Silvan (Farqîn): Mervani Kürtlerinin Başkenti Meyyafarikin

Giriş

Kürtlerin Farqîn, Orta Çağ dünyasının ise Meyyafarikin olarak bildiği Silvan, bugün Türkiye’nin güneydoğusundaki Diyarbakır ilinde mütevazı bir kasabadır. Ancak bin yıl önce bir kraliyet başkentiydi. İlk büyük Kürt hanedanlarından Mervaniler, araştırmacıların bugün Kürt Ara Dönemi dediği bir dönemde Dicle’nin yukarı kesimleri boyunca uzanan bir krallığı buradan yönetiyordu.

Bu, Büyük Kürdistan üzerine coğrafya dizimizin dördüncü yazısıdır. Diyarbakır’dan sonra doğal bir sonraki durak, kuzeydoğudaki daha küçük komşusu, Mervani Kürtlerine tahtlarını veren ve taşlarında bile hanedanın kurucusunun adını taşıyan şehirdir.

Kısa Bilgiler

Yaygın Adı: Silvan

Kürtçe Adı: Farqîn

Tarihî Adları: Meyyafarikin (Arapça); Martyropolis (Yunanca); Np’rkert (Ermenice); Mayperqit (Süryanice)

Bölgesi: Bakur (Kuzey Kürdistan)

İli: Diyarbakır ili, Türkiye

Nüfus: İlçede yaklaşık 86.000 (yakın dönem tahminleri)

Tanınma Nedeni: Kürt Mervani hanedanının başkenti (983–1085)

Başlıca Yapılar: Ulu Cami (Selahaddin Eyyubi Camii) ve yakındaki Malabadi Köprüsü

İçindekiler

Giriş

Kısa Bilgiler

Kökenler: Martyropolis, Şehitler Şehri

Mervani Başkenti

Bir İlim Merkezi

Gerileme: Selçuklular, Artuklular ve Eyyubiler

Modern Silvan ve Farqîn

Başlıca Olayların Zaman Çizelgesi

Tartışmalar ve İhtilaflar

Mirası ve Önemi

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar ve İleri Okuma

Kökenler: Martyropolis, Şehitler Şehri

Yerleşim, Tunç Çağı’na kadar uzanabilecek kökleriyle eskidir. Geç Antik Çağ’da Sasani Pers dünyasının sınırında önemli bir Roma ve Bizans sınır şehrine dönüştü. Yunanca adı Martyropolis — “şehitler şehri” — yaklaşık 400 yılında Meyyafarikin piskoposu olan, Pers sarayında Bizans elçisi olarak görev yapan âlim ve hekim Marutha’dan geliyordu. Geleneğe göre Marutha, Pers kralı II. Şapur’un zulümlerinde öldürülen Hristiyanların kutsal kalıntılarını şehirde topladı; bu da kasabaya adını ve bir Hristiyan merkezi olarak ilk ününü verdi.

Şehir, daha tartışmalı biçimde, Ermeni kralı Büyük Tigran’ın MÖ birinci yüzyılda kurduğu başkent Tigranakert’le de uzun süredir ilişkilendirilmiştir. Silvan, bu yer için önde gelen iki adaydan biridir; diğeri yakındaki Arzan’dır. Bu özdeşleştirme kesinleşmiş değildir ve tarihçiler arasında tartışılmayı sürdürür.

Mervani Başkenti

Meyyafarikin’in altın çağı Mervanilerle geldi. Yaklaşık 983’te, bölgedeki Büveyhi otoritesinin çöküşü sırasında, kaynaklarda Humeydi aşiret konfederasyonundan silaha sarılan eski bir çoban olarak hatırlanan Ebu Şüca Badh bin Dustak adlı Kürt önder, Meyyafarikin’i ele geçirerek yeni bir beyliğin kalbi yaptı. Badh 990’da savaşta düşünce yeğenleri, Mervan’ın oğulları, ülkeyi devralıp sağlamlaştırarak hanedana adını verdi.

