Giriş
Mardas, Farsça Krallar Kitabı olan Şehname’nin erken dönem bölümlerinin bir şahsiyetidir: trajik akıbeti zalim Zahhak’ın öyküsünün karanlık başlangıcında yer alan dindar ve adil bir kraldır. Kendi yozlaşmış oğlu tahtını ele geçirebilsin diye kötü ruhun entrikasıyla ihanete uğramıştı; Zahhak’ın Tanrı’dan korkan babasıydı.
Gelenekte Mardas, erdemli ve Tanrı’dan korkan bir hükümdar, adalet ve dindarlık sahibi bir adamdı. Ancak iradesiz ve yozlaşmış oğlu Zahhak, burada İblis adıyla görünen kötülük ruhu Ehrimen’in tuzağına düştü; bu ruh, Zahhak tahtı ele geçirebilsin diye iyi krala ihanet planını hazırladı. Dindar baba ile yozlaşmış oğul arasındaki karşıtlık ve ihanete uğrayan iyi kralın trajedisi, Zahhak’ın yükselişinin ve zorbalığının büyük öyküsünün tam başlangıcında yer alır.
Krallar Kitabı’nın bütün şahsiyetleri gibi Mardas da İran halklarının ortak destansı ve mitolojik mirasına, Kürtlerin Farslarla, Lurlarla ve İranî dünyanın diğer halklarıyla paylaştığı bir geleneğe aittir. Mardas’ı tanımak, uğradığı ihanet Zahhak’ın karanlık öyküsünü başlatan dindar babayla, erdemi yılan zalime dönüşecek oğlunun yozlaşmasını belirginleştiren adil kralla karşılaşmaktır.
İçindekiler
Zorbalığın Karanlık Başlangıcı
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Mardas Kimdir?
Bazen Merdas biçiminde de yazılan Mardas, Şehname’nin erken dönem bölümlerinde, dindar ve adil bir hükümdar ve zalim Zahhak’ın babası olarak hatırlanan bir kraldır. Gelenekte Tanrı’dan korkan, erdemli ve cömert bir adam, halkının iyi kralı olarak anlatılır. Oğlu Zahhak ise iradesizdi ve kolayca yozlaştırılabiliyordu; genç adamı kötülüğün aracı olarak kullanmayı amaçlayan, İblis adıyla görünen kötü ruh Ehrimen’in tuzağına düştü. Kötü ruh, Zahhak’ı iktidar yoluna yöneltmek için oğul babasının tahtını ele geçirebilsin diye iyi kral Mardas’a ihanet planını hazırladı. Dindar Mardas’ın bu plan sonucunda ölümü, Zahhak’ın yükselişinin öyküsünün karanlık başlangıcıdır; erdemli baba ile yozlaşmış oğul arasındaki karşıtlık, öykünün merkezî temalarından biridir. Mardas, uğradığı ihanet yılan zalimin öyküsünü başlatan iyi kral olarak hatırlanır.
Dindar ve Adil Kral
Mardas, gelenekte dindarlık ve adalet örneği, halkını erdem ve cömertlikle yöneten, Tanrı’dan korkan bir kral olarak tasvir edilir. İyiliği, tam da oğlu Zahhak’ın yozlaşmasıyla karşı karşıya konulmak için vurgulanır.
Firdevsi’nin anlatımında Mardas, Tanrı’dan korkan dindar bir hükümdar, büyük servete sahip olup bunu cömertçe kullanan bir adalet adamı, erdemliliği nedeniyle sevilen iyi bir kral olarak anlatılır. İbadetine ve inancına bağlı, saygı içinde yaşayan ve halkına iyilik yapan bir adam olduğu söylenir. Mardas’ın dindarlığına ve adaletine bu vurgu, öykünün önemli bir unsurudur; çünkü babanın iyiliği, oğlun zayıflığı ve yozlaşmasıyla bilinçli ve trajik bir karşıtlık oluşturur. Mardas erdemli, cömert ve Tanrı’dan korkan bir adamken oğlu Zahhak iradesiz, düşüncesizce hareket eden ve kolayca kötülüğe sürüklenen biriydi. Dolayısıyla Mardas’ın dindar ve adil kral olarak tasviri, sonrasında yaşananların trajedisini ve ahlaki dehşetini, kötü ruhun teşvikiyle böylesine iyi bir babanın böylesine yozlaşmış bir oğul tarafından ihanete uğramasını daha güçlü kılar. Mardas’ın dindarlığı ve adaleti, kendisine yapılan haksızlığın ölçüsüdür; uğradığı ihaneti daha korkunç kılan iyiliğidir. Dindar ve adil kral olarak Mardas, Zahhak’ın yükselişinin devireceği erdemli düzeni, düşüşü uzun zorbalık dönemine yol açan iyi hükümdarı somutlaştırır. Erdemi, öneminin merkezindedir; oğlun kötülüğünü belirginleştiren babanın iyiliğidir.
