Destpêk
Kermanshah (bi kurdî: Kirmaşan) bajarê mezin ê kurdî li rojavayê Îranê ye — mezintirîn navenda bajarî li beşa Kurdistanê ku kurd Rojhilat dibêjin, erdên kurdî yên rojhilat. Ew di nav Çiyayên Zagrosê de li ser rêya kevn a di navbera platoya Îranê û Mezopotamyayê de ye, û cihê nêzî milyonek kesan e, ku wê dike yek ji mezintirîn bajarên bi piraniya kurd li her derê.
Kirmaşan bajarekî bi kevnariyeke kûr e — ku neqişên bilind ên kevirî yên sasanî yên Taq-e Bostan wê diparêzin û nêzî nivîsa bi navûdeng a cîhanî ya Bîsutûnê ye — û bi karaktereke taybet a kurdî, ku zaravayê kurdiya başûr diaxive. Ev nasandin li cihê wê, gelê wê, rabirdûya wê ya kevnar û tengasiyên dîroka wê ya nêzîk dinêre.
Xalên Sereke
• Kermanshah (bi kurdî: Kirmaşan) paytexta Parêzgeha Kirmaşanê li rojavayê Îranê û mezintirîn bajarê Rojhilat (Kurdistana Rojhilat) e.
• Bi nêzî milyonek niştecihan ew di nav mezintirîn bajarên bi piraniya kurd li cîhanê de ye.
• Gelê wê bi piranî kurdiya başûr diaxive (kelhurî / kirmaşanî); piraniya wan misilmanên şîe ne, bi komelên sunnî û yarsanî (Ehlê Heq) jî.
• Bajar bi neqişên bilind ên kevirî yên sasanî yên Taq-e Bostan navdar e û li nêzî nivîsa Bîsutûnê ya Daryûşê Mezin a di lîsteya UNESCO de ye.
• Ew di Şerê Îran–Iraqê (1980–88) de gelek êş kişand û herêm di 2017 de bi erdhejeke wêranker hat lêdan.
Agahiyên Kurt
Nav (bi kurdî): Kirmaşan
Welat / Herêm: Îran (Rojhilat / Kurdistana Rojhilat)
Parêzgeh: Kirmaşan
Cih: Çiyayên Zagrosê, li ser Çemê Qere Su
Bilindahî: Nêzî 1,400 m
Nifûs: Nêzî 1 milyon (bajar)
Ziman: Bi piranî kurdiya başûr (kelhurî)
Bawerî: Bi piranî misilmanên şîe; sunnî û yarsanî jî
Bi van navdar e: Taq-e Bostan, nivîsa Bîsutûnê ya nêzîk, çanda kurdiya başûr
Naverok
Kirmaşan li Ku ye?
Kirmaşan li Çiyayên Zagrosê yên navendî li rojavayê Îranê, li ser Çemê Qere Su li bilindahiya nêzî 1,400 metreyan, nêzî 500 kîlometre li rojavayê Tehranê û ne dûr ji sînorê Iraqê ye. Bi hezarsalan ew li ser rêya bilind a platoya Îranê bi erdên nizm ên Mezopotamyayê ve girê dide serdest bûye — rêya di navbera dilê Îranê û Bexdayê de — ku girîngiyeke domdar a stratejîk û bazirganî da bajêr.
Ev cihê çiyayî avhewayeke nermtir ji platoya hişk a li rojhilatê wê dide Kirmaşanê û wê bi awayekî bihêz bi cîhana firehtir a kurdî ya Zagrosê ve girê dide, ku ber bi rojava ve diçe nav Kurdistana Iraqê û li bakur ber bi bajarên din ên Rojhilat ve.
Bajarê Mezin ê Rojhilat
Kirmaşan mezintirîn bajarê Kurdistana Îranê ye û ji aliyê karakterê ve bi piraniyeke mezin kurd e, bi piraniya gelê wê kurdiya başûr diaxive — koma zaravayên kelhurî an kirmaşanî. Bi vê yekê ew ji kurdên soranî û kurmancîaxêv ên li bakurê dûrtir cuda ye, û pêkhateya wê ya olî jî taybet e: li cihê gelek kurd sunnî ne, gelê Kirmaşanê bi piranî şîe ye, li gel komelên girîng ên sunnî û yarsanî (Ehlê Heq).
