پێشەکی
مەرداس کەسایەتییەکی سەرەتای شاینامە، کتێبی فارسیی پاشاکانە؛ پاشایەکی تەقوادار و دادپەروەر کە چارەنووسە تراژیدییەکەی لە سەرچاوە تاریکەکەی چیرۆکی ستەمکار زەحاک دایە. باوکە خواترسەکەی زەحاک بوو کە بە پیلانی ڕۆحی خراپە خیانەتی لێ کرا بۆ ئەوەی کوڕە خراپەکارەکەی تەختەکەی داگیر بکات.
لە نەریتەکەدا، مەرداس فەرمانڕەوایەکی ڕاستکردار و خواترس بوو؛ پیاوێکی دادپەروەر و تەقوادار. بەڵام کوڕەکەی، زەحاک، کە ئیرادەی لاواز و خراپەکار بوو، کەوتە داوی ئەهریمەن، ڕۆحی خراپە، کە لێرەدا بە ناوی ئیبلیس دەرکەوت؛ پیلانی خیانەتکردن لە پاشا چاکەکەی داڕشت بۆ ئەوەی زەحاک تەختەکە بگرێت. جیاوازیی نێوان باوکە تەقوادارەکە و کوڕە خراپەکارەکە و تراژیدیای پاشا چاکەکە کە خیانەتی لێ کرا، لە هەر سەرەتای چیرۆکە مەزنەکەی هەڵهاتن و ستەمکاریی زەحاکدان.
وەک هەموو کەسایەتییەکانی کتێبی پاشاکان، مەرداس بەشێکە لە میراتی حەماسی و ئەفسانەییی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکان؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و لوڕ و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە. ناسینی مەرداس دیدارە لەگەڵ باوکە تەقوادارەکە کە خیانەتکردن لێی چیرۆکە تاریکەکەی زەحاک دەست پێ دەکات؛ پاشا دادپەروەرەکە کە چاکەکارییەکەی خراپەکاریی ئەو کوڕە بەرچاو دەخات کە دەبوو بە ستەمکارە مارەکە.
ناوەڕۆک
مەرداس کێیە؟
مەرداس، کە هەندێک جار بە پیتی لاتینی Merdas دەنووسرێت، پاشایەکی سەرەتای شاینامەیە؛ وەک فەرمانڕەوایەکی تەقوادار و دادپەروەر و باوکی ستەمکار زەحاک لە یادەکاندا ماوەتەوە. لە نەریتەکەدا وەک پیاوێکی خواترس و ڕاستکردار و بەخشندە وەسف کراوە، پاشایەکی چاک بۆ گەلەکەی. بە پێچەوانەوە، کوڕەکەی، زەحاک، ئیرادەی لاواز بوو و بە ئاسانی تووشی خراپەکاری دەبوو؛ کەوتە داوی ڕۆحی خراپە، ئەهریمەن، کە بە ناوی ئیبلیس دەرکەوت و هەوڵی دەدا گەنجەکە وەک ئامرازێکی خراپە بەکار بهێنێت. بۆ دانانی زەحاک لەسەر ڕێگەی دەسەڵات، ڕۆحی خراپە پیلانی خیانەتکردن لە پاشا چاکەکە، مەرداسی، داڕشت، بۆ ئەوەی کوڕەکە تەختی باوکی داگیر بکات. مردنی مەرداسی تەقوادار، کە بەهۆی ئەم پیلانەوە ڕووی دا، سەرەتای تاریکی چیرۆکی هەڵهاتنی زەحاکە؛ جیاوازیی نێوان باوکە ڕاستکردارەکە و کوڕە خراپەکارەکە یەکێکە لە بنەما سەرەکییەکانی. مەرداس وەک پاشا چاکەکە لە یادەکاندا ماوەتەوە کە خیانەتکردن لێی چیرۆکی ستەمکارە مارەکە دەست پێ دەکات.
پاشا تەقوادار و دادپەروەرەکە
لە نەریتەکەدا مەرداس وەک نموونەی تەقوا و دادپەروەری وێنا کراوە؛ پاشایەکی خواترس کە بە ڕاستکرداری و بەخشندەیی گەلەکەی بەڕێوە دەبرد. چاکەکەی بە تایبەتی جەختی لەسەر دەکرێتەوە بۆ دانانی لە بەرامبەر خراپەکاریی کوڕەکەی، زەحاک.
