پێشەکی
کرمانشا (بە کوردی: کرماشان) شارە گەورە کوردییەکەی ڕۆژئاوای ئێرانە؛ گەورەترین ناوەندی شارنشینی لەو بەشەی کوردستان کە کوردەکان پێی دەڵێن ڕۆژهەڵات، خاکە کوردییەکانی ڕۆژهەڵات. لە ناو چیاکانی زاگرۆس لەسەر ڕێگا کۆنەکەی نێوان دەشتە بەرزەکەی ئێران و میزۆپۆتامیا هەڵکەوتووە و نزیکەی یەک ملیۆن کەسی تێدا دەژی، کە دەیکاتە یەکێک لە گەورەترین شارە زۆرینەکوردەکانی هەر شوێنێک.
کرمانشا شارێکە بە ڕەگ و ڕیشەیەکی زۆر کۆن؛ وێنە هەڵبڕاوە بەردینە ساسانییەکانی تاقی بۆستان پاسەوانی دەکەن و نزیک نووسراوە بەناوبانگە جیهانییەکەی بێستوونە. هەروەها کەسایەتییەکی تایبەتی کوردیی هەیە و خەڵکەکەی بە زاراوەی کوردیی باشووری قسە دەکەن. ئەم ناساندنە باس لە شوێنەکەی، خەڵکەکەی، ڕابردووە کۆنەکەی و سەختییەکانی مێژووی نزیکی دەکات.
خاڵە سەرەکییەکان
• کرمانشا (بە کوردی: کرماشان) پایتەختی پارێزگای کرمانشایە لە ڕۆژئاوای ئێران و گەورەترین شاری ڕۆژهەڵات (ڕۆژهەڵاتی کوردستان)ە.
• بە نزیکەی یەک ملیۆن دانیشتوو، لە گەورەترین شارە زۆرینەکوردەکانی جیهانە.
• خەڵکەکەی بە سەرەکی بە کوردیی باشووری (کەڵهوڕی / کرمانشایی) قسە دەکەن؛ زۆربەیان موسڵمانی شیعەن و کۆمەڵگەی سوننە و یارسانی (ئەهلی حەق)یش هەن.
• شارەکە بە وێنە هەڵبڕاوە بەردینە ساسانییەکانی تاقی بۆستان بەناوبانگە و نزیک نووسراوەکەی داریوشی گەورە لە بێستوونە کە لە لیستی یونسکۆدایە.
• لە جەنگی ئێران–عێراق (1980–88) زۆر زیانی بەرکەوت و ناوچەکە لە 2017 تووشی بوومەلەرزەیەکی وێرانکەر بوو.
زانیارییە خێراکان
ناو (بە کوردی): کرماشان
وڵات / ناوچە: ئێران (ڕۆژهەڵات / ڕۆژهەڵاتی کوردستان)
پارێزگا: کرمانشا
شوێن: چیاکانی زاگرۆس، لەسەر ڕووباری قەرەسوو
بەرزی: نزیکەی 1,400 مەتر
دانیشتووان: نزیکەی 1 ملیۆن (شار)
زمان: بە سەرەکی کوردیی باشووری (کەڵهوڕی)
ئایین: بە زۆری موسڵمانی شیعە؛ هەروەها سوننە و یارسانی
بە چی ناسراوە: تاقی بۆستان، نووسراوەکەی بێستوون لە نزیکی، کولتووری کوردیی باشووری
ناوەڕۆک
کەس، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
کرمانشا لە کوێیە؟
کرمانشا لە چیا ناوەندییەکانی زاگرۆس لە ڕۆژئاوای ئێرانە، لەسەر ڕووباری قەرەسوو لە بەرزیی نزیکەی 1,400 مەتر، نزیکەی 500 کیلۆمەتر لە ڕۆژئاوای تاران و نە زۆر دوور لە سنووری عێراق. بۆ هەزاران ساڵ کۆنترۆڵی ڕێگا بەرزەکەی هەبووە کە دەشتە بەرزەکەی ئێران بە ناوچە نزمەکانی میزۆپۆتامیا دەبەستێتەوە؛ ڕێگای نێوان دڵی ئێران و بەغدا، کە گرنگییەکی ستراتیژی و بازرگانیی بەردەوامی بە شارەکە دا.
