پێشەکی
ئەهریمەن کە لە کۆنترین دەقەکاندا بە ئەنگرا مەینیو، ڕۆحە وێرانکەرەکە، ناسراوە، بەرجەستەبوونی خراپەیە لە ئایینی زەردەشتی و جیهانی کۆنی ئێراندا: نەیارە تاریکەکەی ئەهورا مەزدا، پەروەردگاری دانا، و سەرچاوەی هەموو گەندەڵی، مردن و ناڕاستییەکە کە جیهانی خوڵقێنراوی چاک دەشێوێنن. ئەو یەکێکە لە کۆنترین و تەواوترین تێگەیشتنەکان لە بنەمایەکی گەردوونیی خراپە لە مێژووی ئایین.
لەوێی ئەهورا مەزدا هێمای ڕاستی، ڕووناکی و ڕێک و پێکییە، ئەهریمەن هێمای درۆ، تاریکی و پشێوییە. ئەم دووانە لە ململانێیەکدان کە سەرانسەری کات دەگرێتەوە، جیهان گۆڕەپانی شەڕەکەیانە و هەر مرۆڤێک بەشدارێکی ئەو شەڕەیە. بەڵام ئایینەکە باوەڕی وایە ئەم خراپەیە هەتاهەتایی نییە: لە کۆتاییدا ئەهریمەن و هەموو کردەوەکانی لەناو دەبرێن و جیهان تەواو و نوێ دەکرێتەوە.
بۆ خوێنەرانی ئەفسانەی کوردی و گەلە ئێرانییەکان، ئەهریمەن زیاتر بەو سێبەرە دەناسرێت کە لە پشت زەحاکی ماردار، ئەو ستەمکارە، ڕاوەستاوە؛ ئەوەی لە ئەفسانە گەورەکەدا کە کورد لە نەورۆزدا بیری دەکەنەوە، شانەکانی زەحاک تووشی خراپە دەکات. بەڵام چیرۆکەکەی بە ڕوونییەکی دەگمەن قووڵترین پرسیار، کێشەی خراپەش، دەورووژێنێت، و بە بەراوردێکی پێچەوانە ڕووناکی دەخاتە سەر دیدە زۆر جیاوازەکەی ئایینی ئێزدی.
ناوەڕۆک
ئەهریمەن لە شاهنامەدا: سێبەرەکەی پشت زەحاک
ئەهریمەن، کورد و پرسیاری خراپە
ئەهریمەن کێیە؟
ئەهریمەن (بە زمانی کۆنتری ئەڤێستایی، ئەنگرا مەینیو، ڕۆحە وێرانکەرەکە) ڕۆحی خراپەیە لە ئایینی زەردەشتیدا و نەیارە گەورەکەی خودای باڵا، ئەهورا مەزدا. ئەو سەرچاوە و بەرجەستەبوونی هەموو خراپەیەکە، پەروەردگاری دێوەکان، هێزی درۆ کە دژایەتیی ڕاستی و ڕێک و پێکیی جیهانی خوڵقێنراوی چاک دەکات. لەو ململانێیە گەردوونییەدا کە جیهانی زەردەشتی پێ دەناسرێت، ئەهریمەن بێ وەستان دژ بە چاکە دەجەنگێت، تا دەگاتە ئەو شکستەی لە کۆتایی کاتدا کە پێشتر پێشبینی کراوە.
خاڵە سەرەکییەکان
ئەهریمەن، یان ئەنگرا مەینیو، ڕۆحی خراپەیە لە ئایینی زەردەشتیدا.
ناوەکەی واتە ڕۆحە وێرانکەرەکە و درۆ بەرامبەر بە ڕاستی بەرجەستە دەکات.
ئەو نەیارە گەورەکەی ئەهورا مەزدا و پەروەردگاری دێوەکانە.
لە شاهنامەدا ئەو هێزە تاریکەیە کە زەحاکی ستەمکار تووشی خراپە دەکات.
زەردەشتییەکان باوەڕیان وایە لە نوێکردنەوەی جیهاندا لە کۆتاییدا شکست دەهێنێت.
بە پێچەوانەوە، لە ئایینی ئێزدیدا هێزێکی هاوتای خراپە و شەیتان بوونی نییە.
