Giriş
Selahaddin Yusuf bin Eyyub — Selahaddin — 1138’de Tikrit’te Kürt bir ailede doğdu ve tarihin en ünlü Müslüman askerî komutanı oldu. Kariyeri, Orta Çağ Yakın Doğusu’nu dönüştürdü: Fatımi Halifeliği’ni devirdi, Mısır ve Suriye’yi tek bir Kürt hanedanı altında birleştirdi, Hıttin Muharebesi’nde Haçlı sahra ordusunu yok etti, Kudüs’ü geri aldı ve Üçüncü Haçlı Seferi sırasında Aslan Yürekli Richard’la yenişemediği bir noktaya kadar savaştı. Hiçbir Kürt şahsiyeti, daha büyük bir askerî veya siyasi güç kullanmamıştır.
Bu yazı, Selahaddin’in askerî kariyerini 1160’lardaki Mısır seferlerinden 1187–1192’nin doruk noktasındaki savaşlarına kadar izler; Eyyubi hanedanını İslam dünyasının en güçlü devleti yapan bütün büyük çarpışmaları ele alır.
İçindekiler
Mısır’ın Kürtler Tarafından Fethi (1164–1171)
Müslüman Dünyasını Birleştirmek (1171–1186)
Hıttin Muharebesi ve Kudüs’ün Düşüşü (1187)
Üçüncü Haçlı Seferi (1189–1192)
Selahaddin’in Kürt Kimliği ve Eyyubi Ordusu
Başlıca Olaylar ve Zaman Çizelgesi
Mısır’ın Kürtler Tarafından Fethi (1164–1171)
Eyyubilerin yükselişi Kürdistan’da değil, Mısır’da başladı. 1160’larda Mısır’daki Fatımi Halifeliği son çöküş evresindeydi ve onu denetlemek için üç güç yarışıyordu: I. Amalric yönetimindeki Haçlı Kudüs Krallığı, Suriye hükümdarı Nureddin ve rakip Mısırlı gruplar. 1164 ile 1169 arasında Nureddin, Kürt generali Şirkuh komutasında Mısır’a üç askerî sefer gönderdi; Şirkuh’un yeğeni Selahaddin, küçük rütbeli bir subay olarak görev yapıyordu.
Seferler, üç taraflı karmaşık mücadelelerdi. Şirkuh ve Selahaddin, Haçlıların ve Mısır veziri Şaver’in birleşik güçlerini Bilbeys’te, Gize yakınlarında ve İskenderiye’de yendi. Şirkuh sonunda Ocak 1169’da vezir olduğunda haftalar içinde öldü. Henüz otuzlu yaşlarının başındaki Selahaddin, anlatılana göre en zayıf ve bu nedenle en az tehdit oluşturan aday sayıldığı için halefi olarak atandı. Bu, rakiplerinin yaptığı felaket niteliğinde bir hesap hatasıydı.
1171’e gelindiğinde Selahaddin, Fatımi görevlilerini sistemli biçimde değiştirmiş, sadık bir askerî güç kurmuş ve Mısır genelinde Sünni kurumları geliştirmişti. Son Fatımi halifesi öldüğünde geriye kalan tek otorite Selahaddin’di. Sünni Abbasi düzeninin büyük Şii rakibi olan 262 yıllık Fatımi Halifeliği, Tikritli bir Kürt askerî komutanın eliyle devrilerek sona ermişti.
Müslüman Dünyasını Birleştirmek (1171–1186)
Nureddin’in 1174’teki ölümünden sonra Selahaddin, bütün Müslüman topraklarını kendi komutası altında birleştirmek için bir sefer başlattı. Önce Şam’ı, sonra Halep’i, ardından Musul’u ele geçirdi; bütün dikkatini Haçlı devletlerine çevirmeden önce rakip Müslüman hükümdarları yendi. 1175’teki Hama Boynuzları Muharebesi’nde Selahaddin, otoritesine meydan okuyan bir Zengi ordusunu yok ederek Suriye’deki baskın güç olarak konumunu kurdu.
Selahaddin’in Haçlılarla ilk karşılaşmaları karışık sonuçlar verdi. 1177’deki Montgisard Muharebesi’nde Kudüs kralı IV. Baudouin, Selahaddin’e kariyerinin en kötü yenilgilerinden birini, ağır bir mağlubiyet yaşattı. Ancak Selahaddin toparlandı; 1179’da Mercayun Muharebesi’ni kazandı ve aynı yıl Yakup Geçidi’ndeki Haçlı kalesini yıktı. 1180’lerin başlarında Belvoir Kalesi ve El-Fule çevresindeki bir dizi sefer, Haçlı sınırı üzerindeki baskıyı sürdürdü.
