Destpêk
Selahedîn Yûsuf îbn Eyûb — Saladin — di 1138 de li Tikrîtê di malbateke kurdî de ji dayîk bû û bû fermandarê leşkerî yê misilman ê herî navdar di dîrokê de. Kariyera wî Rojhilata Nêzîk a Serdema Navîn guhart: wî Xelîfetiya fatimî hilweşand, Misir û Sûriye di bin xanedaneke kurdî ya yekane de yek kirin, artêşa meydanî ya xaçparêzan li Şerê Hittînê wêran kir, Quds ji nû ve girt û di Şerê Xaçparêzî yê Sêyem de bi Rîçard ê Dilşêr re gihîşt rewşeke ku tu alî nedikarî li ser yê din ser bikeve. Tu kesayetiya kurdî qet hêza leşkerî an siyasî ya ji ya wî mezintir bi kar neaniye.
Ev gotar kariyera leşkerî ya Selahedîn ji kampanyayên misirî yên salên 1160an heta şerên lûtkeyî yên 1187–1192 dişopîne; hemû şerên sereke yên ku xanedana eyûbî kirin dewleta herî hêzdar a cîhana îslamî dihewîne.
Naverok
Fetiha Kurdî ya Misirê (1164–1171)
Yekkirina Cîhana Misilman (1171–1186)
Şerê Hittînê û Ketina Qudsê (1187)
Şerê Xaçparêzî yê Sêyem (1189–1192)
Nasnameya Kurdî ya Selahedîn û Hêza Leşkerî ya Eyûbî
Fetiha Kurdî ya Misirê (1164–1171)
Hilbûna eyûbî li Misirê dest pê kir, li Kurdistanê ne. Di salên 1160an de, Xelîfetiya fatimî ya Misirê di hilweşîna dawî de bû û sê hêz ji bo kontrolkirina wê pêşbazî dikirin: Padîşahiya Qudsê ya xaçparêzî di bin Amalrîk ê I de, desthilatdarê sûriyeyî Nûredîn û aliyên reqîb ên misirî. Di navbera 1164 û 1169 de, Nûredîn sê kampanyayên leşkerî di bin generalê xwe yê kurd Şîrkûh de şandin Misirê; Selahedîn, kurê birayê an xwişka Şîrkûh, wek efserê payeya nizm xizmet dikir.
Kampanya têkoşînên aloz ên sêalî bûn. Şîrkûh û Selahedîn hêzên hevgirtî yên xaçparêzan û wezîrê misirî Şawer li Bilbeysê, li nêzî Gîzeyê û li Îskenderiyê têk birin. Dema Şîrkûh di dawiyê de di Çileya 1169 de bû wezîr, di nav çend hefteyan de mir. Selahedîn, ku hê di destpêka salên xwe yên sihî de bû, wek şûnagerê wî hat tayînkirin — li gor raporan ji ber ku wek namzedê herî lawaz û ji ber vê yekê yê herî kêm tehdîddar dihate dîtin. Ev ji aliyê reqîbên wî ve hesabekî çewt ê felaketbar bû.
Heta 1171 Selahedîn bi awayekî pergalî karbidestên fatimî guhartibûn, hêzeke leşkerî ya dilsoz ava kiribû û li seranserê Misirê saziyên sunnî pêş xistibûn. Dema xelîfeyê fatimî yê dawî mir, Selahedîn yekane desthilatdariya mayî bû. Xelîfetiya fatimî ya 262 salî — reqîba şiî ya mezin a nîzama ebasî ya sunnî — bi dawî bû; fermandarekî leşkerî yê kurd ji Tikrîtê ew hilweşandibû.
Yekkirina Cîhana Misilman (1171–1186)
Piştî mirina Nûredîn di 1174 de, Selahedîn kampanyayek dest pê kir da ku hemû axên misilman di bin fermandariya xwe de yek bike. Wî Şam girt, paşê Heleb û paşê Mûsil — desthilatdarên misilman ên reqîb têk birin berî ku hemû bala xwe bide dewletên xaçparêzî. Li Şerê Qiloçên Hemayê di 1175 de Selahedîn artêşeke zengî ya ku li dijî desthilatdariya wî rabûbû wêran kir û xwe wek hêza serdest a Sûriyeyê damezrand.
Rûbirûbûnên ewil ên Selahedîn bi xaçparêzan re encamên têkel derxistin. Li Şerê Moncîsarê di 1177 de, Baldwin ê IV yê Qudsê têkçûneke giran li Selahedîn ferz kir — yek ji têkçûnên herî xerab ên kariyera wî. Lê Selahedîn ji nû ve hat ser hal, li Şerê Merc Eyûnê di 1179 de ser ket û di heman salê de keleha xaçparêzî ya Derbasgeha Yaqûb wêran kir. Di destpêka salên 1180an de rêzeke kampanyayên li derdora Keleha Belvoir û el-Fûle zexta li ser sînorê xaçparêzî didomand.