ئەو شوێنە شاخاوییە کەشوهەوایەکی مامناوەندتر لە دەشتە بەرزە وشکەکەی ڕۆژهەڵاتی بە کرمانشا دەدات و بە توندی بە جیهانە بەربڵاوە کوردییەکەی زاگرۆسەوە دەیبەستێتەوە؛ کە بەرەو ڕۆژئاوا تا کوردستانی عێراق و بەرەو باکوور بۆ شارەکانی دیکەی ڕۆژهەڵات درێژ دەبێتەوە.
شارە گەورەکەی ڕۆژهەڵات
کرمانشا گەورەترین شاری کوردستانی ئێرانە و لە ڕووی کەسایەتییەوە بە ڕادەیەکی زۆر کوردییە، و زۆربەی خەڵکەکەی بە کوردیی باشووری قسە دەکەن؛ گرووپی زاراوەی کەڵهوڕی یان کرمانشایی. لەم ڕووەوە لە کوردە سۆرانی‌زمان و کورمانجی‌زمانەکانی باکوورتر جیاوازە، و پێکهاتە ئایینییەکەشی تایبەتە: لە کاتێکدا کوردێکی زۆر سوننەن، خەڵکی کرمانشا بە زۆری شیعەن، لە پاڵ کۆمەڵگەی بەرچاوی سوننە و یارسانی (ئەهلی حەق).
ئایینی یارسان، بە تایبەتی، لە ناوچەی گۆرانی دەوروبەری کرمانشا ڕەگ و ڕیشەیەکی قووڵی هەیە و شارەکە دەکاتە ناوەندی یەکێک لە تایبەتترین نەریتە ئایینییەکانی کوردستان. ئەم داوانە پێکەوە ناسنامەیەکی کوردیی تایبەت بە کرمانشا دەدەن؛ بە ڕوونی بەشێکە لە جیهانی کوردی، بەڵام زمان، ئایین و مێژووی خۆی داڕشتوویانە.
تاقی بۆستان و شارە کۆنەکە
کۆنیی کرمانشا لە بەردەکانی دەوروبەریدا نووسراوە. لە لێواری شارەکە وێنە هەڵبڕاوەکانی تاقی بۆستان هەن؛ زنجیرەیەک پەیکەرتاشیی گەورە کە ئیمپراتۆریای ساسانی لە نێوان سەدەکانی چوارەم و حەوتەمی زایینیدا لە تاشەبەرددا هەڵیکەندوون، و ڕێوڕەسمی تاجبەخشیی پاشاکان و ڕاوێکی بەناوبانگی بەراز پیشان دەدەن؛ لە جوانترین هونەرە ساسانییە ماوەکان لە هەر شوێنێک.
بە دوورییەکی کەم، لەسەر ڕێگا کۆنەکە بەرەو بەغدا، بێستوون بەرز دەبێتەوە؛ شوێنێک کە داریوشی گەورە نزیکەی 500 پێش زایین فەرمانی دا نووسراوە گەورە سێ‌زمانییەکەی لە شاخەکە هەڵبکەندرێت. ئێستا شوێنێکی میراتی جیهانیی یونسکۆ و یەکێک لە بەڵگە سەرەکییەکانی کردنەوەی ڕەمزی نووسینی بزمارە. ئەم دوو شوێنە پێکەوە ناوچەی کرمانشا دەکەنە یەکێک لە دەوڵەمەندترین مۆزەخانە کراوەکانی ژێر ئاسمانی جیهانی ئێرانیی کۆن.