لە گێڕانەوەی فیردەوسیدا، مەرداس وەک فەرمانڕەوایەکی خواترس و تەقوادار وەسف کراوە؛ پیاوێکی دادپەروەر کە سامانی زۆری هەبوو و بە بەخشندەیی بەکاری دەهێنا، پاشایەکی چاک کە بەهۆی ڕاستکردارییەکەیەوە خۆشەویست بوو. دەگوترێت خۆی بۆ پەرستن و باوەڕەکەی تەرخان کردبوو؛ پیاوێک کە بە ڕێزگرتن لە خوا دەژیا و چاکەی لەگەڵ گەلەکەی دەکرد. ئەم جەختکردنەوەیە لە تەقوا و دادپەروەریی مەرداس توخمێکی گرنگە لە چیرۆکەکەدا، چونکە چاکەی باوکەکە بە ئەنقەست و بە شێوەیەکی تراژیدی لە بەرامبەر لاوازی و خراپەکاریی کوڕەکەدا دانراوە. لە کاتێکدا مەرداس ڕاستکردار و بەخشندە و خواترس بوو، کوڕەکەی، زەحاک، ئیرادەی لاواز بوو و بەبێ بیرکردنەوە بڕیاری دەدا و بە ئاسانی بەرەو خراپە دەبردرا. بەمەش وێناکردنی مەرداس وەک پاشا تەقوادار و دادپەروەرەکە تراژیدیا و ترسی ئەخلاقیی ئەوەی بەدوایدا دێت زیاتر دەکات؛ خیانەتکردن لە باوکێکی هێندە چاک لەلایەن کوڕێکی هێندە خراپەکارەوە، بە هاندانی ڕۆحی خراپە. تەقوا و دادپەروەریی مەرداس پێوەری ئەو ستەمەن کە لێی کرا؛ ئەو چاکەیەی خیانەتکردن لێی ترسناکتر دەکات. وەک پاشا تەقوادار و دادپەروەرەکە، مەرداس ڕێکخستنە ڕاستکردارانەکە دەنوێنێت کە هەڵهاتنی زەحاک تێکی دەشکاند؛ فەرمانڕەوا چاکەکە کە ڕووخانی ڕێگە بۆ ستەمکارییە درێژەکە خۆش دەکات. چاکەکارییەکەی جەوهەری گرنگییەکەیە؛ چاکەی باوکەکە کە خراپەی کوڕەکە بەرچاو دەخات.
خاڵە سەرەکییەکان
مەرداس پاشایەکی تەقوادار و دادپەروەری سەرەتای شاینامەیە.
باوکی ستەمکار زەحاکە.
چاکەکەی بە ڕوونی لە خراپەکاریی کوڕەکەی جیاوازە.
کوڕەکەی، زەحاک، کەوتە داوی ڕۆحی خراپە، ئیبلیس.
بە پیلانی ڕۆحی خراپە خیانەت لە مەرداس کرا.
ڕووخانی سەرەتای تاریکی چیرۆکی هەڵهاتنی زەحاکە.
زانیارییە خێراکان
ناو: مەرداس (هەروەها بە پیتی لاتینی Merdas)
ڕۆڵ: پاشایەکی تەقوادار؛ باوکی زەحاک
کەسایەتی: خواترس و دادپەروەر و بەخشندە
کوڕ: زەحاک، ستەمکارە مارەکەی داهاتوو
دوژمن: ئیبلیس (ئەهریمەن)، ڕۆحی خراپە
چارەنووس: بە پیلانی ڕۆحی خراپە خیانەتی لێ کرا
بنەما: باوکە تەقوادارەکە و کوڕە خراپەکارەکە
گرنگی: سەرچاوە تاریکەکەی چیرۆکی زەحاک
پاشخان: حەماسە سەرەتاییەکە، پێش هەڵهاتنی زەحاک
میرات: نەریتی حەماسیی هاوبەشی ئێرانی
باوکی زەحاک
پەیوەندیی ناسێنەری مەرداس باوکایەتییەکەیە بۆ زەحاک؛ ئەو کەسایەتییەی دەبوو بە ستەمکارە مارە مەزنەکەی حەماسەکە، تەختداگیرکەرەکە کە تەختی جەمشیدی داگیر دەکرد و بۆ هەزار ساڵ ستەم لە جیهان دەکرد.