زانیارییە خێراکان
ناو: ئەهریمەن (بە فارسیی ناوەڕاست)؛ ئەنگرا مەینیو (بە ئەڤێستایی)، ڕۆحە وێرانکەرەکە
جۆر: ڕۆحی خراپە لە ئایینی زەردەشتی و ئایینی کۆنی ئێراندا
بوار: خراپە، تاریکی، پشێوی، مردن، نەخۆشی و درۆ (دروج)
دژایەتیی: ئەهورا مەزدا، پەروەردگاری دانا، و ڕاستی و ڕێک و پێکییەکەی (ئاشا)
شوێنکەوتوان: دەیڤەکان، دێوەکانی نەریتی گەلە ئێرانییەکان
سروشت: بە هەڵبژاردنی خۆی خراپەکارە، سەرچاوەی هەموو گەندەڵییەکی جیهانە
لە شاهنامەدا: ئەو ڕۆحەی کە زەحاکی ستەمکار تووشی خراپە دەکات و دەیخوڵقێنێت
کۆتایی ڕۆژگاران: لە نوێکردنەوەی جیهاندا (فراشۆکەرێتی) لە کۆتاییدا شکست دەهێنێت
بەراوردکراو بە: شەیتان، ئیبلیس و لوسیفەر، هەرچەندە هەمان کەسایەتی نییە
بەڵگەی بوون: یەکێک لە کۆنترین تێگەیشتنەکان لە خراپەی گەردوونی؛ لە زەردەشتەوە
ڕۆحە وێرانکەرەکە
خودی ناوی ئەهریمەن سروشتی ئەو ڕادەگەیەنێت. بە ئەڤێستایی ئەنگرا مەینیوە، کە واتە ڕۆحی وێرانکەر یان دژکار، بنەمای وێرانی کە بەرامبەر بە بنەمای خوڵقاندن ڕاوەستاوە. بواری ئەو هەموو ئەو شتانەیە کە وێران دەکەن و تووشی گەندەڵی دەکەن: تاریکی، پشێوی، مردن، نەخۆشی و لە سەرووی هەموویانەوە دروج، درۆ، کە ڕاستەوخۆ دژ بە ئاشا ڕاوەستاوە، ڕاستی و ڕێک و پێکیی دروست کە پەروەردگاری دانا دەپارێزێت. شوێنکەوتنی ئەهریمەن واتای شوێنکەوتنی ناڕاستییە؛ دژایەتیی ئەو واتای ژیان لە ڕاستیدایە.
ئەو فریودەرێک نییە کە هەڵە بکات، بەڵکو بە هەڵبژاردنێکی ئەنقەست خراپەکارە. نەریتەکە بە ڕوونی دەڵێت ئەهریمەن خراپە دەکات، نەک چونکە ناتوانێت چاکە بکات، بەڵکو چونکە نایەوێت؛ تەنها لەبەر دژایەتیی چاکە، چاکە ڕەت دەکاتەوە. ئەو پەروەردگاری دەیڤەکانە، دێوەکانی جیهانی گەلە ئێرانییەکان، کە لە هێرشێکی بێ وەستاندا دژ بە جیهانی خوڵقێنراوی چاک سەرکردایەتییان دەکات؛ لە بەرامبەر خوڵقاندنی چاکدا، تاعون و ئازار و ترس دەخوڵقێنێت تا هەموو شتێکی چاک کە ئەهورا مەزدا خوڵقاندوویەتی بشێوێنێت.
نەیارە گەورەکەی ئەهورا مەزدا
وا دەردەکەوێت کە کەسایەتیی ئەهریمەن لە بنەڕەتدا بیرۆکەی خودی پێغەمبەر زەردەشت بووبێت؛ ئەوەی هەڵبژاردنی نێوان دوو ڕۆحی دژ بە یەکتری خستە ناوەندی فێرکردنەکەی. لە نەریتە گەشەسەندووەکەدا، ئەهریمەن نەیاری هەتاهەتایی ئەهورا مەزدا، پەروەردگاری دانایە: یەکێکیان لە سەرەوە لە ڕووناکی و چاکەدا دەژی، ئەوی تر لە خوارەوە لە تاریکی و نەزانیدا؛ لە گێڕانەوە گەورەکەی گەردوونناسیدا بۆشاییەکی نێوانیان ئەم دووانە لە یەکتر جیا دەکاتەوە.
