Ev pevçûn li ser desthilata dewletê û civaka kurdî bûn, lê di rêberî, rêxistin û şîdeta li dijî sivîlan de cuda bûn.

Agiriyê Mezin ê berfî li rastê û konê volkanî yê piçûk li çepê, li ser zeviyên kesk û erdê kevirî
Agirî ji Ermenistanê, 21ê hezîrana 2014an. Wêne: Vyacheslav Argenberg. Dîmeneke nû ya cihê çiyê ye, ne wêneya serhildanê. Copyright Vyacheslav Argenberg, 21 June 2014 - CC BY 4.0.

Ji sê dîrokan zêdetir

Komara nû dixwest li herêmên bi ziman, kevneşopiyên olî û desthilatên herêmî yên cuda kontrolê zêde bike. Rêberên olî, serokên eşîran, efserên berê û rewşenbîrên kurd ên sirgûnê yek rêxistin nedikirin. Navendîkirin û berxwedan van dîrokan girê didin. Cudahî bi taybetî ji bo veqetandina serhildêrên çekdar ji sivîlên ku hatin kuştin an koçberkirin girîng in.

Şêx Seîd di 1925an de

Radpey Azadî, daxwazên olî, armancên neteweperwer û beşdariya newekhev vedikole. Seîd di 15ê nîsanê de hat girtin û 29ê hezîrana 1925an li Diyarbekirê hat îdamkirin. [1] Qanûna 578 a 4ê adarê di nav serhildanê de destûr da qedexekirina rêxistin, kiryar û weşanên wek xetereya nîzamê û şandina berpirsan bo Dadgeha Îstîqlalê. Dema destpêkê du sal bû. [2] Têkçûn û rêveberiya awarte hevdem pêş ketin.

Agirî û rêxistina sirgûnê

Xoybûn di çiriya pêşîna 1927an de li Lubnanê ava bû. Tejel hevalbendiya rewşenbîran, efserên berê, rêberên olî û serokên eşîran vedibêje. Îhsan Nûrî rêberiya leşkerî û Bro Heskî Telo ya sivîl dikir; al, rojname û îdiayên rêveberiyê projeya hikûmetê nîşan didan. [3] Ev ne naskirina navneteweyî ya piştrast bû. Karabalık derbasbûna sînor, gilîyên Tirkiyeyê û înkarkirina Îranê vedikole. Peymana sînor a 23ê çileya 1932an piştî têkçûna 1930an hat. [4]

Zîlan û sivîl

Gotara dîrokî ya Ulugana bombardûman, wêrankirina gundan, komkujî û koçberkirinê li Zîlana nêzî Ercişê di havîna 1930an de şîrove dike. Ew çapemenî, şahidî û qedexeyên paşîn ên vegerê berhev dike. [5] Hejmarên cuda li vir nabin yek hejmareke bêguman. Zîlan bala li qurbaniyên sivîl û encamên herêmî dixwaze, ne tenê windahiyên leşkerî.

Rêveberiya awarte ya Dêrsimê

Elewiyên Dêrsimê û desthilatên herêmî têkiliyên cuda bi Enqereyê re hebûn ji torên sunî yên Seîd an Xoybûnê. Qanûna 2884 di 25ê kanûna 1935an de hat pejirandin û 2yê çileya 1936an hat weşandin. Waliyî, fermandariya leşkerî û Mufetîşiya Giştî ya Çaremîn yek kir; ji bo amadekirina parastinê herî zêde du roj da û biryarên cezayî bêtemyîz dawî kir. [6] Ev çarçove berî şerê 1937an hebû.

1937 û 1938 cuda ne

Kieser şerê 1937an ji şîdeta berfirehtir a 1938an veqetîne. Riza di 1937an de di girtîgehê de bû û hat îdamkirin; sala paşîn rêberî nekir. Komkujî û koçberkirina bi zorê civakên bi hikûmetê re hevkar an bêbeşdariya berxwedanê jî girtin. [7] Navkirina hemû demê wek serhildan dikare sivîlan veşêre. Komkujî, asîmîlasyona bi zorê û jenosîd termên nîqaşa dîrokî ne; her bikaranîn ne heman biryara qanûnî ye.

Sînorên berhevdanê

Top, balafir, zora îdarî, newekheviya leşkerî û hewildanên bêencam ên alîkariya derve tên berhevdan. Kurteya Olson 1925an bi neteweperweriya kurd û tirk û hêza hewayî bi tepisandina herêmî girê dide. [8] Nayê piştrastkirin ku ev pevçûn tenê hêza hewayî afirandin. Tejel Xoybûnê piştî têkçûnê dişopîne: jiyana siyasî ya kurdî heta 1970an winda nebû. [3] Sazî û encamên sivîl divê bi parastina cudahiyan bên berhevdan.

Çavkanî û xwendina zêdetir

  1. Loqman Radpey, “Kurdistan on the Sèvres Centenary”, Nationalities Papers 50/6 (2022), pp. 1187–1216, DOI 10.1017/nps.2021.32: relevant 1925 passages.
  2. Grand National Assembly of Turkey, Law 578, Takrir-i Sükûn Kanunu, 4 March 1925, original text, Articles 1–3.
  3. Jordi Tejel Gorgas, La Ligue nationale kurde Khoyboun: mythes et réalités, Études kurdes, hors-série III (2007), especially pp. 7–9 and 18–21; consulted text, linked institutional catalogue.
  4. Kamuran Karabalık, “Ağrı İsyanlarında İran’ın Rolü (1926–1930)”, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 27/2 (2025), pp. 756–769, DOI 10.32709/akusosbil.1317306, especially pp. 765–766.
  5. Sedat Ulugana, “Bir katliamın anatomisi: 1930 Zilan”, Bianet, 20 July 2024, updated 25 July: historical essay discussing documents, testimony and civilian aftermath.
  6. Grand National Assembly of Turkey, Law 2884 on Tunceli administration, adopted 25 December 1935, published 2 January 1936, especially Articles 1, 28 and 29.
  7. Hans-Lukas Kieser, “Dersim Massacre, 1937–1938”, Sciences Po, Mass Violence and Resistance, 27 July 2011: context, victims and interpretation.
  8. Robert Olson, “The Sheikh Said Rebellion: Its Impact on the Development of the Turkish Air Force”, Journal of Kurdish Studies 1 (1995), pp. 77–83, DOI 10.2143/JKS.1.0.519228: publisher’s abstract consulted.