Şerê Hittînê û Ketina Qudsê (1187)
Sala 1187 lûtkeya kariyera leşkerî ya Selahedîn bû. Di Gulanê de hêzeke eyûbî li Şerê Kressonê li nêzî Nasirayê beşeke leşkerên xaçparêzî têk bir — şerekî pêşîn ku serdestiya taktîk a eyûbî nîşan da. Paşê di 4ê Tîrmeha 1187 de Selahedîn li Şerê Hittînê yek ji serkeftinên herî biryardar ên şerên Serdema Navîn bi dest xist.
Selahedîn hemû artêşa meydanî ya xaçparêzan di germa havîna Celîlayê de kişand ser axeke bê av; paşê li nêzî Qiloçên Hittînê dorpêç kir û wêran kir. Padîşahê xaçparêzî Guy ê Lusignan bi nêzî hemû esilzadeyên xaçparêzî re hat girtin. Rêkxistina leşkerî ya Şovalyeyên Tempelê bi awayekî fiîlî ji holê hat rakirin. Di rojekê de Selahedîn şiyana leşkerî ya Padîşahiya Qudsê ji holê rakir.
Di mehên paşîn de Selahedîn li dewletên xaçparêzî bi lez pêş ket û bajar bi bajar girt. Di 2ê Cotmeha 1187 de Quds piştî dorpêçkirineke kurt radest bû — dagirkirina xaçparêzî ya 88 salan bi dawî bû. Helwesta Selahedîn di dema girtina Qudsê de — ku gelheya sivîl sax hişt, destûr da xiristiyan bi fidyeyê xwe azad bikin û cihên pîroz parastin — di çavkaniyên misilman û xiristiyan de navdariya domdar a edeba pehlewanî ji wî re anî. Tenê bajarê Sûrê berxwe da; Conrad ê Montferrat parastina wî rêkxistibû. Neşiyana Selahedîn a girtina Sûrê dê çewtiyeke stratejîk a pir girîng derkeve.
Şerê Xaçparêzî yê Sêyem (1189–1192)
Ketina Qudsê bû sedema Şerê Xaçparêzî yê Sêyem; çavkaniyên leşkerî yên Îngiltere, Fransa û Împaratoriya Romayê ya Pîroz hatin li dijî Selahedîn. Dorpêçkirina Akkayê ya dusalî (1189–1191) bû navenda êrîşa bersivê ya xaçparêzan. Tevî hewlên dubare yên Selahedîn ên alîkarîkirina garnîzonê, Akka di Tîrmeha 1191 de ket destê xaçparêzan — yekem têkçûna mezin a eyûbî ji Moncîsarê ve.
Rîçard ê I yê Îngiltereyê paşê li ber peravê ber bi başûr ve meşiya, û li Şerê Arsûfê di 7ê Îlona 1191 de artêşa Selahedîn di şerekî taktîk ê bidîsîplîn de têk bir. Hêzên Selahedîn nedikarîbûn rêza meşê ya xaçparêzan bişkînin û artêşa eyûbî windahiyên berbiçav da. Lê Selahedîn ji têkçûna temam xwe parast û cihê xwe yê stratejîk didomand.
Pevçûna mezin a dawî li Şerê Yafayê di Tebaxa 1192 de hat; Rîçard bi xwe êrîşeke bersivê birêve bir ku pêşî li ji nû ve girtina bajar ji aliyê Selahedîn ve girt. Kampanya bi Peymana Yafayê bi dawî bû — agirbestek ku Quds û herêmên navxweyî li bin kontrola Selahedîn hiştin, lê xaçparêzan xeteke peravê ji Sûrê heta Yafayê parast. Selahedîn di Adara 1193 de li Şamê mir, ku gihîştibû armanca xwe ya herî mezin: Quds di bin desthilatdariya misilmanan de ma.
Nasnameya Kurdî ya Selahedîn û Hêza Leşkerî ya Eyûbî
Selahedîn bi awayekî bêguman Kurd bû. Malbata wî aîdî eşîra kurdî ya Rewadî bû û koka wê ji bajarê Dvînê li Ermenistanê dihat — heman bajarê ku xanedana şedadî li wir dest pê kiribû. Bavê wî Necmedîn Eyûb û mamê wî Şîrkûh her du wek fermandarên leşkerî yên kurd di bin desthilatdarên tirk ên zengî yên Sûriyeyê de xizmet kirin. Mala Eyûbî di koka eşîrî de kurdî, di olê de sunnî û di çanda îdarî de erebî bû.
Artêşa eyûbî ya ku Misir fetih kir û di Şerên Xaçparêzî de şer kir hêzeke pirneteweyî ya leşkerên kurdî, tirkî û erebî bû. Siwariyên kurd beşeke berbiçav pêk dianîn û elîta desthilatdar a eyûbî bi piranî kurdî bû — Selahedîn walîtî li seranserê împaratoriya xwe dane birayên xwe, kurên bira û xwişkên xwe û zarokên mam, met, xal û xaltiyên xwe yên ji mala Eyûbî. Xanedana ku wî damezrand dê bi neslan Misir, Sûriye, Cezîre û Yemenê birêve bibe û bibe dewleta herî mezin a di dîrokê de ji aliyê Kurdan ve hatî birêvebirin.
