Bu çatışmalar devlet iktidarı ve Kürt toplumuyla ilgili ortak meseleler taşısa da önderlik, örgütlenme ve sivillere yönelik şiddet bakımından farklıydı.

Sağda karla kaplı Büyük Ağrı ve solda küçük volkan konisi; önlerinde yeşil tarlalar ve kayalık arazi
Ermenistan’dan Ağrı, 21 Haziran 2014. Fotoğraf: Vyacheslav Argenberg. Dağlık ortamı gösteren çağdaş manzara; isyan fotoğrafı değildir. Copyright Vyacheslav Argenberg, 21 June 2014 - CC BY 4.0.

Üç tarihten fazlası

Genç Cumhuriyet farklı dillerin, dinî geleneklerin ve yerel otoritelerin bulunduğu bölgelerde denetimini artırmak istiyordu. Kürt din adamları, aşiret önderleri, eski subaylar ve sürgün aydınlar tek örgüt oluşturmuyordu. Merkezileşme ve direniş bu tarihleri bağlar. Silahlı isyancılarla öldürülen veya yerinden edilen sivilleri ayırmak açısından farklılıklar özellikle önemlidir.

1925: Şeyh Said

Radpey Azadi’yi, dinî talepleri, milliyetçi hedefleri ve eşitsiz katılımı ele alır. Said 15 Nisan’da yakalandı, 29 Haziran 1925’te Diyarbakır’da idam edildi. [1] 4 Mart tarihli 578 sayılı kanun, ayaklanma sürerken düzeni tehdit ettiği düşünülen örgüt, faaliyet ve yayınların yasaklanmasına, sorumluların İstiklâl Mahkemesine gönderilmesine izin verdi. İlk süre iki yıldı. [2] Yenilgi ve olağanüstü yönetim birlikte gelişti.

Ağrı ve sürgündeki örgüt

Xoybûn Ekim 1927’de Lübnan’da kuruldu. Tejel aydınlar, eski subaylar, dinî önderler ve aşiret liderlerinin ittifakını anlatır. Askerî yönetimde İhsan Nuri, sivil yönetimde Bro Heski Tello vardı; bayrak, gazete ve idari iddialar bir hükümet projesi ifade ediyordu. [3] Bunlar yerleşmiş uluslararası tanınma değildi. Karabalık sınır geçişlerini, Türk şikâyetlerini ve İran’ın inkârlarını inceler. 23 Ocak 1932 sınır antlaşması, 1930 yenilgisinden sonra geldi. [4]

Zilan ve siviller

Ulugana’nın tarihsel denemesi 1930 yazında Erciş yakınındaki Zilan’da bombardıman, köy yıkımı, sivil katliamı ve yerinden edilmeyi anlatır. Basını, tanıklıkları ve sonraki dönüş kısıtlamalarını karşılaştırır. [5] Farklı sayılar burada tartışmasız tek toplama dönüştürülmez. Zilan, askerî kayıpların ötesinde sivil kurbanların ve yerel sonuçların incelenmesini gerektirir.

Dersim’de olağanüstü idare

Dersim’in Alevi nüfusu ve yerel otoriteleri Ankara’yla Said’in Sünni ağlarından veya Xoybûn’dan farklı ilişkilere sahipti. 2884 sayılı kanun 25 Aralık 1935’te kabul edildi, 2 Ocak 1936’da yayımlandı. Valilik, askerî komuta ve Dördüncü Umumi Müfettişliği birleştirdi; savunma hazırlığına en fazla iki gün tanıdı ve ceza hükümlerini temyizsiz kesinleştirdi. [6] Bu çerçeve 1937 çatışmalarından önce vardı.

1937 ile 1938’i ayırmak

Kieser 1937 çatışmalarıyla 1938’de genişleyen şiddeti ayırır. Riza 1937’de gözaltındaydı ve idam edildi; ertesi yılki direnişe liderlik etmedi. Katliam ve zorunlu nakiller hükümetle iş birliği yapan veya direnişe katılmayan topluluklara da ulaştı. [7] Bütün döneme isyan demek sivilleri örtebilir. Katliam, zorla asimilasyon ve soykırım tarihsel tartışma terimleridir; her kullanım aynı hukuki hüküm değildir.

Karşılaştırmanın sınırları

Topçu, uçak, idari zorlama, askerî eşitsizlik ve başarısız dış yardım girişimleri karşılaştırılabilir. Olson’ın özeti 1925’i Kürt ve Türk milliyetçiliğiyle, hava gücünü bölgesel baskıyla ilişkilendirir. [8] Çatışmaların tek başına hava kuvvetlerini yarattığını kanıtlamaz. Tejel yenilgi sonrasında Xoybûn’u izler: Kürt siyasi hayatı 1970’lere kadar kaybolmadı. [3] Kurumlar ve sivil sonuçlar farklılıklar korunarak karşılaştırılmalıdır.

Kaynaklar ve ek okumalar

  1. Loqman Radpey, “Kurdistan on the Sèvres Centenary”, Nationalities Papers 50/6 (2022), pp. 1187–1216, DOI 10.1017/nps.2021.32: relevant 1925 passages.
  2. Grand National Assembly of Turkey, Law 578, Takrir-i Sükûn Kanunu, 4 March 1925, original text, Articles 1–3.
  3. Jordi Tejel Gorgas, La Ligue nationale kurde Khoyboun: mythes et réalités, Études kurdes, hors-série III (2007), especially pp. 7–9 and 18–21; consulted text, linked institutional catalogue.
  4. Kamuran Karabalık, “Ağrı İsyanlarında İran’ın Rolü (1926–1930)”, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 27/2 (2025), pp. 756–769, DOI 10.32709/akusosbil.1317306, especially pp. 765–766.
  5. Sedat Ulugana, “Bir katliamın anatomisi: 1930 Zilan”, Bianet, 20 July 2024, updated 25 July: historical essay discussing documents, testimony and civilian aftermath.
  6. Grand National Assembly of Turkey, Law 2884 on Tunceli administration, adopted 25 December 1935, published 2 January 1936, especially Articles 1, 28 and 29.
  7. Hans-Lukas Kieser, “Dersim Massacre, 1937–1938”, Sciences Po, Mass Violence and Resistance, 27 July 2011: context, victims and interpretation.
  8. Robert Olson, “The Sheikh Said Rebellion: Its Impact on the Development of the Turkish Air Force”, Journal of Kurdish Studies 1 (1995), pp. 77–83, DOI 10.2143/JKS.1.0.519228: publisher’s abstract consulted.