شێخ سەعید، ئاگری و دەرسیم: سێ ململا‌نێی جیاواز لە تورکیای نێوان دوو جەنگ

ئەم ململا‌نێیانە لە دەسەڵاتی دەوڵەت و کۆمەڵگەی کوردی هاوبەش بوون، بەڵام لە ڕێبەری، ڕێکخستن و توندوتیژی بەرامبەر مەدەنییەکان جیاواز بوون.

زیاتر لە سێ بەروار

کۆماری نوێ دەیویست کۆنترۆڵی ناوچەکانی زمان، نەریتی ئایینی و دەسەڵاتی خۆجێیی جیاواز زیاد بکات. ڕێبەری ئایینی، سەرۆکی عەشیرەت، ئەفسەری پێشوو و ڕۆشنبیری کوردی تاراوگە یەک ڕێکخراو نەبوون. ناوەندگەرایی و بەرگری ئەم مێژووانە دەبەستنەوە. جیاوازییەکان بەتایبەتی بۆ جیاکردنەوەی یاخیی چەکدار لە مەدەنیی کوژراو یان ئاوارە گرنگن.

شێخ سەعید لە ١٩٢٥

ڕادپەی ئازادی، داواکاریی ئایینی، ئامانجی نەتەوەپەروەری و بەشداریی نایەکسان دەکۆڵێتەوە. سەعید ١٥ی نیسان دەستگیر و ٢٩ی حوزەیرانی ١٩٢٥ لە دیاربەکر لەسێدارە درا. [1] یاسای ٥٧٨ی ٤ی ئازار لە ناو ڕاپەڕیندا ڕێگەی بە قەدەغەکردنی ڕێکخراو، چالاکی و بڵاوکراوەی بە هەڕەشە بۆ ئارامی دادەنران و ناردنی بەرپرسان بۆ دادگای سەربەخۆیی دا. ماوەی سەرەتایی دوو ساڵ بوو. [2] شکست و بەڕێوەبردنی نائاسایی پێکەوە گەشەیان کرد.

ئاگری و ڕێکخراوی تاراوگە

خۆیبوون لە تشرینی یەکەمی ١٩٢٧ لە لوبنان دامەزرا. تێژێل هاوپەیمانیی ڕۆشنبیر، ئەفسەری پێشوو، پیاوی ئایینی و سەرۆکی عەشیرەت باس دەکات. ئیحسان نوری سەرکردەی سەربازی و برۆ حەسکی تێلۆ سەرکردەی مەدەنی بوو؛ ئاڵا، ڕۆژنامە و بانگەشەی ئیداری پڕۆژەی حکومەتیان دەردەخست. [3] ئەمە دانپێدانانی نێودەوڵەتیی جێگیر نەبوو. کارابالک تێپەڕینی سنوور، سکاڵای تورکیا و نکۆڵیی ئێران لێدەکۆڵێتەوە. ڕێککەوتنی سنووری ٢٣ی کانوونی دووەمی ١٩٣٢ دوای شکستی ١٩٣٠ هات. [4]

زیلان و مەدەنییەکان

وتاری مێژوویی ئۆلوگانا بۆردومان، وێرانکردنی گوند، کوشتاری مەدەنی و ئاوارەکردن لە زیلانی نزیک ئەرچیش لە هاوینی ١٩٣٠ باس دەکات. ڕۆژنامە، شایەتی و سنووردارکردنی دواتری گەڕانەوە بەراورد دەکات. [5] ژمارە جیاوازەکان لێرە نابن بە یەک کۆی بێگومان. زیلان سەرنج بۆ قوربانیی مەدەنی و ئەنجامی خۆجێیی دەوێت، زیاتر لە زیانی سەربازی.