1011’den 1061’e kadar yarım yüzyıl hüküm süren Nasrüddevle Ahmed döneminde Mervani krallığı zirvesine ulaştı. Meyyafarikin’deki sarayı, refahı, âlimleri ve şairleri ve inşa programlarıyla ünlüydü; hanedanın Amid (Diyarbakır), Meyyafarikin ve Cezire üzerindeki yönetimi, Orta Çağ Kürt gücünün doruk noktalarından birini oluşturuyordu. Yukarıda resmedilen yakındaki Malabadi Köprüsü, Kürtçe Pira Mala Badî — “Badh ailesinin köprüsü” — adını taşıyarak hanedanın hatırasını taşta korur; ancak köprünün bugünkü biçimi, daha sonraki Artuklu dönemine ait bir yapıdır.

Hanedanın, hükümdarlarının ve Kürt tarihindeki yerinin bütün hikâyesi için Mervani hanedanına ayırdığımız yazıya bakın.

Bir İlim Merkezi

Meyyafarikin’in saygınlığı, beklenmedik bir biçimde Mervanilerden uzun yaşadı. Şehir, yaklaşık 1116’da burada doğan İbnü’l-Ezrak el-Fariki’nin yazdığı büyük tarih kitabı Tarih Meyyafarikin ve Amid’e adını vermiştir. Süryanice ve Arapça kaynaklardan yararlanan Meyyafarikin ve Amid tarihi, Mervani dönemi ve bütün bölgenin Orta Çağ tarihi için günümüze ulaşan en önemli kaynaklardan biridir; bu küçük kasabanın bir zamanlar tarihin yalnızca yapıldığı değil, yazıldığı da bir yer olduğunu hatırlatır.

Gerileme: Selçuklular, Artuklular ve Eyyubiler

Mervani krallığı, Büyük Selçukluların yükselişi karşısında ayakta kalamadı. 1080’lerde Selçuklu Sultanı I. Melikşah, Meyyafarikin’i aldı ve hanedanın hazineleri götürüldü; soy yaklaşık 1085’te sona ermeden önce son Mervani’nin elinde Ceziretü İbn Ömer (bugünkü Cizre) kasabasından pek fazlası kalmamıştı. Bölge daha sonra, hükümdarları Malabadi Köprüsü’nü yaptıran ve şehrin Ulu Camisi’ni on ikinci yüzyılın ortalarında yeniden inşa eden Türkmen hanedanı Artuklulara geçti.

Daha sonraki Eyyubi dönemi restorasyonlarının ardından bugün Selahaddin Eyyubi Camii olarak bilinen bu cami, büyük kubbesi ve oymalı cepheleriyle şehrin Orta Çağ ihtişamından günümüze ulaşarak hâlâ Silvan’ın merkezinde durur. Kendisi Kürt kökenli olan Selahaddin’in hanedanı Eyyubiler ve daha sonra bölgeyi 1516’da alan Osmanlılar, Meyyafarikin zamanla bir taşra kasabasına dönüşmeden önce izlerini bıraktı.

Modern Silvan ve Farqîn

Arapça Meyyafarikin adı, yirminci yüzyılın başlarına kadar kullanıldı; ancak kasaba halkı uzun zamandır daha kısa Kürtçe biçim olan Farqîn’i tercih etmiştir. Bugün Silvan, Diyarbakır’ın kuzeydoğusundaki tarım arazilerinde yer alan, yaklaşık 86.000 kişilik, Kürt çoğunluğa sahip bir ilçe merkezidir.

Bölgenin büyük bölümü gibi, Türk devleti ile Kürdistan İşçi Partisi (PKK) arasında yeniden başlayan çatışmaya sürüklendi. Ağustos 2015’te, çatışmalar güneydoğuya yayılırken Silvan ciddi çatışmalara ve gün boyu süren sokağa çıkma yasaklarına tanık oldu; bu, Diyarbakır’ın Sur ilçesini harap eden aynı şehir içi çatışma dalgasının parçasıydı. Kasabanın derin tarihi, Bakur genelinde olduğu gibi, zor ve çözüme kavuşmamış bir bugünle yan yana durur.

Önemli Olayların Zaman Çizelgesi

Yaklaşık MS 400 — Piskopos Marutha, şehri Martyropolis yapar.

Yaklaşık MÖ 80 — Ermeni Tigranakert’iyle olası (tartışmalı) özdeşleştirme.

983 — Bâd bin Dostek, Meyyafarikin’i ele geçirerek Mervani yönetimini kurar.