Öne Çıkan Noktalar
Mardas, Şehname’nin erken dönem bölümlerinin dindar ve adil bir kralıdır.
Zalim Zahhak’ın babasıdır.
İyiliği, oğlunun yozlaşmasıyla keskin bir karşıtlık oluşturur.
Oğlu Zahhak, kötü ruh İblis’in tuzağına düştü.
Mardas, kötü ruhun planıyla ihanete uğradı.
Düşüşü, Zahhak’ın yükselişinin öyküsünün karanlık başlangıcıdır.
Kısa Bilgiler
Adı: Mardas (Merdas da denir)
Rolü: Dindar kral; Zahhak’ın babası
Karakteri: Tanrı’dan korkan, adil ve cömert
Oğlu: Geleceğin yılan zalimi Zahhak
Hasmı: Kötü ruh İblis (Ehrimen)
Akıbeti: Kötü ruhun planıyla ihanete uğradı
Teması: Dindar baba ve yozlaşmış oğul
Önemi: Zahhak öyküsünün karanlık başlangıç noktası
Geçtiği dönem: Zahhak’ın yükselişinden önce, destanın erken dönemi
Mirası: Ortak İranî destan geleneği
Zahhak’ın Babası
Mardas’ı belirleyen ilişki, destanın büyük yılan zalimine dönüşecek Zahhak’ın babası olmasıdır; bu şahsiyet, Cemşid’in tahtını ele geçirip dünyaya bin yıl boyunca baskı uygulayacak gaspçıdır.
Gelenekte Zahhak, dindar Mardas’ın oğluydu ama erdemli babasına çekmemişti. Mardas Tanrı’dan korkan ve adil bir adamken Zahhak, iradesiz, düşüncesizce hareket eden, babasının iyiliğinden ve bilgeliğinden yoksun, erdemden çok ihtişamla ve kendi arzularıyla ilgilenen genç bir adam olarak anlatılır. Baba ile oğul arasındaki bu farklılık, ilişkinin özüdür: iyi baba ve yozlaşmış oğul. Oğlun zayıflığı ve erdemden yoksunluğu, onu kötü ruhun yozlaştırmasına açık hâle getirir. Mardas’ın babalığı tam da bu karşıtlık nedeniyle önemlidir; çünkü öykü, zalimin kötü bir babadan gelmediğini, iyi bir babaya ihanet edip onu yok ettiğini vurgular. Dolayısıyla Mardas ve Zahhak’ın ilişkisi, bir oğlun babasının erdemini devralamaması ve zayıflıkla sevgi ya da bilgelik eksikliğinin kötülüğe nasıl kapı açabildiği üzerine bir incelemedir. Zahhak’ın babası olarak Mardas, zalimin öyküsünün başlangıcında, oğlu yılan zalime dönüşecek ve o oğlun kendisine ihaneti zalimin yükselişindeki ilk karanlık eylem olacak iyi kral olarak yer alır. Mardas’ın babalığı bütün trajedinin çerçevesini oluşturur; ihanet yoluyla büyük kötülüğün doğacağı erdemli kökendir.
Kötü Ruhun Planı
Mardas’a ihanet, kötü ruh Ehrimen tarafından tasarlandı; öykünün bu bölümünde İblis adıyla görünen bu ruh, yozlaştırılabilir Zahhak’ı dünyaya kötülük getirmek için bir araç olarak kullanmayı amaçlıyordu.