جەنگ و بوومەلەرزە
مێژووی نوێی کرمانشا بە سەختی دیاریکراوە. نزیکیی لە سنووری عێراق لە جەنگی ئێران–عێراقی 1980–88دا خستییە بەرەی پێشەوە، کاتێک شار و پارێزگاکە بۆردوومان کران و ژمارەیەکی زۆری دانیشتووان ئاوارە بوون. دواتر، لە تشرینی دووەمی 2017، بوومەلەرزەیەکی بەهێز لە نزیک سەرپێڵی زەهاو پارێزگاکەی لێ دا، سەدانی کوشت و دەیان هەزاری بێ‌ماڵ کرد؛ یەکێک لە کوشندەترین کارەساتەکانی ناوچەکە لە ماوەی چەندین ساڵدا.
کرمانشای ئەمڕۆ
ئەمڕۆ کرمانشا پایتەختی ئابووری و کولتووریی خاکە کوردییەکانی ڕۆژئاوای ئێرانە؛ ناوەندی بازرگانی، پیشەسازی و خواردنی هەرێمیی ناسراو. هێشتا ناوەندێکی ناسنامەی کوردییە لە ڕۆژهەڵات، و زمان، مۆسیقا و میراتی یارسانییەکەی لە پاڵ یادگارە کۆنەکانیدا بەردەوامن، هەرچەندە شارەکە بە جەنگ، بوومەلەرزە و فشارەکانی مێژوویەکی نوێی سەختدا تێپەڕیوە.
ڕیزبەندیی کاتی
نزیکەی 500 پێش زایین ــ داریوشی گەورە نووسراوەکەی بێستوون لە نزیک کرمانشا هەڵدەکەندێت.
سەدەکانی 4–7ی زایینی ــ ساسانییەکان وێنە هەڵبڕاوە بەردینەکانی تاقی بۆستان هەڵدەکەندن.
سەردەمی ناوەڕاست ــ کرمانشا وەک شارۆچکەیەکی گرنگ لەسەر ڕێگای نێوان ئێران و بەغدا گەشە دەکات.
1980–88 ــ جەنگی ئێران–عێراق کاریگەرییەکی توندی لەسەر شار و پارێزگاکە هەیە.
2006 ــ بێستوون وەک شوێنێکی میراتی جیهانیی یونسکۆ تۆمار دەکرێت.
2017 ــ بوومەلەرزەیەکی گەورە ناوچەی کرمانشا لە نزیک سەرپێڵی زەهاو وێران دەکات.
پرسیارە باوەکان
ئایا کرمانشا شارێکی کوردییە؟
بەڵێ. کرمانشا بە ڕادەیەکی زۆر کوردییە و گەورەترین شاری ڕۆژهەڵات (کوردستانی ئێران)ە، و زۆربەی خەڵکەکەی بە زاراوەی کوردیی باشووری قسە دەکەن.
ناوی کوردیی کرمانشا چییە؟
بە کوردی شارەکە کرماشان ناو دەبرێت (بە کرمانشانیش دەنووسرێت).
تاقی بۆستان چییە؟
کۆمەڵێک وێنەی هەڵبڕاوی گەورەی بەردینی سەردەمی ساسانی، کە لە نێوان سەدەکانی 4 و 7ی زایینیدا لە تاشەبەردی لێواری کرمانشا هەڵکەندراون.
کوردەکانی کرمانشا چ ئایینێکیان هەیە؟
بە پێچەوانەی کوردێکی زۆر لە شوێنەکانی دیکە، کوردەکانی کرمانشا بە زۆری موسڵمانی شیعەن، لەگەڵ کۆمەڵگەی بەرچاوی سوننە و یارسانی (ئەهلی حەق).
کەس، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
ڕۆژهەڵات (ڕۆژهەڵاتی کوردستان) · سنە · مەهاباد · تاقی بۆستان · بێستوون · ئایینی یارسان · کوردیی باشووری.