Hıttin Muharebesi ve Kudüs’ün Düşüşü (1187)
1187 yılı, Selahaddin’in askerî kariyerinin doruk noktasıydı. Mayısta bir Eyyubi kuvveti, Nasıra yakınındaki Cresson Muharebesi’nde bir Haçlı birliğini yendi; Eyyubilerin taktik üstünlüğünü gösteren bir ön çarpışmaydı. Ardından 4 Temmuz 1187’de Selahaddin, Hıttin Muharebesi’nde Orta Çağ savaşlarının en belirleyici zaferlerinden birini elde etti.
Selahaddin, bütün Haçlı sahra ordusunu Celile’nin yaz sıcağında susuz bir araziyi geçmeye çekti; sonra Hıttin Boynuzları yakınında kuşatıp yok etti. Haçlı kralı Guy de Lusignan, neredeyse bütün Haçlı soylularıyla birlikte esir alındı. Tapınak Şövalyeleri askerî tarikatı fiilen yok edildi. Selahaddin tek bir günde Kudüs Krallığı’nın askerî kapasitesini ortadan kaldırdı.
Sonraki aylarda Selahaddin, kentleri birbiri ardına ele geçirerek Haçlı devletleri boyunca ilerledi. 2 Ekim 1187’de Kudüs, kısa bir kuşatmanın ardından teslim oldu; 88 yıllık Haçlı işgali sona erdi. Selahaddin’in Kudüs’ün ele geçirilmesi sırasındaki davranışı — sivil nüfusu bağışlaması, Hristiyanların fidye ödeyerek özgürleşmesine izin vermesi ve kutsal yerleri koruması — hem Müslüman hem Hristiyan kaynaklarında şövalyece tutumuyla kalıcı ün kazanmasını sağladı. Yalnızca savunmasını Montferratlı Conrad’ın örgütlediği Sur kenti direndi. Selahaddin’in Sur’u alamaması, kritik bir stratejik hata olacaktı.
Üçüncü Haçlı Seferi (1189–1192)
Kudüs’ün düşüşü, İngiltere, Fransa ve Kutsal Roma İmparatorluğu’nun askerî kaynaklarını Selahaddin’in karşısına getiren Üçüncü Haçlı Seferi’ni tetikledi. İki yıllık Akka Kuşatması (1189–1191), Haçlı karşı saldırısının merkezine yerleşti. Selahaddin’in garnizonu kurtarmak için tekrar tekrar girişimde bulunmasına rağmen Akka, Temmuz 1191’de Haçlıların eline geçti; Montgisard’dan sonraki ilk büyük Eyyubi yenilgisiydi.
Ardından İngiltere kralı I. Richard kıyı boyunca güneye yürüdü ve 7 Eylül 1191’de Arsuf Muharebesi’nde, disiplinli bir taktik çarpışmada Selahaddin’in ordusunu yendi. Selahaddin’in güçleri, Haçlıların yürüyüş düzenini kıramadı ve Eyyubi ordusu önemli kayıplar verdi. Ancak Selahaddin, tam yenilgiden kaçındı ve stratejik konumunu korudu.
Son büyük çatışma, Richard’ın Selahaddin’in kenti geri almasını önleyen bir karşı saldırıya bizzat önderlik ettiği, Ağustos 1192’deki Yafa Muharebesi oldu. Sefer, Kudüs’ü ve iç bölgeleri Selahaddin’in denetiminde bırakan, Haçlıların ise Sur’dan Yafa’ya kadar bir kıyı şeridini koruduğu Yafa Antlaşması’yla, bir ateşkesle sona erdi. Selahaddin, en büyük hedefini gerçekleştirmiş olarak Mart 1193’te Şam’da öldü: Kudüs Müslüman yönetiminde kalmıştı.
Selahaddin’in Kürt Kimliği ve Eyyubi Ordusu
Selahaddin tartışmasız biçimde Kürttü. Ailesi, Şeddadi hanedanının da başladığı kent olan Ermenistan’daki Dvin kasabasından gelen Rawadi Kürt aşiretine mensuptu. Babası Necmeddin Eyyub ve amcası Şirkuh, Suriye’nin Türk Zengi hükümdarlarının emrinde Kürt askerî komutanlar olarak görev yaptı. Eyyubi ailesi aşiret kökeni bakımından Kürt, dini bakımından Sünni ve idari kültürü bakımından Arap’tı.
