پێشەکی
سەڵاحەدین یوسف کوڕی ئەیووب، کە بە سەڵاحەدین ناسراوە، لە 1138دا لە خێزانێکی کورد لە تکریت لەدایک بوو و بوو بە بەناوبانگترین فەرماندەی سەربازیی موسڵمان لە مێژوودا. ژیانی سەربازیی ئەو ڕۆژهەڵاتی نزیکی سەدەکانی ناوەڕاستی گۆڕی: خەلافەتی فاتیمی ڕووخاند، میسر و سووریای لە ژێر دەسەڵاتی یەک بنەماڵەی کورددا یەک خست، سوپای مەیدانیی خاچپەرستەکانی لە شەڕی حەتیندا لەناو برد، قودسی گرتەوە و لە جەنگی سێیەمی خاچپەرستاندا لەگەڵ ڕیچاردی شێردڵ جەنگا تا هیچ لایەنێک نەیتوانی سەرکەوتنی یەکجاری بەدەست بهێنێت. هیچ کەسایەتییەکی کورد هەرگیز دەسەڵاتی سەربازی یان سیاسیی لەو گەورەتری بەدەستەوە نەبووە.
ئەم وتارە ڕێچکەی ژیانی سەربازیی سەڵاحەدین لە هەڵمەتەکانی میسری دەیەی 1160ەوە تا شەڕە یەکلاکەرەوەکانی 1187–1192 بەدوادا دەچێت و هەموو ڕووبەڕووبوونەوە گرنگەکان دەگرێتەوە کە بنەماڵەی ئەیووبییان کرد بە بەهێزترین دەوڵەتی جیهانی ئیسلامی.
ناوەڕۆک
داگیرکردنی میسر بە دەستی کورد (1164–1171)
یەکخستنی جیهانی موسڵمان (1171–1186)
شەڕی حەتین و کەوتنی قودس (1187)
جەنگی سێیەمی خاچپەرستان (1189–1192)
ناسنامە کوردییەکەی سەڵاحەدین و سوپای ئەیووبی
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
داگیرکردنی میسر بە دەستی کورد (1164–1171)
سەرهەڵدانی ئەیووبی لە میسرەوە دەستی پێ کرد، نەک لە کوردستان. لە دەیەی 1160دا، خەلافەتی فاتیمیی میسر لە دوا قۆناغی ڕووخاندابوو و سێ دەسەڵات بۆ کۆنترۆڵکردنی ڕکابەرییان دەکرد: شانشینی خاچپەرستیی قودس لە ژێر دەسەڵاتی ئەمالریک یەکەم، نوورەدین، فەرمانڕەوای سووریا، و گرووپە میسرییە ڕکابەرەکان. لە نێوان 1164 و 1169دا، نوورەدین سێ هەڵمەتی سەربازیی بۆ میسر نارد بە سەرکردایەتیی شیرکۆ، فەرماندە کوردەکەی، و سەڵاحەدین، کوڕی خوشک یان براکەی شیرکۆ، وەک ئەفسەرێکی پلەنزم خزمەتی دەکرد.
هەڵمەتەکان ململانێی ئاڵۆزی سێ لایەن بوون. شیرکۆ و سەڵاحەدین شکستیان بە هێزە یەکگرتووەکانی خاچپەرستەکان و شاوەر، وەزیری میسری، هێنا لە بیلبەیس، لە نزیک گیزە، و لە ئەسکەندەریە. کاتێک شیرکۆ لە کۆتاییدا لە کانوونی دووەمی 1169دا بوو بە وەزیر، لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا مرد. سەڵاحەدین، کە هێشتا لە سەرەتای سییەکانی تەمەنیدا بوو، بە جێنشینی دیاری کرا؛ بە پێی گێڕانەوەکان، چونکە بە لاوازترین کاندید دەبینرا و بۆیە کەمترین هەڕەشەی دەکرد. ئەمە هەڵەیەکی کارەساتباری ڕکابەرەکانی بوو لە هەژمارکردنی تواناکانیدا.