لە نەریتەکەدا، زەحاک کوڕی مەرداسی تەقوادار بوو، بەڵام لە باوکە ڕاستکردارەکەی نەچووبوو. لە کاتێکدا مەرداس خواترس و دادپەروەر بوو، زەحاک وەک کەسێک وەسف کراوە کە ئیرادەی لاوازە، بەبێ بیرکردنەوە بڕیار دەدات و چاکە و داناییی باوکی نییە؛ گەنجێک کە زیاتر گرنگی بە مەزنی و ئارەزووەکانی خۆی دەدات تا چاکەکاری. ئەم جیاوازییەی نێوان باوک و کوڕ جەوهەری پەیوەندییەکەیە؛ باوکە چاکەکە و کوڕە خراپەکارەکە، و ئەوە لاوازیی کوڕەکە و نەبوونی چاکەکارییە کە وای لێ دەکات ئاسان بەهۆی ڕۆحی خراپەوە تێک بچێت. باوکایەتیی مەرداس بە تایبەتی بەهۆی ئەم جیاوازییەوە گرنگە، چونکە چیرۆکەکە جەخت لەوە دەکاتەوە کە ستەمکارەکە لە باوکێکی خراپەکار نەهات، بەڵکو خیانەتی لە باوکێکی چاک کرد و لەناوی برد. بەمەش پەیوەندیی مەرداس و زەحاک خوێندنەوەیەکە بۆ شکستی کوڕێک لە میراتگرتنی چاکەکاریی باوکی و ئەوەی لاوازی و نەبوونی خۆشەویستی یان دانایی چۆن دەتوانێت دەرگا بۆ خراپە بکاتەوە. وەک باوکی زەحاک، مەرداس لە سەرەتای چیرۆکی ستەمکارەکەدا دەوەستێت؛ پاشا چاکەکە کە کوڕەکەی دەبوو بە ستەمکارە مارەکە و خیانەتکردنی ئەو کوڕە لێی یەکەم کردەوەی تاریکی هەڵهاتنی ستەمکارەکەیە. باوکایەتیی مەرداس چوارچێوەی هەموو تراژیدیاکە پێک دەهێنێت؛ سەرچاوە ڕاستکردارەکە کە خراپە مەزنەکە بە خیانەت لێیەوە هەڵدەقوڵێت.
پیلانی ڕۆحی خراپە
ڕۆحی خراپە، ئەهریمەن، پیلانی خیانەتکردن لە مەرداسی داڕشت؛ لەم بەشەی چیرۆکەکەدا بە ناوی ئیبلیس دەرکەوت و هەوڵی دەدا زەحاک، کە بە ئاسانی تووشی خراپەکاری دەبوو، وەک ئامرازێک بەکار بهێنێت بۆ هێنانی خراپە بۆ جیهان.
لە نەریتەکەدا، ڕۆحی خراپە بە ڕووکارێکی جوانەوە هاتە لای زەحاکی گەنج، وەک ڕاوێژکارێکی چاپلوس، و کاری لەسەر لاوازییەکەی و ئارەزووەکەی بۆ دەسەڵات و مەزنی کرد. دوای ئەوەی متمانەی گەنجەکەی بەدەست هێنا و خستییە داوەوە، ڕۆحی خراپە ئەو بیرۆکەیەی خستە پێش کە تەنها بەربەستی نێوان زەحاک و تەخت باوکییەتی، پاشا چاکەکە مەرداس، و هانی دا ئەم بەربەستە لاببرێت. کاتێک زەحاک لە پێشنیارە ترسناکەکەی خیانەتکردن لە باوکی خۆی دوودڵ بوو، ڕۆحی خراپە فشاری لێ هێنا؛ پێشنیاری ئەوەی کرد خۆی پیلانی کردەوەکە دابڕێژێت و تەنها بێدەنگی و هاوکاریی گەنجەکەی داوا کرد. ئەم پیلانگێڕییەی ڕۆحی خراپە، تێکچوونی زەحاک و داڕشتنی یەکەم خیانەتی گەورە دەنوێنێت؛ دوژمنایەتیی ئەهریمەن کە بە لاوازیی کوڕەکە باوکە ڕاستکردارەکە لەناو دەبات. پیلانی ڕۆحی خراپە ئامرازی تراژیدیاکەیە؛ پیلانگێڕیی خراپە کە کوڕە خراپەکارەکە هان دەدات دژی باوکە چاکەکە بێت. بەهۆی ئەم پیلانە و بە هاوکاریی زەحاک لە نێویدا، خیانەت لە مەرداس کرا. بەمەش پیلانی ڕۆحی خراپە هاتنە نێوەوەی خراپەیەکی گەورە بۆ جیهان نیشان دەدات؛ بەهۆی تێکچوونی زەحاک و خیانەتکردن لە باوکی، پیلانگێڕییە تاریکەکە کە چیرۆکە درێژەکەی هەڵهاتنی ستەمکارەکە و ئەو ستەمەی بەدوایدا دەهات دەست پێ دەکات.