گێڕانەوەکە دەڵێت، کاتێک ئەهریمەن هەستا بۆ هێرشکردنە سەر جیهانی خوڵقێنراوی چاک، خودی جیهان هێنرایە بوون وەک گۆڕەپانێک کە پەروەردگاری دانا تێیدا ڕووبەڕووی ئەو دەبێتەوە و لە کۆتاییدا شکستی پێ دەهێنێت. کەواتە خودی گەردوون گۆڕەپانی شەڕە و شەڕە درێژەکەی چاکە و خراپە هۆکاری بوونیەتی. بەڵام سەرەڕای هەموو هێزەکەی، ئەهریمەن هاوتای ئەهورا مەزدا نییە: ڕاستەقینە و ترسناک و ئازادە، بەڵام چارەنووسی شکستە و شکستەکەی لە سەرەتاوە لە ڕێک و پێکیی شتەکاندا نووسراوە.
ئەهریمەن لە شاهنامەدا: سێبەرەکەی پشت زەحاک
لە نەریتە گەورە حەماسییەکەی جیهانی گەلە ئێرانییەکاندا، ئەهریمەن لە گەردوونناسی دەردەچێت و دەچێتە ناو چیرۆک؛ هیچ شوێنێک ئەمە وەک ئەفسانەی زەحاکی ستەمکار بە شێوەیەکی لەبیرنەکراو نیشان نادات. لەوێ ڕۆحی خراپە لە ڕێگەی فێڵ و گۆڕینی ڕووخسارەوە کار دەکات: زەحاکی شازادەی گەنج تووشی خراپە دەکات و هانی دەدات باوکی چاکی خۆی بکوژێت و تەخت داگیر بکات، و پاشان بە شێوەی خزمەتکارێک دەردەکەوێت و تەنها داوا دەکات شانەکانی پاشا نوێیەکە ماچ بکات.
لەو شوێنانەی لێوی ئەهریمەن پێیان گەیشتووە، دوو ماری ڕەش دەڕوێن کە ناتوانرێت لاببرێن و دەبێت هەر ڕۆژێک مێشکی مرۆڤیان پێ بدرێت؛ بەمە ڕۆحی خراپە پاشایەک دەگۆڕێت بۆ کەسێک کە خەڵکی خۆی دەخوات. پەیوەندییەکە کۆنە: هەر لە ئەڤێستاشدا ئەهریمەنە کە ئەژدیهای ئازی دەهاکا، پێشنموونەی زەحاک، دەهێنێتە بوون. لە سروودێکی کۆندا، مارەکە لە بەرامبەر گورزی میترا، پەروەردگاری پەیمان، پاشەکشە دەکات؛ نیشانەیەکە کە هێزەکانی خراپە لە کۆتاییدا ناتوانن بەسەر ڕووناکیدا زاڵ بن.
شکستی خراپە
سەرەڕای هەموو ترسی ئەهریمەن، دیدی زەردەشتی لە کۆتاییدا دیدێکی هیوایە، چونکە شکستەکەی مسۆگەرە. ئایینەکە فێر دەکات کە لە کۆتایی سەردەمەکاندا فراشۆکەرێتی دێت، واتە ناوازەکردن، نوێکردنەوەی جیهان؛ تێیدا خراپە لە کۆتاییدا لەناو دەبرێت، مردووان هەڵدەستێنرێنەوە و هەموو جیهانی خوڵقێنراو دەگەڕێنرێتەوە بۆ تەواویێکی بێ کەموکوڕی. لەو ڕۆژەدا ئەهریمەن و دێوەکانی لەناو دەبرێن یان بۆ هەمیشە بێ توانا دەکرێن، و شەڕە درێژەکە بە سەرکەوتنی تەواوی چاکە کۆتایی دێت.