تا 1171، سەڵاحەدین بە شێوەیەکی ڕێکخراو بەرپرسە فاتیمییەکانی گۆڕیبوو، هێزێکی سەربازیی دڵسۆزی بنیاد نابوو و دامەزراوە سوننەکانی لە سەرانسەری میسردا پەرە پێ دابوو. کاتێک دوا خەلیفەی فاتیمی مرد، سەڵاحەدین تەنها دەسەڵاتی ماوە بوو. خەلافەتی فاتیمیی 262 ساڵە، ئەو ڕکابەرە گەورە شیعەیەی نەزمی سوننەی عەباسی، کۆتایی هاتبوو؛ فەرماندەیەکی سەربازیی کورد لە تکریت ڕووخاندبووی.
یەکخستنی جیهانی موسڵمان (1171–1186)
دوای مەرگی نوورەدین لە 1174دا، سەڵاحەدین هەڵمەتێکی دەست پێ کرد بۆ یەکخستنی هەموو خاکە موسڵمانەکان لە ژێر فەرماندەیی خۆیدا. دیمەشقی گرت، دواتر حەلەب و پاشان مووسڵ؛ پێش ئەوەی تەواوی سەرنجی خۆی بۆ دەوڵەتە خاچپەرستییەکان بگوازێتەوە، شکستی بە فەرمانڕەوا موسڵمانە ڕکابەرەکان هێنا. لە شەڕی قەڕنەکانی حەما لە 1175دا، سەڵاحەدین سوپایەکی زەنگیی لەناو برد کە دەسەڵاتەکەی دەخستە ژێر پرسیار و خۆی وەک هێزی زاڵی سووریا چەسپاند.
ڕووبەڕووبوونەوە سەرەتاییەکانی سەڵاحەدین لەگەڵ خاچپەرستەکان ئەنجامی جیاوازیان هەبوو. لە شەڕی مۆنتگیزارد لە 1177دا، باڵدوین چوارەمی قودس شکستی توندی بە سەڵاحەدین هێنا؛ یەکێک لە خراپترین شکستەکانی ژیانی سەربازیی ئەو. بەڵام سەڵاحەدین دووبارە هێزی خۆی کۆ کردەوە، لە شەڕی مەرج عەیون لە 1179دا سەرکەوت و لە هەمان ساڵدا قەڵای خاچپەرستیی مەعبەری یەعقووبی وێران کرد. لە سەرەتای دەیەی 1180دا، زنجیرەیەک هەڵمەتی سەربازیی لە دەوروبەری قەڵای بێلڤۆر و ئەلفولە فشارەکەی بەسەر سنووری خاچپەرستەکاندا هێشتەوە.
شەڕی حەتین و کەوتنی قودس (1187)
ساڵی 1187 لووتکەی ژیانی سەربازیی سەڵاحەدین بوو. لە ئایاردا، هێزێکی ئەیووبی لە شەڕی کرێسۆن لە نزیک ناسیرە شکستی بە دەستەیەکی خاچپەرست هێنا؛ ڕووبەڕووبوونەوەیەکی پێشەکی کە باڵادەستیی تاکتیکی ئەیووبیی نیشان دا. دواتر لە 4 تەمووزی 1187دا، سەڵاحەدین لە شەڕی حەتیندا یەکێک لە یەکلاکەرەوەترین سەرکەوتنەکانی جەنگی سەدەکانی ناوەڕاستی بەدەست هێنا.
سەڵاحەدین تەواوی سوپای مەیدانیی خاچپەرستەکانی ڕاکێشا بۆ تێپەڕین بە ناو خاکێکی بێئاودا لە گەرمای هاوینی جەلیل، پاشان لە نزیک قەڕنەکانی حەتین گەمارۆی دا و لەناوی برد. گی لە لووزینیان، پاشای خاچپەرستەکان، لەگەڵ نزیکەی هەموو چینە ئەرستۆکراتەکەی خاچپەرستەکاندا گیرا. ڕێکخراوە سەربازییەکەی سوارەکانی تەمپلار لە کرداردا لەناو برا. لە یەک ڕۆژدا، سەڵاحەدین توانای سەربازیی شانشینی قودسی لەناو برد.