Mîras
Kariyera leşkerî ya Selahedîn beşa herî girîng a yekane ya dîroka leşkerî ya kurdî ye. Wî xelîfetiyek hilweşand, cîhana misilman ji Misirê heta Mezopotamyayê yek kir, Quds ji xaçparêzan ji nû ve girt û artêşên hevgirtî yên Ewropaya Rojava bi şer gihandin encameke stratejîk a bê serkeftina tu aliyî. Xanedana wî dê zêdetirî sedsalekê desthilatdar be û bi dehan fermandarên leşkerî yên jêhatî derxîne.
Ji bo Kurdan Selahedîn hem serbilindiyê hem paradoksê temsîl dike. Ew Kurdê herî navdar ê dîrokê ye, lê împaratoriya ku wî ava kir dewleteke erebî–îslamî bû ku bi erebî kar dikir û ji armancên taybetî kurdî zêdetir xizmeta armancên misilmanên sunnî dikir. Xanedana eyûbî piştrast dike ku jêhatiya siyasî û leşkerî ya kurdî dikarî bigihîje astên herî bilind ên cîhana Serdema Navîn — û herwiha ku nasnameya kurdî dikarî di nav projeyên împaratorî yên mezintir de bê hewandin. Ev her du rastî tecrubeya kurdî diyar dikin.
Bûyerên Girîng û Xeta Demê
1164–1169 — Sê kampanyayên misirî di bin Şîrkûh û Selahedîn de; şer li Bilbeys, Gîze û Îskenderiyê
1169 — Şîrkûh dimire; Selahedîn wek wezîrê Misirê tê tayînkirin
1171 — Xelîfetiya fatimî tê rakirin; Selahedîn dibe desthilatdarê yekane yê Misirê
1175 — Şerê Qiloçên Hemayê: Selahedîn li ser reqîbên zengî serdikeve
1177 — Şerê Moncîsarê: serkeftina xaçparêzî li ser Selahedîn
1179 — Şerê Merc Eyûnê û wêrankirina keleha Derbasgeha Yaqûb: serkeftinên eyûbî
4ê Tîrmeha 1187 — Şerê Hittînê: Selahedîn artêşa meydanî ya xaçparêzan wêran dike
2ê Cotmeha 1187 — Dorpêçkirina Qudsê: Selahedîn piştî desthilatdariya xaçparêzî ya 88 salan Bajarê Pîroz ji nû ve digire
1189–1191 — Dorpêçkirina Akkayê: xaçparêz di Şerê Xaçparêzî yê Sêyem de Akkayê ji nû ve digirin
7ê Îlona 1191 — Şerê Arsûfê: Rîçard ê I ji aliyê taktîk ve li ser Selahedîn serdikeve
1192 — Şerê Yafayê û Peymana Yafayê: Quds di bin kontrola misilmanan de dimîne; Şerê Xaçparêzî yê Sêyem bi dawî dibe
4ê Adara 1193 — Selahedîn li Şamê dimire
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Gelo Selahedîn Kurd bû?
Erê. Selahedîn di malbateke kurdî ya ji Tikrîtê de ji dayîk bû. Bavê wî Necmedîn Eyûb û mamê wî Şîrkûh fermandarên leşkerî yên kurd bûn; di lêkolîna Serdema Navîn û ya nûjen de xanedana eyûbî ya ku wan damezrandin bi yekdengî wek xanedaneke kurdî tê naskirin.
Şerê Hittînê çi bû?
Şerê Hittînê (4ê Tîrmeha 1187) şerê biryardar bû ku Selahedîn tê de hemû artêşa meydanî ya xaçparêzan li nêzî Qiloçên Hittînê li Celîlayê wêran kir. Ew rasterast bû sedema ji nû ve girtina Quds û piraniya dewletên xaçparêzî.
Di Şerê Xaçparêzî yê Sêyem de kî ser ket?
Şerê Xaçparêzî yê Sêyem bi encameke stratejîk a bê serkeftina tu aliyî bi dawî bû. Rîçard ê I li Arsûf û Yafayê serkeftinên taktîk bi dest xistin û perav ji nû ve girt, lê Selahedîn Quds û herêmên navxweyî parastin. Peymana Yafayê (1192) kontrola misilmanan li ser Qudsê piştrast kir — armanca sereke ya Selahedîn.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Encyclopaedia Britannica — Selahedîn
HISTORY.com — Selahedîn: Paşxane, Şerên Xaçparêzî û Rastî
New World Encyclopedia — Selahedîn
Wikipedia — Selahedîn, Selahedîn Li Misirê, Xanedana Eyûbî
Islamic History — Xanedana Eyûbî