Gelenekte kötü ruh, güzel bir kılığa girerek, dalkavuk bir danışman olarak genç Zahhak’a geldi ve onun zayıflığını, iktidar ve ihtişam arzusunu kullandı. Genç adamın güvenini kazanıp onu tuzağına düşürdükten sonra kötü ruh, Zahhak’la taht arasındaki tek engelin babası, iyi kral Mardas olduğunu ileri sürdü ve bu engelin kaldırılması için ısrar etti. Zahhak kendi babasına ihanet etme yönündeki korkunç öneri karşısında tereddüt ettiğinde, kötü ruh onu sıkıştırdı; eylemi kendisinin hazırlamasını önerdi ve genç adamdan yalnızca sessizliğini ve suç ortaklığını istedi. Kötü ruhun bu entrikası, Zahhak’ın yozlaştırılmasını ve ilk büyük ihanetin hazırlanmasını, Ehrimen’in kötücüllüğünün erdemli babayı yok etmek için oğlun zayıflığı üzerinden işlemesini temsil eder. Kötü ruhun planı trajedinin işleyiş mekanizmasıdır; yozlaşmış oğulu iyi babaya karşı çeviren kötülük entrikasıdır. Mardas’a ihanet, bu plan ve Zahhak’ın ona suç ortaklığı sayesinde gerçekleştirilir. Dolayısıyla kötü ruhun planı, Zahhak’ın yozlaştırılması ve babasına ihanet yoluyla büyük bir kötülüğün dünyaya girişini, zalimin yükselişinin ve ardından gelecek baskının uzun öyküsünü başlatan karanlık entrikayı işaret eder.
Mardas’a İhanet
Kötü ruhun planı ve kendi oğlu Zahhak’ın suç ortaklığı sonucunda dindar kral Mardas ihanete uğrayıp öldürüldü; bu ağır haksızlık, gelenekte zalimin yükselişinin ilk karanlık eylemi olarak ağırbaşlı bir dille anlatılır.
Gelenekte, ibadetine bağlı iyi kral Mardas, oğlunun sessiz suç ortaklığıyla kötü ruhun hazırladığı plan sonucunda ihanete uğradı. Hiçbir kötülük yapmamış erdemli baba, bizzat yetiştirdiği oğlu tarafından ölüme sürüklendi; bu, en korkunç türden bir ihanet, bir evladın iyi bir ebeveyne karşı dönmesiydi. Gelenek bu ihaneti üzüntüyle ve ahlaki ciddiyetle anlatır; dehşet verici ayrıntılardan ziyade eylemin korkunçluğu ve yanlışlığı, dindar ve masum bir babanın oğlunun yozlaşması ve kötü ruhun kötücüllüğüyle yok edilmesi üzerinde durur. Mardas’a ihanet, öykünün karanlık dönüm noktası, Zahhak’ı tahta çıkaran ve zorbalığına yol açan haksızlıktır. Ağır bir günah, baba ile oğul arasındaki bağın koparılması ve iyi bir adamın yok edilmesi, yılan zalimin yükselişine eşlik edecek pek çok kötülüğün ilki olarak sunulur. Dolayısıyla Mardas’a ihanet, bütün trajedinin kökenindeki karanlık eylem, Zahhak’ın kötülüğünün uzun öyküsünü başlatan dindar babaya yapılan haksızlık olarak yer alır. Olduğu gibi ağır bir haksızlık, zalimin karanlık çağını başlatan iyi krala ihanet olarak ağırbaşlı bir dille anlatılır.
Zorbalığın Karanlık Başlangıcı
Mardas’a ihanetin ardından oğlu Zahhak tahtı ele geçirdi; böylece yılan zalimin, Feridun’un gelişine kadar dünyaya baskı uygulayacak karanlık çağın uzun ve korkunç yükselişi başladı.