خیانەتکردن لە مەرداس
بە پیلانی ڕۆحی خراپە و هاوکاریی کوڕی مەرداس، زەحاک، خیانەت لە پاشا مەرداسی تەقوادار کرا و بەرەو مردن بردرا؛ ستەمێکی خەمناک کە لە نەریتەکەدا بە شێوەیەکی ڕەزین وەک یەکەم کردەوەی تاریکی هەڵهاتنی ستەمکارەکە دەگێڕدرێتەوە.
لە نەریتەکەدا، بەو پیلانەی ڕۆحی خراپە بە هاوکاریی بێدەنگی کوڕی مەرداس داڕشتبووی، خیانەت لە پاشا چاکەکە، مەرداس، کرا کە خۆی بۆ پەرستن تەرخان کردبوو. باوکە ڕاستکردارەکە کە هیچ خراپەیەکی نەکردبوو، بە دەستی هەر ئەو کوڕەی پەروەردەی کردبوو بەرەو مردن بردرا؛ خیانەتێک لە ترسناکترین جۆر، هەڵگەڕانەوەی منداڵێک لە دژی دایک یان باوکێکی چاک. نەریتەکە ئەم خیانەتە بە خەم و قورساییی ئەخلاقی دەگێڕێتەوە؛ جەخت لە هیچ وردەکارییەکی دڵتەزێن ناکاتەوە، بەڵکو لە ترسناکی و هەڵەییی کردەوەکە، لەناوبردنی باوکێکی تەقوادار و بێتاوان بە تێکچوونی کوڕەکەی و دوژمنایەتیی ڕۆحی خراپە. خیانەتکردن لە مەرداس خاڵە تاریکەکەی وەرچەرخانی چیرۆکەکەیە؛ ئەو ستەمەی زەحاک لەسەر تەخت دادەنێت و ڕێگە بۆ ستەمکارییەکەی دەکاتەوە. وەک گوناهێکی خەمناک ناسێنراوە؛ پچڕاندنی بەستەری نێوان باوک و کوڕ و لەناوبردنی پیاوێکی چاک، یەکەم لەو خراپە زۆرانەی بەدوای هەڵهاتنی ستەمکارە مارەکەدا دەهاتن. بەمەش خیانەتکردن لە مەرداس ئەو کردەوە تاریکەیە لە سەرچاوەی هەموو تراژیدیاکەدا؛ ستەمکردن لە باوکە تەقوادارەکە کە چیرۆکە درێژەکەی خراپەی زەحاک دەست پێ دەکات. بە شێوەیەکی ڕەزین دەگێڕدرێتەوە، وەک ئەو ستەمە خەمناکەی لە ڕاستیدا بوو؛ خیانەتکردن لە پاشا چاکەکە کە سەردەمە تاریکەکەی ستەمکارەکە دەست پێ دەکات.
سەرەتای تاریکی ستەمکاری
بە خیانەتکردن لە مەرداس، کوڕەکەی، زەحاک، تەختی داگیر کرد؛ بەمەش هەڵهاتنی درێژ و ترسناکی ستەمکارە مارەکە دەستی پێ کرد، سەردەمە تاریکەکە کە تا هاتنی فەریدون ستەم لە جیهان دەکرد.