Mısır’ı fetheden ve Haçlı Seferleri’nde savaşan Eyyubi ordusu, Kürt, Türk ve Arap askerlerden oluşan çok etnili bir güçtü. Kürt süvariler önemli bir unsurdu ve Eyyubi yönetici seçkinleri ezici çoğunlukla Kürttü; Selahaddin, imparatorluğunun dört bir yanında valilikleri Eyyubi ailesinden kardeşlerine, yeğenlerine ve kuzenlerine dağıttı. Kurduğu hanedan Mısır, Suriye, Cezire ve Yemen’i kuşaklar boyunca yönetecek, böylece tarihte Kürtlerin yönettiği en büyük devlet olacaktı.
Mirası
Selahaddin’in askerî kariyeri, Kürt askerî tarihinin en önemli tek bölümüdür. Bir halifeliği devirdi, Mısır’dan Mezopotamya’ya kadar Müslüman dünyasını birleştirdi, Kudüs’ü Haçlılardan geri aldı ve Batı Avrupa’nın birleşik ordularıyla stratejik beraberliğe kadar savaştı. Hanedanı bir yüzyıldan uzun süre yönetecek ve onlarca yetkin askerî komutan yetiştirecekti.
Selahaddin, Kürtler için hem gururu hem paradoksu temsil eder. Tarihin en ünlü Kürdüdür; yine de kurduğu imparatorluk, Arapça işleyen ve özellikle Kürtlere özgü hedeflerden ziyade Sünni Müslüman hedeflerine hizmet eden bir Arap-İslam devletiydi. Eyyubi hanedanı, Kürt siyasi ve askerî yeteneğinin Orta Çağ dünyasının en yüksek düzeylerine ulaşabildiğini ve Kürt kimliğinin daha büyük imparatorluk projeleri içinde kapsanabildiğini de kanıtlar. Her iki gerçek de Kürt deneyimini tanımlar.
Başlıca Olaylar ve Zaman Çizelgesi
1164–1169 — Şirkuh ve Selahaddin komutasında üç Mısır seferi; Bilbeys, Gize ve İskenderiye’de savaşlar
1169 — Şirkuh ölür; Selahaddin Mısır veziri olarak atanır
1171 — Fatımi Halifeliği kaldırılır; Selahaddin Mısır’ın tek hükümdarı olur
1175 — Hama Boynuzları Muharebesi: Selahaddin, Zengi rakiplerini yener
1177 — Montgisard Muharebesi: Haçlıların Selahaddin’e karşı zaferi
1179 — Mercayun Muharebesi ve Yakup Geçidi kalesinin yıkılması: Eyyubi zaferleri
4 Temmuz 1187 — Hıttin Muharebesi: Selahaddin, Haçlı sahra ordusunu yok eder
2 Ekim 1187 — Kudüs Kuşatması: Selahaddin, Kutsal Kent’i 88 yıllık Haçlı yönetiminden sonra geri alır
1189–1191 — Akka Kuşatması: Haçlılar Üçüncü Haçlı Seferi sırasında Akka’yı geri alır
7 Eylül 1191 — Arsuf Muharebesi: I. Richard, Selahaddin’i taktik açıdan yener
1192 — Yafa Muharebesi ve Yafa Antlaşması: Kudüs Müslüman denetiminde kalır; Üçüncü Haçlı Seferi sona erer
4 Mart 1193 — Selahaddin Şam’da ölür
Sık Sorulan Sorular
Selahaddin Kürt müydü?
Evet. Selahaddin, Tikritli Kürt bir ailede doğdu. Babası Necmeddin Eyyub ve amcası Şirkuh, Kürt askerî komutanlardı; kurdukları Eyyubi hanedanı, hem Orta Çağ hem modern araştırmalarda evrensel olarak Kürt hanedanı kabul edilir.
Hıttin Muharebesi neydi?
Hıttin Muharebesi (4 Temmuz 1187), Selahaddin’in Celile’de Hıttin Boynuzları yakınında bütün Haçlı sahra ordusunu yok ettiği belirleyici savaştı. Doğrudan Kudüs’ün ve Haçlı devletlerinin çoğunun geri alınmasına yol açtı.
Üçüncü Haçlı Seferi’ni kim kazandı?
Üçüncü Haçlı Seferi, stratejik beraberlikle sona erdi. I. Richard, Arsuf ve Yafa’da taktik zaferler kazandı ve kıyıyı geri aldı; ancak Selahaddin Kudüs’ü ve iç bölgeleri elinde tuttu. Yafa Antlaşması (1192), Selahaddin’in temel hedefi olan Kudüs’te Müslüman denetimini doğruladı.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Encyclopaedia Britannica — Selahaddin
HISTORY.com — Selahaddin: Arka Plan, Haçlı Seferleri ve Bilgiler
New World Encyclopedia — Selahaddin
Vikipedi — Selahaddin, Mısır’da Selahaddin, Eyyubi Hanedanı
Islamic History — Eyyubi Hanedanı