تا ئەو کاتە، هەر ژیانێکی مرۆڤ بەشێکە لە ململانێکە. بەپێی فێرکردنی زەردەشتی، هەر کەسێک ڕووبەڕووی هەمان هەڵبژاردن دەبێتەوە کە دوو ڕۆحەکە لە سەرەتادا ڕووبەڕووی بوونەوە، لە نێوان ڕاستی و درۆدا؛ دوای مردنیش ڕۆح لێپرسینەوەی لەگەڵ دەکرێت و بەپێی کردەوەکانی بەرەو ڕووناکی یان تاریکی دەڕوات. ژیان لە ڕاستیدا و ئەنجامدانی چاکە تەنها ڕزگارکردنی خۆت نییە، بەڵکو خێراکردنی هاتنی ئەو ڕۆژەشە کە ئەهریمەن تێیدا ڕووخێنراو دەبێت و جیهان تەواو دەکرێتەوە.
ئەهریمەن، کورد و پرسیاری خراپە
ئەهریمەن وەک بەشێک لە میراتە هاوبەشەکەی گەلە ئێرانییەکان، بە قووڵی لە پاشخانی ئەفسانەی کوردیدا هەیە. ئەو هێزە نەبینراوەکەیە لە پشت تاریکیی فەرمانڕەوایی زەحاکەوە، و کەواتە لە پشت سەرەکیترین چیرۆکی کوردیشە: ئەو ستەمکارییەی کاوەی ئاسنگەر و فەریدونی پاڵەوان تێکیان شکاند و کورد هەر بەهارێک لە نەورۆزدا سەرکەوتنەکەی جێژن دەگرن. بەم دیدە، نەورۆز زیاترە لە ساڵێکی نوێ؛ ساڵانە دووبارە بەرجەستەکردنەوەی سەرکەوتنی ڕووناکییە بەسەر ئەو تاریکییەدا کە ئەهریمەن بەرجەستەی دەکات.
بەڵام لێرەدا دەبێت جیاوازییەکی بنەڕەتی دیاری بکرێت. ئایینی ئێزدی، ئایینە ڕەسەنە گەورەکەی کورد، دووانەباوەڕیی زەردەشت هاوبەش ناکات: تێیدا نە هێزێکی هاوتای خراپە هەیە، نە ئەهریمەن، نە هیچ شەیتانێک. ئێزدییەکان یەک خودا دەپەرستن کە هەمووی خوڵقاندووە و حوکمی هەمووی دەکات؛ بە توندیش ئەو بیرۆکەیە ڕەت دەکەنەوە کە لە مێژە بۆ بوختانکردن بە ئەوان بەکارهاتووە، کە گوایە تاووسی مەلەک، فریشتەی تاووس، جۆرێکە لە بوونەوەری خراپەکار یان لە پلەی پیرۆزیی خۆی کەوتووە. تاووسی مەلەک سەرۆکی فریشتە پیرۆزەکانە، ڕۆحی خراپە نییە؛ ئەو تۆمەتە چەندسەدەییەی شەیتانپەرستی بەرامبەر ئێزدییەکان بوختانێکی دڕندانە و بێ بنەمایە.
بەراوردە پێچەوانەکە ڕوونکەرەوەیە. لەوێی ئایینی زەردەشتی ئازاری جیهان بە نەیارێکی گەردوونی ڕوون دەکاتەوە، نەریتی ئێزدی باوەڕی وایە چاکە و خراپە هەردووکیان لە دڵ و هەڵبژاردنی مرۆڤدایە، و هیچ بنەمایەکی جیاوازی خراپە بەرامبەر بە خودا ڕانەوەستاوە. بەمە دوو ئایینی کۆنی هەمان جیهانی گەلە ئێرانییەکان بە دوو شێوەی بەرچاو جیاواز وەڵامی کێشەی خراپە دەدەنەوە؛ تێگەیشتن لە ئەهریمەن واتای ڕوونتر بینینی ئەوەیە کە ئێزدییەکان لە دیدە تایبەت و سەربەخۆکەی خۆیاندا باوەڕیان پێی نییە.
هێمایەتی
ئەهریمەن یەکێکە لە کۆنترین و قووڵترین هەوڵەکانی مرۆڤایەتی بۆ تێگەیشتن لە خراپە. نەریتی زەردەشتی بە بەرجەستەکردنی وێرانی، ناڕاستی و پشێوی لە ویستێکی تاکی دژکاردا، ڕووخسارێکی بە ئازار و خراپەکاریی جیهان بەخشی و ناوێکی دانا بۆ ئەو هێزەی هەر مرۆڤێکی چاک دەبێت بەرەنگاری ببێتەوە. ئەو نەخێرە هەتاهەتاییەکەیە بەرامبەر بە بەڵێی خودایی؛ ویستی وێرانکردنە بەرامبەر بە ویستی خوڵقاندن.