لە مانگەکانی دواتردا، سەڵاحەدین بە ناو دەوڵەتە خاچپەرستییەکاندا پێشڕەوی کرد و شارێکی لە دوای شارێک گرت. لە 2 تشرینی یەکەمی 1187دا، قودس دوای گەمارۆیەکی کورت تەسلیم بوو و کۆتایی بە 88 ساڵ داگیرکاریی خاچپەرست هێنا. ڕەفتاری سەڵاحەدین لە کاتی گرتنی قودسدا، بە زیندوویی هێشتنەوەی دانیشتووانی مەدەنی، ڕێگەدان بە مەسیحییەکان بۆ ئازادکردنی خۆیان بە پارە و پاراستنی شوێنە پیرۆزەکان، لە سەرچاوە موسڵمان و مەسیحییەکاندا ناوبانگێکی بەردەوامی بۆ جوانمێری بەدەست هێنا. تەنها شاری سوور بەرگریی بەردەوام کرد، کە کۆنراد لە مۆنتفێرات بەرگرییەکەی ڕێک خستبوو. نەتوانینی سەڵاحەدین بۆ گرتنی سوور دواتر دەردەکەوت کە هەڵەیەکی گرنگی ستراتیژی بوو.
جەنگی سێیەمی خاچپەرستان (1189–1192)
کەوتنی قودس بوو بە هۆی هەڵگیرسانی جەنگی سێیەمی خاچپەرستان و تواناکانی سەربازیی ئینگلتەرا و فەڕەنسا و ئیمپراتۆریی پیرۆزی ڕۆمانیی هێنایە بەرامبەر سەڵاحەدین. گەمارۆی دوو ساڵەی عەککا (1189–1191) بوو بە ناوەندی دژەهێرشی خاچپەرستەکان. سەرەڕای هەوڵە دووبارەکانی سەڵاحەدین بۆ ڕزگارکردنی سوپای پارێزەری شارەکە، عەککا لە تەمووزی 1191دا کەوتە دەستی خاچپەرستەکان؛ یەکەم شکستی گەورەی ئەیووبی دوای مۆنتگیزارد.
ڕیچارد یەکەمی ئینگلتەرا دواتر بە درێژایی کەنارەکە بەرەو باشوور پێشڕەوی کرد و لە شەڕی ئەرسووف لە 7 ئەیلوولی 1191دا، لە ڕووبەڕووبوونەوەیەکی تاکتیکیی ڕێکوپێکدا شکستی بە سوپای سەڵاحەدین هێنا. هێزەکانی سەڵاحەدین نەیانتوانی ڕیزبەندیی پێشڕەوی خاچپەرستەکان تێک بشکێنن و سوپای ئەیووبی زیانی مرۆیی بەرچاوی بەرکەوت. بەڵام سەڵاحەدین خۆی لە شکستی تەواو دوور خستەوە و پێگەی ستراتیژیی خۆی هێشتەوە.
دوا پێکدادانی گەورە لە شەڕی یافا لە ئابی 1192دا ڕوو دا، کە ڕیچارد بە خۆی سەرکردایەتیی دژەهێرشێکی کرد و ڕێگەی لە سەڵاحەدین گرت شارەکە بگرێتەوە. هەڵمەتەکە بە پەیماننامەی یافا کۆتایی هات؛ ئاگربەستێک کە قودس و ناوچە ناوخۆییەکانی لە ژێر کۆنترۆڵی سەڵاحەدیندا هێشتەوە، لە کاتێکدا خاچپەرستەکان شریتێکی کەنارییان لە سوورەوە تا یافا هێشتەوە. سەڵاحەدین لە ئازاری 1193دا لە دیمەشق مرد و گەورەترین ئامانجی خۆی بەدەست هێنابوو: قودس لە ژێر دەسەڵاتی موسڵماندا مایەوە.