Babasının tahtını ihanet yoluyla ele geçiren Zahhak, kötü ruhun gücü altına giderek daha fazla girdi. Öykünün ünlü devamında bu ruh bir aşçı olarak görünüp genç kraldan, omuzlarından korkunç zorbalığının işareti olan yılanların çıkmasına yol açan yazgı belirleyici bir lütuf elde etti. Zahhak daha sonra Cemşid’in tahtını gasp etti ve yılanları gençlerin beyinleriyle besleyerek dünyaya bin yıl boyunca baskı uyguladı; sonunda Feridun tarafından devrildi. Feridun’u demirci Kawa ve halkın acıları harekete geçirmişti. Mardas’a ihanet, bütün bu kötülüğün filizlendiği karanlık tohum, yozlaşmış oğulu zorbalık yoluna yönelten ilk haksızlıktır. Böylece dindar babanın akıbeti, Zahhak’ın bütün büyük öyküsüyle iç içedir; ihanete uğraması karanlık çağı başlatan iyi kraldır ve oğlunun kötülüğü, Feridun’un gerçekleştirdiği kurtuluşa kadar ortadan kaldırılmayacaktır. Mardas’a ihanetteki zorbalığın karanlık başlangıcı, öykünün bütün gelişiminin çerçevesini oluşturur: kötülük tarafından yok edilen erdemli köken ve hak sahibi düzen yeniden kuruluncaya kadar ardından gelen uzun baskı dönemi. Dolayısıyla Mardas’ın düşüşü, yılan zalimin ve sonunda devrilmesinin büyük öyküsünün gölgeli ilk bölümüdür.
Simgesellik ve Anlam
Mardas her şeyden önce yozlaşmanın ihanetine uğrayan erdem temasını, kendi oğlunun zayıflığı ve kötülüğü ile kötü ruhun kötücüllüğü yoluyla yok edilen dindar ve adil kralı somutlaştırır. Yozlaşmış oğlun ihanetine uğrayan iyi baba olarak, Zahhak’ın öyküsünün başlangıcında erdemin kötülük tarafından devrilmesinin trajedisini temsil eder.
Mardas, miras alınan iyilikle kişisel yozlaşma arasındaki karşıtlığı da somutlaştırır; çünkü öykü, zalimin kötü bir babadan gelmediğini, erdemli bir babaya ihanet edip onu yok ettiğini vurgulayarak kötülüğün doğumun zorunlu sonucu olarak değil, iradenin yozlaşması yoluyla ortaya çıktığını gösterir. Bu bakımdan Mardas, kötülüğün bozup yok ettiği iyi kökeni, insan zayıflığı üzerinden işleyen kötü ruhun kötücüllüğünün devirdiği erdemli düzeni temsil eder. Uğradığı ihanet yılan zalimin öyküsünü başlatan şahsiyet olarak Mardas, uzun zorbalık döneminin karanlık başlangıcını, büyük kötülüğün doğduğu ilk haksızlığı somutlaştırır. Bütün bunlarda Mardas, destanın merkezî öykülerinden birinin başlangıcında önemli bir şahsiyettir; ihanete uğrayan erdemi, iyilikle yozlaşma arasındaki karşıtlığı ve zorbalığın karanlık başlangıcını somutlaştırır. Uğradığı ihanet Zahhak’ın öyküsünü başlatan dindar baba, düşüşü Feridun’un dünyayı kurtarmasına kadar sona ermeyecek uzun karanlık çağı harekete geçiren iyi kraldır.
Mardas ve Kürtler
Şehname’nin bütün şahsiyetleri gibi Mardas da İran halklarının ortak destansı ve mitolojik mirasına, Kürtlerin Farslarla, Lurlarla ve İranî dünyanın diğer halklarıyla paylaştığı bir geleneğe aittir. Mardas’ın karanlık başlangıcında yer aldığı Zahhak’ın büyük öyküsü, bu halkların ortak mirasının bir parçasıdır.
