Giriş
Kirmanşah (Kürtçe: Kirmaşan), İran’ın batısındaki büyük Kürt şehridir. Kürtlerin Rojhilat, yani doğudaki Kürt toprakları dediği Kürdistan kesiminin en büyük kent merkezidir. İran platosuyla Mezopotamya arasındaki eski yol üzerinde, Zagros Dağları arasında bulunan şehir, bir milyona yakın kişiye ev sahipliği yapar; bu da onu dünyanın Kürt çoğunluklu en büyük şehirlerinden biri kılar.
Kirmanşah, Tak-ı Bostan’ın Sasani kaya kabartmalarıyla çevrelenen ve dünyaca ünlü Bisotun yazıtına yakın olan, çok eski bir geçmişe sahip şehirdir. Güney Kürtçesi konuşmasıyla belirgin bir Kürt karakteri taşır. Bu yazı şehrin konumunu, halkını, antik geçmişini ve yakın tarihinin zorluklarını ele alır.
Öne Çıkan Noktalar
• Kirmanşah (Kürtçe: Kirmaşan), İran’ın batısındaki Kirmanşah ilinin merkezi ve Rojhilat’ın (Doğu Kürdistan) en büyük şehridir.
• Bir milyona yakın nüfusuyla dünyanın Kürt çoğunluklu en büyük şehirleri arasındadır.
• Halkı esas olarak Güney Kürtçesi (Kelhurî / Kirmanşahî) konuşur. Çoğunluğu Şii Müslümandır; Sünni ve Yarsanî (Ehl-i Hak) toplulukları da bulunur.
• Şehir, Tak-ı Bostan’ın Sasani kaya kabartmalarıyla ünlüdür; Büyük Darius’un UNESCO listesinde yer alan Bisotun yazıtına yakındır.
• İran-Irak Savaşı’nda (1980–88) büyük zarar gördü; bölge 2017’de yıkıcı bir depremle sarsıldı.
Kısa Bilgiler
Adı (Kürtçe): Kirmaşan
Ülke / Bölge: İran (Rojhilat / Doğu Kürdistan)
İli: Kirmanşah
Konumu: Zagros Dağları, Karasu Nehri kıyısı
Yüksekliği: Yaklaşık 1.400 m
Nüfusu: 1 milyona yakın (şehir)
Dili: Esas olarak Güney Kürtçesi (Kelhurî)
İnancı: Çoğunlukla Şii Müslüman; ayrıca Sünni ve Yarsanî
Ünü: Tak-ı Bostan, yakındaki Bisotun yazıtı, Güney Kürt kültürü
İçindekiler
İlgili Kişiler, Yerler ve Konular
Kirmanşah Nerede?
Kirmanşah, İran’ın batısında Zagros Dağları’nın orta kesiminde, Karasu Nehri kıyısında yaklaşık 1.400 metre yükseklikte yer alır. Tahran’ın yaklaşık 500 kilometre batısında, Irak sınırından çok uzakta değildir. Binlerce yıl boyunca İran platosunu Mezopotamya ovalarına bağlayan yüksek geçit yoluna, yani İran’ın kalbiyle Bağdat arasındaki güzergâha hâkim oldu. Bu konum şehre kalıcı bir stratejik ve ticari önem kazandırdı.
Dağlık konumu, Kirmanşah’a doğusundaki kurak platodan daha ılıman bir iklim sağlar. Ayrıca şehri, batıda Irak Kürdistanı’na, kuzeyde Rojhilat’ın diğer şehirlerine uzanan Zagros’un geniş Kürt dünyasına sıkıca bağlar.
Rojhilat’ın Büyük Şehri
Kirmanşah, İran Kürdistanı’nın en büyük şehridir ve belirgin biçimde Kürt karakteri taşır. Halkının çoğu, Kelhurî ya da Kirmanşahî lehçe grubu olan Güney Kürtçesini konuşur. Bu bakımdan daha kuzeyde Sorani ve Kurmanci konuşan Kürtlerden ayrılır. Dinî yapısı da kendine özgüdür: Pek çok Kürt Sünniyken Kirmanşah halkı çoğunlukla Şiidir; kayda değer Sünni ve Yarsanî (Ehl-i Hak) toplulukları da vardır.