990 — Mervan’ın oğulları hanedanı devralır ve sağlamlaştırır.

1011–1061 — Nasrüddevle Ahmed’in altın hükümdarlık dönemi.

Yaklaşık 1085 — Selçuklu I. Melikşah şehri alır; Mervani krallığı sona erer.

1146–1155 — Artuklular yakınlarda Malabadi Köprüsü’nü inşa eder.

Yaklaşık 1152–1157 — Ulu Cami bugünkü biçiminde yeniden inşa edilir.

1516 — Bölgenin Osmanlı fethi.

2015 — Yeniden başlayan Kürt-Türk çatışmasında çatışmalar ve sokağa çıkma yasakları.

Tartışmalar ve Anlaşmazlıklar

Silvan’ın geçmişi katmanlı ve tartışmalıdır. Ermeni Tigranakert’iyle özdeşleştirilmesi, Silvan ile Arzan arasında hâlâ çözülememiş en eski akademik tartışmadır. Şehrin Martyropolis adı, Kürt ve Arap nüfuslardan çok önceye uzanan, ardından onlarla bir arada yaşayan derin bir Hristiyan — Ermeni ve Süryani — mirasını kaydeder; bölge genelinde olduğu gibi, bu Hristiyan topluluklar 1915 soykırımlarında harap edilmiştir. Buna karşılık Mervanilerin Kürt kimliği güçlü biçimde desteklenir: Bazı soy bilgisi ayrıntıları farklı biçimlerde okunmuş olsa da Orta Çağ kaynaklarında belgelenmiş ve modern araştırmaların geniş uzlaşısıyla kabul edilmiştir. Burada dürüst tarihçilik, iki gerçeği aynı anda tutmak demektir: Ün kazanmış bir Kürt kraliyet başkenti ve daha eski, çoğulcu geçmişi silinmemesi gereken bir kasaba.

Mirası ve Önemi

Bugün Silvan’dan, bir zamanlar ne olduğunu anlamadan geçmek kolaydır. Ancak Kürt tarihini inceleyenler için Meyyafarikin kutsal topraktır: Mervanilerin başkenti, büyük Orta Çağ tarih kitaplarından birinin ortamı ve taşları ve köprüleri hâlâ Kürt hükümdarların adlarını taşıyan bir yer. Çoğu zaman kaybedilenlerin hikâyesi olan uzun Kürt devletleşmesi tarihinde Farqîn, Kürtlerin bu topraklarda, kendi şehirlerinde, kendi tahtlarından hüküm sürdüğü yüzyıllar bulunduğunu hatırlatır.

Diyarbakır (Amed), Mervanilerin de yönettiği büyük komşu şehir. Hasankeyf, Orta Çağ Dicle’sinin bir başka kasabası. Cizre, Mervanilerin son direniş noktası. Meyyafarikin’i başkenti yapan krallık, Mervani hanedanı. Erken Kürt emirlikleri ve Kürt Ara Dönemi.

Sık Sorulan Sorular

Silvan’ın Kürtlerle bağlantısı nedir?

Kürtçe Farqîn olan Silvan, ilk büyük Kürt beyliklerinden Mervani hanedanının (983–1085) başkentiydi. Bugün Kürt çoğunluğa sahip bir kasaba olmayı sürdürür.

Meyyafarikin neydi?

Meyyafarikin, Silvan’ın Orta Çağ’daki adıdır. Daha önce Martyropolis olarak adlandırılan şehir, Mervani Kürtlerinin başlıca başkenti ve en önemli saraylarının ve mimarilerinin merkezi olarak işlev gördü.

Silvan antik Tigranakert mi?

Muhtemelen. Silvan, Ermeni şehri Tigranakert için iki ana adaydan biridir; diğeri Arzan’dır. Özdeşleştirme tartışmalıdır ve kesin biçimde ortaya konmamıştır.

Malabadi Köprüsü neden Silvan’la ilişkilidir?

Yakındaki Malabadi Köprüsü, Mervani kurucusunun ardından Kürtçe Pira Mala Badî, “Badh ailesinin köprüsü”, adını taşır; ancak günümüze ulaşan köprü, on ikinci yüzyıldan Artuklu dönemine ait bir yapıdır.