ناسنامە کوردییەکەی سەڵاحەدین و سوپای ئەیووبی
کوردبوونی سەڵاحەدین ڕوون و ئاشکرا بوو. خێزانەکەی سەر بە هۆزی کوردی ڕەوادی بوو و بنەڕەتی لە شاری دڤینی ئەرمینیاوە هاتبوو؛ هەمان ئەو شارەی بنەماڵەی شەدادی لێوە دەستی پێ کردبوو. نەجمەدین ئەیووب، باوکی، و شیرکۆ، مام یان خاڵەکەی، هەردووکیان وەک فەرماندەی سەربازیی کورد لە ژێر دەسەڵاتی فەرمانڕەوا تورکە زەنگییەکانی سووریادا خزمەتیان کرد. بنەماڵەی ئەیووبی لە ڕووی ڕەچەڵەکی هۆزییەوە کورد، لە ڕووی ئایینییەوە سوننە و لە ڕووی کولتووری بەڕێوەبردنەوە عەرەبی بوو.
سوپای ئەیووبی کە میسری داگیر کرد و لە جەنگەکانی خاچپەرستاندا جەنگا، هێزێکی فرەنەتەوەیی بوو لە سەربازانی کورد و تورک و عەرەب. سوارە کوردەکان پێکهاتەیەکی بەرچاوی سوپایان پێک دەهێنا و زۆربەی نوخبەی فەرمانڕەوای ئەیووبی کورد بوون؛ سەڵاحەدین والییەتییەکانی سەرانسەری ئیمپراتۆرییەکەی بەسەر براکانی و کوڕانی خوشک و براکانی و خزمە هاونەوەکانی لە بنەماڵەی ئەیووبیدا دابەش کرد. ئەو بنەماڵەیەی دامەزراندی بۆ چەندین نەوە حوکمی میسر و سووریا و جەزیرە و یەمەنی دەکرد و بوو بە گەورەترین دەوڵەتی ژێر فەرمانڕەوایی کورد لە مێژوودا.
میرات
ژیانی سەربازیی سەڵاحەدین گرنگترین بەشی مێژووی سەربازیی کوردە. خەلافەتێکی ڕووخاند، جیهانی موسڵمانی لە میسرەوە تا میزۆپۆتامیا یەک خست، قودسی لە خاچپەرستەکان گرتەوە و لەگەڵ سوپا یەکگرتووەکانی ئەورووپای ڕۆژئاوا جەنگا تا لە ڕووی ستراتیژییەوە یەکسانبوونی ئەنجام بەدەست هات. بنەماڵەکەی بۆ زیاتر لە سەدەیەک فەرمانڕەوایی دەکرد و دەیان فەرماندەی سەربازیی لێهاتووی بەرهەم دەهێنا.
بۆ کورد، سەڵاحەدین هەم جێگای شانازییە و هەم پارادۆکسێک. بەناوبانگترین کوردی مێژووە، بەڵام ئەو ئیمپراتۆرییەی بنیاتی نا دەوڵەتێکی عەرەبی و ئیسلامی بوو کە بە عەرەبی کاری دەکرد و خزمەتی ئامانجەکانی موسڵمانە سوننەکانی دەکرد، نەک ئامانجی تایبەت بە کورد. بنەماڵەی ئەیووبی دەیسەلمێنێت کە لێهاتوویی سیاسی و سەربازیی کورد دەیتوانی بگاتە بەرزترین ئاستەکانی جیهانی سەدەکانی ناوەڕاست؛ هەروەها ئەوەش دەیسەلمێنێت کە ناسنامەی کورد دەیتوانی لە ناو پڕۆژە ئیمپراتۆرییە گەورەترەکاندا بتوێتەوە. هەردوو ڕاستییەکە ئەزموونی کورد دیاری دەکەن.
