Kürt hanedanıydı.
Başkentleri Dinever, Arapça botaniğin kurucusu Ebu Hanife ed-Dineveri’yi yetiştiren aynı Kürt şehriydi.
Hasenveyh, Büveyhilerle ittifak kurarak özerkliği korudu ve Büveyhi-Samani rekabetini beceriyle yönetti.
Kısa Bilgiler
İçindekiler
Kökenleri
Hasenveyh, Kürt Berzikani aşiretinden Hüseyin adlı bir kişinin oğluydu. Berzikaniler, Orta Zagros bölgesinin Kürt aşiret gruplarından biriydi; Kürt ata halklarının binlerce yıldır yurdu olan aynı dağlardı. MS 961’e gelindiğinde Hasenveyh, bölgede birkaç kale ele geçirmeyi başarmış, bunları Hasenveyhi Beyliği’nin temeli olarak kullanmıştı. Zagros’ta siyasi gücün anahtarı olan dağ kalelerini ele geçirmesi, siyasi kariyerinin temel ilk eylemiydi.
Kürtçe “Mîr Hesnewî” adı, Arapçada Hasenveyh olarak aktarılır; bu çağın Kürt hükümdarlarının ikili kültürel kimliğini yansıtır. Kürt adları ve âdetleriyle Kürt aşiret dünyasında, resmî amaçlarla Arapça ad ve unvanlarla daha geniş İslam siyasi dünyasında faaliyet gösteriyorlardı. Bu iki dilli siyasi kimlik, Kürt hanedan geleneğinin özelliğiydi.
Tarihsel Bağlam
Hasenveyh, hanedanını MS 961’de kurdu; bu, Şeddadilerin (yaklaşık MS 951’de kuruldu) ve Revvadilerin (yaklaşık MS 955) de ortaya çıktığı aynı on yıllık dönemdi. Birden fazla Kürt beyliğinin aynı anda ortaya çıkışı tesadüf değildi. Abbasi Halifeliği, MS 945’ten beri Büveyhi komutanların denetlediği simgesel bir kuruma indirgenmişti. Büveyhiler, Sünni Kürt aşiret dünyasından farklı öncelikleri olan Deylemli Şii Müslümanlardı; Bağdat’ı denetlemeleri, uzaktaki Kürt dağlarının etkin yönetimi anlamına gelmiyordu. Kürt aşiret liderleri, bu siyasi boşluğu doldurdu.
Hasenveyh’in Büveyhilerle ilişkisi karmaşık ve zekiceydi. Samani düşmanlarına karşı Büveyhileri destekledi; bu, Büveyhi alanı içinde özerk hareket etmesi için yeterli siyasi koruma sağladı. MS 970’te, Büveyhi vezirinin halefiyle, 50.000 dinar haraç karşılığında özerkliğini güvenceye alan resmî uzlaşmaya vardı. Bu anlaşma, Büveyhi üst egemenliğinin görünürdeki kurgusunu korurken fiilî egemenliğini doğruluyordu.
Hasenveyhi Beyliği’ni Kurmak
Toprakları ve Yönetimi
Hasenveyh, Luristan, Dinever, Nihavend, Dakuk, Şehrezor ve Hemedan’ı denetleyerek beyliğini Orta Zagros’un geniş bir alanına kurdu. Dinever başkenti, Orta Çağ’ın büyük Kürt şehirlerinden biriydi; Ebu Hanife ed-Dineveri’nin düşünsel yurdu olan aynı şehirdi. En güçlü döneminde Hasenveyh’in beyliği Azerbaycan’a uzanarak çağının en büyük Kürt siyasi oluşumlarından biri oldu.
Askerî Gücü ve Özerkliği
Hasenveyh’in başarısının anahtarı, Zagros’un dağ kalelerindeki askerî temeli ve güvenilir Kürt aşiret desteğiydi. Büveyhiler, Hemedan valileri Sehlan bin Müsafir ona meydan okuduğunda olduğu gibi, üzerine kuvvet gönderdiğinde bile Hasenveyh başarıyla direndi. Bu halifelik kuvvetlerine karşı zaferi, takipçilerinin moralini yükseltti ve Hasenveyhi devletinin sürdürülebilirliğini doğruladı. MS 979’da Bisütun’un güneyindeki tahkimli Sarmaj kalesinde öldü.
Önemli Olayların Zaman Çizelgesi
Mirası ve Kültürel Etkisi
Hasenveyh’in mirası, kurduğu hanedandır. Orta Zagros’un On İki İmamcı Şii Kürt hükümdarları Hasenveyhiler, 10. yüzyılın en önemli Kürt beyliklerinden birini denetledi; Dinever’den dağ kaleleri ve aşiret ittifakları ağıyla yönetti. Dinever başkenti, Kürt dünyasının düşünsel ve kültürel merkezlerinden biriydi. Halefi Bedr bin Hasenveyh, Orta Çağ’ın en ünlü Kürt hükümdarlarından biri olacaktı.
Sık Sorulan Sorular
Hasenveyh kimdi?
Hasenveyh (ölümü MS 979), yaklaşık MS 961’de Orta Zagros Dağları’nda kurulan Kürt Hasenveyhi hanedanının kurucusuydu. Berzikani aşiretindendi; Luristan, Dinever, Nihavend, Hemedan ve Şehrezor’u denetledi. Kürt özerkliğini korumak için Büveyhi-Samani rekabetini yönetti. Hanedanı MS 1015’e kadar varlığını sürdürdü.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Hasenveyh — Vikipedi (en.wikipedia.org/wiki/Hasanwayh).
Hasenveyhiler — Vikipedi (en.wikipedia.org/wiki/Hasanwayhids); Britannica (britannica.com/topic/Hasanwayhid-dynasty).