Mardas’ın öyküsünün karanlık başlangıcı olarak dâhil olduğu, Zahhak’ın devrilmesini anlatan daha geniş öykünün Kürt geleneğinde özel bir yankısı vardır; çünkü demirci Kawa’yla ilişkilendirilen ve Newroz’da kutlanan, halkın ayaklanarak zalimi yenmesi Kürtler için özellikle değerlidir. Zalimin yükselişinin başlangıcında ihanete uğrayan dindar Mardas’ın öyküsü, bu daha geniş anlatıya aittir. Bununla birlikte Mardas’ın kendisini ve yer aldığı daha geniş destanı yalnızca Kürtlere özgü bir şahsiyet olarak değil, ortak İranî mirasın bir parçası olarak anlamak dürüst ve doğru bir yaklaşımdır. İranî bir halk olarak Kürtler, Zahhak’ın devrilmesini anlatan daha geniş öykü Kürt geleneğinde özel bir yer tutarken, Mardas’ın bir parçası olduğu bu geniş mirası da paylaşırlar. Dolayısıyla Mardas’ı sunarken, İranî bir halk olarak Kürtlerin komşularıyla birlikte mirasçıları oldukları ortak İran mirasının bir şahsiyetini, yılan zalimin büyük öyküsünün karanlık başlangıcındaki dindar babayı sunuyoruz.
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Mardas oğlu gibi kötü bir adam mıydı? Hayır; tam tersine. Mardas, dindar, adil ve Tanrı’dan korkan bir kral, iyi bir adam ve erdemli bir hükümdar olarak tasvir edilir. Öykü, iyiliğini oğlu Zahhak’ın zayıflığı ve yozlaşmasıyla bilinçli biçimde karşılaştırır; zalimin kötü bir babadan gelmediğini, iyi bir babaya ihanet edip onu yok ettiğini vurgular. Mardas’ın erdemi, tam da uğradığı ihanetin trajedisini ve ahlaki dehşetini güçlendirmek, kötülüğün doğumun zorunlu sonucu yerine iradenin yozlaşması yoluyla ortaya çıktığını göstermek için vurgulanır.
Öykü burada kötü ruhu neden Ehrimen yerine İblis olarak adlandırır? Mardas’ın ve Zahhak’ın yükselişinin öyküsünde Firdevsi, kötü ruhu çoğu zaman başka yerlerde kullanılan Zerdüştçü ad Ehrimen yerine, şeytanın Arapça adı olan İblis olarak adlandırır. Ad değişikliği akademik tartışmalara yol açmıştır; ancak şahsiyet esasen aynıdır: Zahhak’ı yozlaştıran ve babasına ihaneti tasarlayan kötülük ruhudur. İblis adının kullanılması, destanda eski İran gelenekleriyle daha sonraki geleneklerin katmanlaşmasını yansıtır; fakat rol, iyiliğin hasmı olan kötü ruhun rolüdür.
Mardas özel olarak Kürtlere ait bir şahsiyet midir? Hayır; Şehname’nin bütün şahsiyetleri gibi o da yalnızca Kürtlere özgü bir şahsiyet değil, İran halklarının ortak destansı mirasına, Kürtlerin Farslarla, Lurlarla ve İranî dünyanın diğer halklarıyla paylaştığı bir geleneğe aittir. Bununla birlikte, karanlık başlangıcında yer aldığı, Zahhak’ın devrilmesini anlatan daha geniş öykü, Newroz’la bağlantısı sayesinde Kürt geleneğinde özel bir yere sahiptir. İranî bir halk olarak Kürtler, Mardas’ın bir parçası olduğu bu geniş mirası komşularıyla birlikte paylaşırlar.
İlgili Konular
Zahhak: Mardas’ın oğlu, yılan zalim
Ehrimen: Mardas’a ihaneti planlayan kötü ruh
Cemşid: Zahhak’ın tahtını gasp edeceği kral
Feridun: Zahhak’ı devirecek kahraman
Demirci Kawa: Halkı Zahhak’a karşı harekete geçiren kişi
Faranak: Feridun’u Zahhak’tan kurtaran anne
Newroz: Zahhak’ın devrilmesiyle bağlantılı bayram
Şehname: Farsça Krallar Kitabı, İran’ın büyük destanı
Sık Sorulan Sorular
Şehname’de Mardas kimdir?