Baweriya yarsanî bi taybetî rehên kûr li herêma Goranê li dora Kirmaşanê hene, ku bajar dike navenda yek ji taybettirîn kevneşopiyên olî yên Kurdistanê. Van têlan bi hev re nasnameyeke kurdî ya bi temamî taybet didin Kirmaşanê — bi eşkerî beşeke cîhana kurdî, lê bi ziman, bawerî û dîroka xwe şêwe girtiye.
Taq-e Bostan û Bajarê Kevnar
Kevnariya Kirmaşanê li kevirê dorê hatiye nivîsandin. Li qeraxa bajêr neqişên bilind ên Taq-e Bostan hene, rêzek neqişên abîdeyî ku Împaratoriya Sasanî di navbera sedsalên çarem û heftem PZ de li zinêrê çêkirin, merasîmên dayîna desthilata şahî û nêçîra navdar a berazan nîşan didin — di nav xweşiktirîn hunera sasanî ya mayî li her derê de.
Bi dûrahiyeke kurt, li ser rêya kevn a Bexdayê, Bîsutûn bilind dibe, ku Daryûşê Mezin nêzî 500 BZ nivîsa xwe ya mezin a sêzimanî li çiyê neqiş kir; ew niha Cihê Mîrata Cîhanî ya UNESCO û yek ji belgeyên sereke yên xwendina nivîsa mêxî ye. Her du bi hev re herêma Kirmaşanê dikin yek ji dewlemendtirîn muzeyên vekirî yên cîhana îranî ya kevnar.
Şer û Erdhej
Dîroka nû ya Kirmaşanê bi tengasiyê hatiye nîşankirin. Nêzîkbûna wê bi sînorê Iraqê ew xist eniya pêş a Şerê Îran–Iraqê yê 1980–88, dema bajar û parêzgeh hatin bombebarankirin û gelek niştecih derbider bûn. Piştre di Mijdara 2017 de erdhejeke bihêz li parêzgehê li nêzî Serpêla Zehabê lê da, bi sedan kes kuştin û dehhezaran bêmal hiştin — yek ji felaketên herî kujer ên herêmê di salên dawî de.
Kirmaşana Îro
Îro Kirmaşan paytexta aborî û çandî ya erdên kurdî yên rojavayê Îranê ye — navenda bazirganî, pîşesazî û pêjgeheke herêmî ya navdar. Ew hîn navenda nasnameya kurdî li Rojhilat ye, ziman, mûzîk û mîrata wê ya yarsanî li kêleka abîdeyên kevnar dom dikin, herçend bajar şer, erdhej û zextên dîrokeke nû ya dijwar derbas kirine.
Demrêz
Nêzî 500 BZ — Daryûşê Mezin nivîsa Bîsutûnê li nêzî Kirmaşanê neqiş dike.
Sedsalên 4em–7em PZ — Sasanî neqişên bilind ên kevirî yên Taq-e Bostan çêdikin.
Serdema navîn — Kirmaşan wek bajarekî sereke li ser rêya di navbera Îran û Bexdayê de mezin dibe.
1980–88 — Şerê Îran–Iraqê bi giranî bandorê li bajar û parêzgehê dike.
2006 — Bîsutûn wek Cihê Mîrata Cîhanî ya UNESCO tê tomarkirin.
2017 — Erdhejeke mezin herêma Kirmaşanê li nêzî Serpêla Zehabê wêran dike.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Kirmaşan bajarekî kurdî ye?
Erê. Kirmaşan bi piraniyeke mezin kurd e û mezintirîn bajarê Rojhilat (Kurdistana Îranê) ye, bi piraniya gelê wê zaravayê kurdiya başûr diaxive.
Navê kurdî yê Kermanshah çi ye?
Bi kurdî bajar Kirmaşan tê gotin (bi nivîsa Kirmanshan jî).
Taq-e Bostan çi ye?
Komek neqişên bilind ên kevirî yên abîdeyî yên serdema sasanî, ku di navbera sedsalên 4em û 7em PZ de li zinêrê qeraxa Kirmaşanê hatine çêkirin.
Baweriya kurdên Kirmaşanê çi ye?
Cuda ji gelek kurdên cihên din, kurdên Kirmaşanê bi piranî misilmanên şîe ne, bi komelên girîng ên sunnî û yarsanî (Ehlê Heq) re.
Kes, Cih û Mijarên Têkildar
Rojhilat (Kurdistana Rojhilat) · Sine · Mehabad · Taq-e Bostan · Bîsutûn · baweriya yarsanî · kurdiya başûr.