پێش هەموو شتێک، کەسایەتیی ئەهریمەن پابەندبوونێکی قووڵ و جیددی بە ئەخلاق دەردەخات. چونکە خراپە ڕاستەقینە و چالاکە، هەڵبژاردنەکانی هەر مرۆڤێک بەڕاستی گرنگن؛ چونکە خراپە هاوتای چاکە نییە و چارەنووسی شکستە، ئەو هەڵبژاردنانە بە هیوا ئەنجام دەدرێن، نەک بە نائومێدی. لە سێبەرە درێژەکەی ئەهریمەندا، زەردەشتی بانگ دەکرێت بۆ ژیانێکی ڕاستی، بە زانینی ئەوەی کە تاریکی، هەرچەندە بەهێز دەرکەوێت، قسەی کۆتایی ناکات.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا ئەهریمەن بوونەوەرێکی خوڵقێنراوە یان هێزێکی نەخوڵقێنراو؟ نەریتەکە لەم بارەیەوە یەکڕا نییە. لە کۆنترین سروودەکانی زەردەشتدا، ڕۆحە وێرانکەرەکە وەک یەکێک لە دوو ڕۆحە سەرەتاییەکە دەردەکەوێت کە لە سەرەتادا هەڵبژاردنی خۆیان کرد؛ ئەمە ئاماژە بە هێزێکی سەربەخۆ و نەخوڵقێنراوی خراپە دەکات. بیرمەندانی دواتر کە پەرۆشی پاراستنی باڵادەستیی تاکە خودای چاک بوون، بە شێوەیەکی جیاواز مامەڵەیان لەگەڵ کرد؛ لە ناو ئایینەکەدا بۆ هەزاران ساڵ مشتومڕ لەسەر ئەو پرسیارە کراوە کە ئایا خراپە لەگەڵ چاکەدا هەتاهەتاییە یان بە جۆرێک پلەی دووەمی بەرامبەر بەو هەیە.
ئایا ئەهریمەن نموونەی شەیتان بوو؟ لێکچوونەکان بەرچاون. ئەهریمەن وەک نەیارێکی گەردوونی، پەروەردگاری دێوەکان و سەرچاوەی خراپە، لە شەیتانی ئایینی جوولەکە و مەسیحی، ئیبلیسی ئیسلام و کەسایەتیی لوسیفەر دەچێت؛ زۆر توێژەریش پێیان وایە بیرۆکە زەردەشتییەکان کاریگەرییان لەم تێگەیشتنە دواترانە کردووە. بەڵام لێکچوون واتای یەکسانی نییە: ئەهریمەن کەسایەتییەکی زۆر سەربەخۆتر و بەهێزترە لە شەیتانی ئایینە ئیبراهیمییەکان، کە زۆرجار بوونەوەرێکە لە ژێر دەسەڵاتی خودادا.
ئایا لە ئایینی ئێزدیدا ئەهریمەنێک هەیە؟ نەخێر، و دەبێت ئەم خاڵە بە ڕوونی بگوترێت، چونکە بووەتە سەرچاوەی تێگەیشتنی هەڵەی ترسناک. ئایینی ئێزدی یەکتاپەرستە و دووانەباوەڕ نییە؛ هیچ هێزێکی هاوتای خراپە و هیچ شەیتانێک ناناسێت، و کەسایەتییە پیرۆزە ناوەندییەکەی، تاووسی مەلەک، بە هیچ بوونەوەرێکی لەم جۆرە یەکسان نازانێت. بەردەوام ناونانی ئێزدییەکان بە شەیتانپەرست بوختانێکە کە ڕەگی لە تێکەڵکردن و پێشداوەرییە، نەک لەوەی ئێزدییەکان بەڕاستی باوەڕیان پێی هەیە.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
ئەهورا مەزدا: پەروەردگاری دانا، خودای باڵا کە ئەهریمەن دژایەتیی دەکات
زەردەشت: ئەو پێغەمبەرەی یەکەم جار دوو ڕۆحەکەی خستە ناوەندی ئایینەکە
زەحاک: ئەو ستەمکارە ماردارەی ئەهریمەن تووشی خراپەی دەکات و کۆنترۆڵی دەکات
میترا: پەروەردگاری پەیمان، کە مارەکە لە بەرامبەر گورزەکەیدا پاشەکشە دەکات
تاووسی مەلەک: فریشتەی تاووسی ئێزدی، کە بە هەڵە و بە دڕندانەیی بە شەیتان دەچوێنرێت
نەورۆز: جێژنی سەرکەوتنی ڕووناکی بەسەر ئەو تاریکییەدا کە ئەهریمەن بەرجەستەی دەکات
فراشۆکەرێتی: نوێکردنەوەی جیهان کە ئەهریمەن تێیدا لە کۆتاییدا شکست دەهێنێت
پرسیارە باوەکان
ئەهریمەن کێیە؟
ئەهریمەن، یان ئەنگرا مەینیو، ڕۆحی خراپەیە لە ئایینی زەردەشتیدا و نەیارە گەورەکەی پەروەردگاری دانا، ئەهورا مەزدا. ناوەکەی واتە ڕۆحە وێرانکەرەکە و سەرچاوەی تاریکی، مردن و درۆیە.