دوای ئەوەی زەحاک بە خیانەت تەختی باوکی گرت، زیاتر و زیاتر کەوتە ژێر دەسەڵاتی ڕۆحی خراپە؛ ڕۆحی خراپە لە درێژە ناودارەکەی چیرۆکەکەدا وەک چێشتلێنەر دەرکەوت و ئەو ڕەزامەندییە چارەنووسسازەی لە پاشا گەنجەکە بەدەست هێنا کە بوو بە هۆی دەرکەوتنی مارەکان لە شانەکانی، نیشانەی ستەمکارییە ترسناکەکەی. زەحاک پاشان تەختی جەمشیدی داگیر کرد و بۆ هەزار ساڵ ستەمی لە جیهان کرد؛ مارەکانی بە مێشکی گەنجان خۆراک دەدا، تا لە کۆتاییدا فەریدون، کە ئاسنگەر کاوە و ئازاری گەل هانیان دابوو، ڕووخاندی. خیانەتکردن لە مەرداس تۆوە تاریکەکەیە کە هەموو ئەم خراپەیە لێیەوە گەشەی کرد؛ یەکەم ستەم کە کوڕە خراپەکارەکەی لەسەر ڕێگەی ستەمکاری دانا. بەم شێوەیە، چارەنووسی باوکە تەقوادارەکە بە هەموو چیرۆکە مەزنەکەی زەحاکەوە بەستراوە؛ پاشا چاکەکە کە خیانەتکردن لێی سەردەمە تاریکەکەی دەست پێ کرد و خراپەی کوڕەکەی تا ئەو ڕزگارییەی فەریدون بەدەستی هێنا لەناو نەدەچوو. سەرەتای تاریکی ستەمکاری لە خیانەتکردن لە مەرداسدا چوارچێوەی هەموو ڕەوتی چیرۆکەکە پێک دەهێنێت؛ سەرچاوە ڕاستکردارەکە کە خراپە لەناوی برد و ئەو ستەمە درێژەی بەدوایدا هات، تا گەڕاندنەوەی ڕێکخستنە ڕەواکە. بەمەش ڕووخانی مەرداس یەکەم بەشی تاریکی چیرۆکە مەزنەکەی ستەمکارە مارەکە و ڕووخانی کۆتاییی ئەوە.
هێما و واتا
مەرداس پێش هەموو شتێک بنەمای خیانەتکردن لە چاکەکاریی ڕاستکردارانە بە خراپەکاری دەنوێنێت؛ پاشا تەقوادار و دادپەروەرەکە کە بە لاوازی و خراپەی کوڕەکەی خۆی و دوژمنایەتیی ڕۆحی خراپە لەناو دەچێت. وەک باوکە چاکەکە کە کوڕە خراپەکارەکە خیانەتی لێ کرد، تراژیدیای چاکەکاریی ڕووخاو بە خراپە لە سەرچاوەی چیرۆکی زەحاک دەنوێنێت.
مەرداس هەروەها جیاوازیی نێوان چاکەی میراتگیراو و خراپەکاریی کەسی دەنوێنێت، چونکە چیرۆکەکە جەخت لەوە دەکاتەوە کە ستەمکارەکە لە باوکێکی خراپەکار نەهات، بەڵکو خیانەتی لە باوکێکی ڕاستکردار کرد و لەناوی برد؛ ئەمە پیشان دەدات خراپە لە ناچاریی لەدایکبوونەوە نایەت، بەڵکو لە تێکچوونی ئیرادەوە هەڵدەقوڵێت. لەمەدا مەرداس ئەو سەرچاوە چاکە دەنوێنێت کە خراپە تێکی دەدات و لەناوی دەبات؛ ڕێکخستنە ڕاستکردارەکە کە دوژمنایەتیی ڕۆحی خراپە بە لاوازیی مرۆڤ تێکی دەشکێنێت. وەک ئەو کەسایەتییەش کە خیانەتکردن لێی چیرۆکی ستەمکارە مارەکە دەست پێ دەکات، مەرداس سەرەتای تاریکی ستەمکارییە درێژەکە دەنوێنێت؛ یەکەم ستەم کە خراپە مەزنەکە لێیەوە گەشەی کرد. لە هەموو ئەمانەدا مەرداس لە سەرچاوەی یەکێک لە چیرۆکە سەرەکییەکانی حەماسەکەدا کەسایەتییەکی بەڕاستی گرنگە؛ چاکەکاریی ڕاستکردارانە کە خیانەتی لێ کرا، جیاوازیی چاکە و خراپەکاری و سەرەتای تاریکی ستەمکاری دەنوێنێت. ئەو باوکە تەقوادارەکەیە کە خیانەتکردن لێی چیرۆکی زەحاک دەست پێ دەکات؛ پاشا چاکەکە کە ڕووخانی سەردەمە تاریکە درێژەکە دەخاتە جووڵە کە تا ڕزگارکردنی جیهان لەلایەن فەریدونەوە کۆتایی نایەت.