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
1164–1169 ــ سێ هەڵمەتی سەربازیی میسر بە سەرکردایەتیی شیرکۆ و سەڵاحەدین؛ شەڕەکان لە بیلبەیس و گیزە و ئەسکەندەریە
1169 ــ شیرکۆ دەمرێت؛ سەڵاحەدین بە وەزیری میسر دادەنرێت
1171 ــ خەلافەتی فاتیمی هەڵدەوەشێنرێتەوە؛ سەڵاحەدین دەبێتە تەنها فەرمانڕەوای میسر
1175 ــ شەڕی قەڕنەکانی حەما: سەڵاحەدین شکست بە ڕکابەرە زەنگییەکان دەهێنێت
1177 ــ شەڕی مۆنتگیزارد: سەرکەوتنی خاچپەرستەکان بەسەر سەڵاحەدیندا
1179 ــ شەڕی مەرج عەیون و وێرانکردنی قەڵای مەعبەری یەعقووب: سەرکەوتنەکانی ئەیووبی
4 تەمووزی 1187 ــ شەڕی حەتین: سەڵاحەدین سوپای مەیدانیی خاچپەرستەکان لەناو دەبات
2 تشرینی یەکەمی 1187 ــ گەمارۆی قودس: سەڵاحەدین شارە پیرۆزەکە دوای 88 ساڵ دەسەڵاتی خاچپەرست دەگرێتەوە
1189–1191 ــ گەمارۆی عەککا: خاچپەرستەکان لە جەنگی سێیەمی خاچپەرستاندا عەککا دەگرنەوە
7 ئەیلوولی 1191 ــ شەڕی ئەرسووف: ڕیچارد یەکەم لە ڕووی تاکتیکییەوە شکست بە سەڵاحەدین دەهێنێت
1192 ــ شەڕی یافا و پەیماننامەی یافا: قودس لە ژێر کۆنترۆڵی موسڵماندا دەمێنێتەوە؛ جەنگی سێیەمی خاچپەرستان کۆتایی دێت
4 ئازاری 1193 ــ سەڵاحەدین لە دیمەشق دەمرێت
پرسیارە باوەکان
سەڵاحەدین کورد بوو؟
بەڵێ. سەڵاحەدین لە خێزانێکی کوردی تکریت لەدایک بوو. نەجمەدین ئەیووب، باوکی، و شیرکۆ، مام یان خاڵەکەی، فەرماندەی سەربازیی کورد بوون. ئەو بنەماڵەی ئەیووبییەی دامەزراندیان، هەم لە لێکۆڵینەوەکانی سەدەکانی ناوەڕاست و هەم لە توێژینەوەی هاوچەرخدا، بە شێوەیەکی گشتگیر وەک بنەماڵەیەکی کورد دانپێدانراوە.
شەڕی حەتین چی بوو؟
شەڕی حەتین (4 تەمووزی 1187) ئەو شەڕە یەکلاکەرەوەیە بوو کە سەڵاحەدین تەواوی سوپای مەیدانیی خاچپەرستەکانی لە نزیک قەڕنەکانی حەتین لە جەلیل لەناو برد. ئەمە بە ڕاستەوخۆیی بوو بە هۆی گرتنەوەی قودس و زۆربەی دەوڵەتە خاچپەرستییەکان.
کێ لە جەنگی سێیەمی خاچپەرستاندا سەرکەوت؟
جەنگی سێیەمی خاچپەرستان لە ڕووی ستراتیژییەوە بە یەکسانبوونی ئەنجام کۆتایی هات. ڕیچارد یەکەم لە ئەرسووف و یافا سەرکەوتنی تاکتیکیی بەدەست هێنا و کەنارەکەی گرتەوە، بەڵام سەڵاحەدین قودس و ناوچە ناوخۆییەکانی هێشتەوە. پەیماننامەی یافا (1192) کۆنترۆڵی موسڵمانی بەسەر قودسدا پشتڕاست کردەوە؛ ئامانجە سەرەکییەکەی سەڵاحەدین.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا ــ سەڵاحەدین
HISTORY.com ــ سەڵاحەدین: پاشخان و جەنگەکانی خاچپەرستان و ڕاستییەکان
ئینسایکلۆپیدیای جیهانی نوێ ــ سەڵاحەدین
ویکیپیدیا ــ سەڵاحەدین، سەڵاحەدین لە میسر و بنەماڵەی ئەیووبی
مێژووی ئیسلامی ــ بنەماڵەی ئەیووبی