ئەنگرا مەینیو چی دەگەیەنێت؟
بە ئەڤێستایی واتە ڕۆحی وێرانکەر یان دژکار. ناوەکە سروشتی ئەو وەک بنەمای وێرانی و ناڕاستی دەردەخات، کە بەرامبەر بە ئەهورا مەزدا، سەرچاوەی هەموو چاکەیەک، ڕاوەستاوە.
ڕۆڵی ئەهریمەن لە چیرۆکی زەحاکدا چییە؟
لە شاهنامەدا، ئەهریمەن زەحاکی شازادە تووشی خراپە دەکات تا باوکی بکوژێت و تەخت داگیر بکات؛ پاشان شانەکانی ماچ دەکات کە دوو ماری مێشکخۆر لێیان دەڕوێن. ئەو هێزە تاریکەکەی پشت فەرمانڕەوایی ستەمکارەکەیە.
ئایا ئەهریمەن شکست دەهێنێت؟
بەڵێ. زەردەشتییەکان باوەڕیان وایە کە لە کۆتایی کاتدا، لەو نوێکردنەوەی جیهانەدا کە فراشۆکەرێتی ناودەبرێت، ئەهریمەن و هەموو خراپە لە کۆتاییدا لەناو دەبرێن، مردووان هەڵدەستێنرێنەوە و جیهانی خوڵقێنراو تەواو دەکرێت؛ چاکە بە تەواوی سەر دەکەوێت.
ئایا ئەهریمەن هەمان شەیتانە؟
لە شەیتان دەچێت و لەوانەیە وەک نەیارێکی گەردوونی و پەروەردگاری دێوەکان کاریگەریی لە بیرۆکەی شەیتان، ئیبلیس و لوسیفەر کردبێت. بەڵام ئەهریمەن کەسایەتییەکی سەربەخۆتر و بەهێزترە لە شەیتانی ئیبراهیمی، کە زۆرجار بوونەوەرێکە لە ژێر دەسەڵاتی خودادا.
ئایا ئێزدییەکان باوەڕیان بە ئەهریمەن یان شەیتان هەیە؟
نەخێر. ئایینی ئێزدی یەکتاپەرستە و دووانەباوەڕ نییە، هیچ هێزێکی هاوتای خراپە و هیچ شەیتانێکی نییە. ئێزدییەکان ئەو بانگەشە هەڵە و زیانبەخشە ڕەت دەکەنەوە کە گوایە فریشتەی تاووسیان، تاووسی مەلەک، جۆرێکە لە بوونەوەری خراپە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ئەهریمەن - Encyclopaedia Iranica
ئەهریمەن - World History Encyclopedia
ئەنگرا مەینیو (ئەهریمەن) - ویکیپیدیا
دووانەباوەڕی و کۆتاییناسیی زەردەشتی - Philosophy Institute
ئەهورا مەزدا و ئەنگرا مەینیو لە ئەفسانەی خوڵقاندنی ئایینی زەردەشتیدا - Ancient Origins
زەحاک: ئەفسانەی پاشای ماردار - Welcome to Iran