بەڕێوەبردنی نائاسایی دەرسیم

ئەعلەوییەکانی دەرسیم و دەسەڵاتە خۆجێییەکان پەیوەندییان بە ئەنقەرە جیاواز بوو لە تۆڕە سوننییەکانی سەعید یان خۆیبوون. یاسای ٢٨٨٤ لە ٢٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٣٥ پەسەند و ٢ی کانوونی دووەمی ١٩٣٦ بڵاوکرایەوە. والی، فەرماندەی سەربازی و پشکنەری گشتیی چوارەمی یەکخست؛ زۆرترین دوو ڕۆژی بۆ ئامادەکردنی بەرگری دا و حوکمی سزایی بێ تانەی کۆتایی کرد. [6] پێش شەڕی ١٩٣٧ بوو.

جیاکردنەوەی ١٩٣٧ و ١٩٣٨

کایزەر شەڕی ١٩٣٧ لە توندوتیژیی فراوانتری ١٩٣٨ جیا دەکاتەوە. ڕەزا لە ١٩٣٧ زیندانی و لەسێدارە درا؛ ساڵی دواتری بەڕێوە نەبرد. کوشتار و گواستنەوەی زۆرەملێ کۆمەڵگەی هاوکار لەگەڵ حکومەت یان بەشدارنەبوو لە بەرگریشیان گرتەوە. [7] ناونانی هەموو ماوەکە بە ڕاپەڕین مەدەنییەکان دەشارێتەوە. کوشتار، تێهەڵکێشانی زۆرەملێ و جینۆساید زاراوەی مشتومڕی مێژوویین؛ هەر بەکارهێنانێک یەک بڕیاری یاسایی نییە.

سنووری بەراورد

تۆپ، فڕۆکە، زۆری ئیداری، نایەکسانیی سەربازی و داواکاریی بێئەنجامی یارمەتیی دەرەکی بەراورد دەکرێن. پوختەی ئۆڵسۆن ١٩٢٥ بە نەتەوەپەروەریی کورد و تورک و هێزی ئاسمانی بە سەرکوتی ناوچەیی دەبەستێتەوە. [8] نایسەلمێنێت ئەم ململا‌نێیانە بە تەنیا هێزی ئاسمانییان دروست کرد. تێژێل خۆیبوون دوای شکست دەشوێنێت: سیاسەتی کوردی تا ١٩٧٠ ون نەبوو. [3] بەراوردی دامەزراوە و ئەنجامی مەدەنی دەبێت جیاوازییەکان بپارێزێت.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

1. Loqman Radpey, “Kurdistan on the Sèvres Centenary”, Nationalities Papers 50/6 (2022), pp. 1187–1216, DOI 10.1017/nps.2021.32: relevant 1925 passages.
2. Grand National Assembly of Turkey, Law 578, Takrir-i Sükûn Kanunu, 4 March 1925, original text, Articles 1–3.
3. Jordi Tejel Gorgas, La Ligue nationale kurde Khoyboun: mythes et réalités, Études kurdes, hors-série III (2007), especially pp. 7–9 and 18–21; consulted text, linked institutional catalogue.
4. Kamuran Karabalık, “Ağrı İsyanlarında İran’ın Rolü (1926–1930)”, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 27/2 (2025), pp. 756–769, DOI 10.32709/akusosbil.1317306, especially pp. 765–766.
5. Sedat Ulugana, “Bir katliamın anatomisi: 1930 Zilan”, Bianet, 20 July 2024, updated 25 July: historical essay discussing documents, testimony and civilian aftermath.
6. Grand National Assembly of Turkey, Law 2884 on Tunceli administration, adopted 25 December 1935, published 2 January 1936, especially Articles 1, 28 and 29.
7. Hans-Lukas Kieser, “Dersim Massacre, 1937–1938”, Sciences Po, Mass Violence and Resistance, 27 July 2011: context, victims and interpretation.
8. Robert Olson, “The Sheikh Said Rebellion: Its Impact on the Development of the Turkish Air Force”, Journal of Kurdish Studies 1 (1995), pp. 77–83, DOI 10.2143/JKS.1.0.519228: publisher’s abstract consulted.