مەرداس و کورد
مەرداس وەک هەموو کەسایەتییەکانی شاینامە بەشێکە لە میراتی حەماسی و ئەفسانەییی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکان؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و لوڕ و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە. چیرۆکە مەزنەکەی زەحاک، کە مەرداس لە سەرچاوە تاریکەکەیدا دەوەستێت، بەشێکە لە میراتی هاوبەشی ئەم گەلانە.
جێی سەرنجە کە چیرۆکە فراوانترەکەی ڕووخاندنی زەحاک، کە چیرۆکی مەرداس وەک سەرەتای تاریکەکەی بەشێکە لێی، لە نەریتی کوردیدا دەنگدانەوەیەکی تایبەتی هەیە؛ چونکە شکستی ستەمکارەکە بە ڕاپەڕینی گەل، کە بە ئاسنگەر کاوەوە بەستراوە و لە نەورۆزدا جەژنی بۆ دەگێڕدرێت، لە نێو کوردا بە تایبەتی خۆشەویستە. چیرۆکی مەرداسی تەقوادار کە لە سەرەتای هەڵهاتنی ستەمکارەکەدا خیانەتی لێ کرا، بەشێکە لەم چیرۆکە فراوانترە. بەڵام بە ڕاستگۆیی و وردی دەکرێت خودی مەرداس و ئەو حەماسە فراوانترەی تێیدا دەرکەوتووە وەک بەشێک لە میراتی هاوبەشی ئێرانی بناسرێن، نەک کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد. کورد وەک گەلێکی ئێرانی لەم میراتە فراوانەدا بەشدارە کە مەرداس بەشێکە لێی، تەنانەت کاتێک چیرۆکە فراوانترەکەی ڕووخاندنی زەحاک پێگەیەکی تایبەتی لە نەریتی کوردیدا هەیە. بەمەش لە ناساندنی مەرداسدا کەسایەتییەکی میراتی هاوبەشی ئێرانی دەناسێنین کە کورد وەک گەلێکی ئێرانی لەگەڵ دراوسێکانی میراتگریی دەکات؛ باوکە تەقوادارەکە لە سەرچاوە تاریکەکەی چیرۆکە مەزنەکەی ستەمکارە مارەکە.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا مەرداس وەک کوڕەکەی پیاوێکی خراپەکار بوو؟ نەخێر؛ بە تەواوی پێچەوانەکەیە. مەرداس وەک پاشایەکی تەقوادار و دادپەروەر و خواترس وێنا کراوە؛ پیاوێکی چاک و فەرمانڕەوایەکی ڕاستکردار. چیرۆکەکە بە ئەنقەست چاکەکەی لە بەرامبەر لاوازی و خراپەکاریی کوڕەکەی، زەحاک، دادەنێت و جەخت لەوە دەکاتەوە کە ستەمکارەکە لە باوکێکی خراپەکار نەهات، بەڵکو خیانەتی لە باوکێکی چاک کرد و لەناوی برد. بە تایبەتی جەخت لە چاکەکاریی مەرداس دەکرێتەوە بۆ زیاترکردنی تراژیدیا و ترسی ئەخلاقیی خیانەتکردن لێی و پیشاندانی ئەوەی خراپە لە تێکچوونی ئیرادەوە هەڵدەقوڵێت، نەک لە ناچاریی لەدایکبوونەوە.