Özellikle Yarsanî inancı, Kirmanşah çevresindeki Guran bölgesinde derin köklere sahiptir. Bu da şehri Kürdistan’ın en kendine özgü dinî geleneklerinden birinin merkezi yapar. Bu unsurlar birlikte Kirmanşah’a kendine has bir Kürt kimliği kazandırır: Kürt dünyasının tartışmasız bir parçasıdır; aynı zamanda kendi dili, inancı ve tarihiyle biçimlenmiştir.
Tak-ı Bostan ve Antik Şehir
Kirmanşah’ın kadim geçmişi, çevresindeki kayalara işlenmiştir. Şehrin kenarında, Sasani İmparatorluğu tarafından milattan sonra dördüncü ve yedinci yüzyıllar arasında kayalıklara oyulan Tak-ı Bostan kabartmaları bulunur. Kralların tahta çıkış törenlerini ve ünlü bir yaban domuzu avını betimleyen bu anıtsal oymalar, günümüze ulaşan Sasani sanatının en güzel örneklerindendir.
Biraz ileride, eski Bağdat yolu üzerinde Bisotun yükselir. Büyük Darius, yaklaşık MÖ 500’de büyük üç dilli yazıtını burada dağa oydurmuştur. Burası bugün UNESCO Dünya Mirası Alanıdır ve yazıt, çivi yazısının çözülmesindeki temel belgelerden biridir. İkisi birlikte Kirmanşah bölgesini antik İran dünyasının en zengin açık hava müzelerinden biri kılar.
Savaş ve Deprem
Kirmanşah’ın modern tarihi zorluklarla şekillendi. Irak sınırına yakınlığı, şehri 1980–88 İran-Irak Savaşı’nda ön cepheye taşıdı; şehir ve il bombalandı, birçok kişi yerinden edildi. Ardından Kasım 2017’de Serpol-i Zehab yakınlarında ili vuran güçlü deprem yüzlerce kişinin ölümüne, on binlercesinin evsiz kalmasına yol açtı. Bu, bölgenin yıllar içinde yaşadığı en ölümcül afetlerden biriydi.
Günümüzde Kirmanşah
Kirmanşah bugün İran’ın batısındaki Kürt topraklarının ekonomik ve kültürel başkentidir; ticaretin, sanayinin ve ünlü bir yöresel mutfağın merkezidir. Savaş, deprem ve zorlu modern tarihin baskılarını yaşamış olsa da Rojhilat’ta Kürt kimliğinin odak noktalarından biri olmaya devam eder. Dili, müziği ve Yarsanî mirası, antik yapılarıyla birlikte varlığını sürdürür.
Zaman Çizelgesi
yaklaşık MÖ 500 — Büyük Darius, Kirmanşah yakınındaki Bisotun yazıtını oydurur.
MS 4.–7. yüzyıllar — Sasaniler Tak-ı Bostan kaya kabartmalarını oyar.
Orta Çağ — Kirmanşah, İran ile Bağdat arasındaki yol üzerinde önemli bir şehir olarak büyür.
1980–88 — Şehir ve il, İran-Irak Savaşı’ndan ağır biçimde etkilenir.
2006 — Bisütun, UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınır.
2017 — Büyük bir deprem, Serpol-i Zehab yakınındaki Kirmanşah bölgesini yıkar.
Sık Sorulan Sorular
Kirmanşah bir Kürt şehri mi?
Evet. Kirmanşah’ta Kürtler büyük çoğunluğu oluşturur; şehir Rojhilat’ın (İran Kürdistanı) en büyüğüdür ve halkının çoğu Güney Kürtçesi lehçesini konuşur.
Kirmanşah’ın Kürtçe adı nedir?
Şehre Kürtçede Kirmaşan denir; Kirmanshan biçiminde de yazılır.
Tak-ı Bostan nedir?
Kirmanşah’ın kenarındaki kayalıklara MS 4. ve 7. yüzyıllar arasında oyulmuş, Sasani dönemine ait anıtsal kaya kabartmaları topluluğudur.
Kirmanşah Kürtlerinin dini nedir?
Başka yerlerdeki birçok Kürtten farklı olarak Kirmanşah Kürtlerinin çoğu Şii Müslümandır. Kayda değer Sünni ve Yarsanî (Ehl-i Hak) toplulukları da bulunur.
İlgili Kişiler, Yerler ve Konular
Rojhilat (Doğu Kürdistan) · Senendec · Mahabad · Tak-ı Bostan · Bisotun · Yarsanî inancı · Güney Kürtçesi.