Bazen Merdas biçiminde de yazılan Mardas, Şehname’nin erken dönem bölümlerinde, dindar ve adil bir hükümdar ve zalim Zahhak’ın babası olarak hatırlanan bir kraldır. Tanrı’dan korkan, erdemli ve cömert bir adam, halkının iyi kralı olarak anlatılır. Oğlu Zahhak ise iradesiz ve yozlaşmıştı; oğul babasının tahtını ele geçirebilsin diye iyi krala ihanet planını hazırlayan kötü ruhun tuzağına düştü. Bu, Zahhak’ın öyküsünün karanlık başlangıcıydı.
Mardas nasıl öldü?
Mardas, kendi oğlu Zahhak’ın sessiz suç ortaklığıyla kötü ruhun hazırladığı bir plan sonucunda ihanete uğrayıp öldürüldü. Genç Zahhak’ı yozlaştırmış olan kötü ruh, oğlu tahtı alabilsin diye iyi kralı ortadan kaldırma planı yaptı. Gelenek bu ihaneti ağırbaşlı bir dille anlatır; dehşet verici ayrıntılardan ziyade eylemin ahlaki dehşeti, dindar ve masum bir babanın oğlunun yozlaşması yoluyla yok edilmesi üzerinde durur.
Mardas Zahhak’ın öyküsünde neden önemlidir?
Mardas önemlidir; çünkü uğradığı ihanet, Zahhak’ın bütün öyküsünün karanlık başlangıcıdır. Dindar ve adil kral olarak iyiliği, oğlunun yozlaşmasıyla bilinçli bir karşıtlık oluşturur; zalimin kötü bir babadan gelmediğini, iyi bir babaya ihanet edip onu yok ettiğini vurgular. Mardas’a yapılan haksızlık Zahhak’ı tahta çıkarır ve bin yıllık zorbalığına yol açar; dindar babayı yılan zalimin öyküsünün trajik başlangıç noktası hâline getirir.
Mardas iyi bir kral mıydı?
Evet; Mardas, dindarlık ve adalet örneği, erdem ve cömertlikle hükmeden, Tanrı’dan korkan bir kral olarak tasvir edilir. İyiliği, tam da oğlu Zahhak’ın zayıflığı ve yozlaşmasıyla karşı karşıya konulmak için vurgulanır. Mardas’ın erdemi, uğradığı ihanetin trajedisini güçlendirir ve böylesine büyük bir kötülük böylesine iyi bir babaya ihanet ettiğinden, öykünün kötülüğün doğumun zorunlu sonucu yerine iradenin yozlaşması yoluyla ortaya çıktığı temasını gösterir.
Bu öyküde kötü ruh neden İblis olarak adlandırılır?
Mardas’ın ve Zahhak’ın yükselişinin öyküsünde Firdevsi, kötü ruhu çoğu zaman destanın başka yerlerinde kullanılan Zerdüştçü ad Ehrimen yerine, şeytanın Arapça adı olan İblis olarak adlandırır. Ad değişikliği akademik tartışmalara yol açmıştır; ancak şahsiyet esasen aynıdır: Zahhak’ı yozlaştıran ve babasına ihaneti tasarlayan kötülük ruhudur. Bu adın kullanılması, destanda eski İran gelenekleriyle daha sonraki geleneklerin katmanlaşmasını yansıtır.
Mardas bir Kürt şahsiyeti midir?
Mardas, yalnızca Kürtlere özgü bir şahsiyet değil, İran halklarının ortak destansı mirasına, Kürtlerin Farslarla, Lurlarla ve İranî dünyanın diğer halklarıyla paylaştığı bir geleneğe aittir. Bununla birlikte, karanlık başlangıcında yer aldığı, Zahhak’ın devrilmesini anlatan daha geniş öykü, Newroz’la bağlantısı sayesinde Kürt geleneğinde özel bir yere sahiptir. İranî bir halk olarak Kürtler, Mardas’ın bir parçası olduğu bu geniş mirası komşularıyla birlikte paylaşırlar.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Zahhak: Kötülüğün Kökenine Dair Bir Açıklama - The Markaz Review
Zahhak ve Feridun Efsanesi - IranTrawell
Şehnâme - Encyclopaedia Iranica