بۆچی چیرۆکەکە لێرەدا ڕۆحی خراپە بە ئیبلیس ناو دەبات، نەک ئەهریمەن؟ لە چیرۆکی مەرداس و هەڵهاتنی زەحاکدا، فیردەوسی زۆرجار ڕۆحی خراپە بە ئیبلیس ناو دەبات، ناوێکی عەرەبی بۆ شەیتان، لەبری ناوە زەردەشتییەکە، ئەهریمەن، کە لە شوێنەکانی دیکە بەکاری هێناوە. گۆڕانی ناوەکە بۆتە هۆی گفتوگۆی زانایان، بەڵام لە بنەڕەتدا هەمان کەسایەتییە؛ ڕۆحی خراپە کە زەحاک تێک دەدات و پیلانی خیانەتکردن لە باوکی دادەڕێژێت. بەکارهێنانی ناوی ئیبلیس تێکەڵبوونی چینەکانی نەریتە کۆنە ئێرانییەکان و نەریتە دواترەکان لە حەماسەکەدا دەنوێنێت، بەڵام ڕۆڵەکە ڕۆڵی ڕۆحی خراپەیە، دوژمنی چاکە.
ئایا مەرداس کەسایەتییەکی تایبەت بە کوردە؟ نەخێر؛ وەک هەموو کەسایەتییەکانی شاینامە، بەشێکە لە میراتی حەماسیی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکان؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و لوڕ و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە، نەک کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد. بەڵام چیرۆکە فراوانترەکەی ڕووخاندنی زەحاک، کە مەرداس لە سەرچاوە تاریکەکەیدا دەوەستێت، بەهۆی پەیوەندییەکەی بە نەورۆزەوە پێگەیەکی تایبەتی لە نەریتی کوردیدا هەیە. کورد وەک گەلێکی ئێرانی لەم میراتە فراوانەدا بەشدارە کە مەرداس بەشێکە لێی، لەگەڵ دراوسێکانی.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
زەحاک: ستەمکارە مارەکە، کوڕی مەرداس
ئەهریمەن: ڕۆحی خراپە کە پیلانی خیانەتکردن لە مەرداسی داڕشت
جەمشید: ئەو پاشایەی زەحاک تەختەکەی داگیر دەکرد
فەریدون: ئەو پاڵەوانەی زەحاکی دەڕووخاند
کاوەی ئاسنگەر: کە گەلی لە دژی زەحاک هان دا
فەرانەک: ئەو دایکەی فەریدونی لە زەحاک ڕزگار کرد
نەورۆز: ئەو جەژنەی بە ڕووخاندنی زەحاکەوە بەستراوە
شاینامە: کتێبی فارسیی پاشاکان، حەماسەی مەزنی ئێران
پرسیارە باوەکان
مەرداس لە شاینامەدا کێیە؟
مەرداس، کە هەندێک جار بە پیتی لاتینی Merdas دەنووسرێت، پاشایەکی سەرەتای شاینامەیە؛ وەک فەرمانڕەوایەکی تەقوادار و دادپەروەر و باوکی ستەمکار زەحاک لە یادەکاندا ماوەتەوە. وەک پیاوێکی خواترس و ڕاستکردار و بەخشندە وەسف کراوە، پاشایەکی چاک بۆ گەلەکەی. بە پێچەوانەوە، کوڕەکەی، زەحاک، ئیرادەی لاواز و خراپەکار بوو و کەوتە داوی ڕۆحی خراپە؛ ڕۆحی خراپە پیلانی خیانەتکردن لە پاشا چاکەکەی داڕشت بۆ ئەوەی کوڕەکە تەختەکەی داگیر بکات، سەرەتای تاریکی چیرۆکی زەحاک.
مەرداس چۆن مرد؟
بەو پیلانەی ڕۆحی خراپە بە هاوکاریی بێدەنگی کوڕی مەرداس، زەحاک، داڕشتی، خیانەت لە مەرداس کرا و بەرەو مردن بردرا. ڕۆحی خراپە دوای تێکدانی زەحاکی گەنج، پیلانی لابردنی پاشا چاکەکەی داڕشت بۆ ئەوەی کوڕەکەی تەخت بگرێت. نەریتەکە خیانەتەکە بە شێوەیەکی ڕەزین دەگێڕێتەوە؛ جەخت لە وردەکاریی دڵتەزێن ناکاتەوە، بەڵکو لە ترسی ئەخلاقیی کردەوەکە، لەناوبردنی باوکێکی تەقوادار و بێتاوان بە تێکچوونی کوڕەکەی.
بۆچی مەرداس لە چیرۆکی زەحاکدا گرنگە؟
مەرداس گرنگە چونکە خیانەتکردن لێی سەرەتای تاریکی هەموو چیرۆکی زەحاکە. چاکەکەی وەک پاشایەکی تەقوادار و دادپەروەر بە ئەنقەست لە بەرامبەر خراپەکاریی کوڕەکەیدا دانراوە؛ جەخت لەوە دەکاتەوە کە ستەمکارەکە لە باوکێکی خراپەکار نەهات، بەڵکو خیانەتی لە باوکێکی چاک کرد و لەناوی برد. ئەو ستەمەی لە مەرداس کرا، زەحاک لەسەر تەخت دادەنێت و ڕێگە بۆ ستەمکارییە هەزارساڵییەکەی دەکاتەوە؛ بەمەش باوکە تەقوادارەکە دەبێتە سەرچاوە تراژیدییەکەی چیرۆکی ستەمکارە مارەکە.
ئایا مەرداس پاشایەکی چاک بوو؟
بەڵێ؛ مەرداس وەک نموونەی تەقوا و دادپەروەری وێنا کراوە؛ پاشایەکی خواترس کە بە ڕاستکرداری و بەخشندەیی فەرمانڕەواییی دەکرد. بە تایبەتی جەخت لە چاکەکەی دەکرێتەوە بۆ دانانی لە بەرامبەر لاوازی و خراپەکاریی کوڕەکەی، زەحاک. چاکەکاریی مەرداس تراژیدیای خیانەتکردن لێی زیاتر دەکات و بنەمای چیرۆکەکە پیشان دەدات کە خراپە لە تێکچوونی ئیرادەوە هەڵدەقوڵێت، نەک لە ناچاریی لەدایکبوونەوە؛ چونکە خراپەیەکی هێندە مەزن خیانەتی لە باوکێکی هێندە چاک کرد.
بۆچی لەم چیرۆکەدا ڕۆحی خراپە بە ئیبلیس ناو دەبرێت؟
لە چیرۆکی مەرداس و هەڵهاتنی زەحاکدا، فیردەوسی زۆرجار ڕۆحی خراپە بە ئیبلیس ناو دەبات، ناوێکی عەرەبی بۆ شەیتان، لەبری ناوە زەردەشتییەکە، ئەهریمەن، کە لە شوێنەکانی دیکەی حەماسەکە بەکاری هێناوە. گۆڕانی ناوەکە بۆتە هۆی گفتوگۆی زانایان، بەڵام لە بنەڕەتدا هەمان کەسایەتییە؛ ڕۆحی خراپە کە زەحاک تێک دەدات و پیلانی خیانەتکردن لە باوکی دادەڕێژێت. بەکارهێنانی ناوەکە تێکەڵبوونی چینەکانی نەریتە کۆنە ئێرانییەکان و نەریتە دواترەکان لە حەماسەکەدا دەنوێنێت.
ئایا مەرداس کەسایەتییەکی کوردە؟
مەرداس بەشێکە لە میراتی حەماسیی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکان؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و لوڕ و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە، نەک کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد. بەڵام چیرۆکە فراوانترەکەی ڕووخاندنی زەحاک، کە مەرداس لە سەرچاوە تاریکەکەیدا دەوەستێت، بەهۆی پەیوەندییەکەی بە نەورۆزەوە پێگەیەکی تایبەتی لە نەریتی کوردیدا هەیە. کورد وەک گەلێکی ئێرانی لەم میراتە فراوانەدا بەشدارە کە مەرداس بەشێکە لێی، لەگەڵ دراوسێکانی.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Zahhak: An Etiology of Evil - The Markaz Review
The Legend of Zahhak and Fereidun - IranTrawell
Shahnameh - Encyclopaedia Iranica