سیلوان (فەرقین): مەیافارقین، پایتەختی کوردە مەروانییەکان

پێشەکی

سیلوان، کە کوردەکان بە فەرقین و جیهانی سەدەکانی ناوەڕاست بە مەیافارقین دەیانناسی، ئەمڕۆ شارۆچکەیەکی بچووکە لە پارێزگای دیاربەکری باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا. بەڵام هەزار ساڵ لەمەوبەر پایتەختێکی پاشایەتی بوو. لێرەوە مەروانییەکان، یەکێک لە یەکەم بنەماڵە مەزنە کوردییەکان، لە پاشایەتییەکدا فەرمانڕەوایییان دەکرد کە بە درێژایی بەشی سەرەوەی دیجلە درێژ دەبووەوە؛ لە سەردەمێکدا کە زانایان ئێستا بە ماوەی ناوبەندی کوردی ناوی دەبەن.

ئەمە چوارەم بابەتی زنجیرە جوگرافییەکەمانە دەربارەی کوردستانی گەورە. دوای دیاربەکر هەنگاوی سروشتیی دواتر دراوسێ بچووکترەکەیەتی لە باکووری ڕۆژهەڵات؛ ئەو شارەی تەختی بە کوردە مەروانییەکان بەخشی و لە خودی بەردەکانیدا ناوی دامەزرێنەری بنەماڵەکە هەڵدەگرێت.

زانیاریی خێرا

ناوی باو: سیلوان

ناوی کوردی: فەرقین

ناوە مێژووییەکان: مەیافارقین (عەرەبی)؛ مارتیروپۆلیس (یۆنانی)؛ نپرکەرت (Np’rkert، ئەرمەنی)؛ مایپەرکیت (سریانی)

ناوچە: باکوور (کوردستانی باکوور)

پارێزگا: پارێزگای دیاربەکر، تورکیا

دانیشتووان: نزیکەی 86,000 لە قەزاکەدا (خەمڵاندنی نوێ)

بە چی ناودارە: پایتەختی بنەماڵە کوردییەکەی مەروانی (983–1085)

شوێنەوارە سەرەکییەکان: مزگەوتی گەورە (سەلاحەدین ئەیوبی جامی) و پردی مالابادیی نزیک

ناوەڕۆک

پێشەکی

زانیاریی خێرا

سەرەتاکان: مارتیروپۆلیس، شاری شەهیدان

پایتەختی مەروانی

ناوەندێکی زانست

داکشان: سەلجوقییەکان، ئەرتوقییەکان و ئەیوبییەکان

سیلوانی هاوچەرخ و فەرقین

هێڵی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان

مشتومڕ و ناکۆکییەکان

میرات و گرنگی

پرسیارە باوەکان

سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر

سەرەتاکان: مارتیروپۆلیس، شاری شەهیدان

شوێنەکە کۆنە و ڕەنگە ڕەگ و ڕیشەکانی بۆ سەردەمی برۆنز بگەڕێنەوە. لە کۆتایی سەردەمی کۆندا بوو بە شارێکی گرنگی سنووریی ڕۆمی و بیزەنتی لە کەناری جیهانی ئێرانی ساسانی. ناوە یۆنانییەکەی، مارتیروپۆلیس بە واتای «شاری شەهیدان»، لە ماروتاوە هات، ئەسقوفی مەیافارقین لە دەوروبەری ساڵی 400؛ زانا و پزیشکێک کە وەک نێردەی بیزەنتە بۆ دەرباری ئێران خزمەتی دەکرد. بە پێی نەریت، ماروتا پاشماوە پیرۆزەکانی ئەو مەسیحییانەی لە شارەکە کۆ کردەوە کە لە چەوساندنەوەکانی پاشای ئێران شاپووری دووەمدا کوژرابوون؛ بەمەش ناوەکە و ناوبانگە سەرەتاییەکەی وەک ناوەندێکی مەسیحی پێ بەخشی.

شارەکە هەروەها لەمێژە و بە شێوەیەکی جێی ناکۆکیی زیاتر بە تیگراناکەرتەوە پەیوەست کراوە؛ ئەو پایتەختەی پاشای ئەرمەنی تیگرانی مەزن لە سەدەی یەکەمی پێش زایین دایمەزراند. سیلوان یەکێکە لە دوو شوێنە سەرەکییە پێشنیارکراوەکە بۆ ئەو شارە، ئەوی دیکەیان ئەڕزەنی نزیکە، و ئەم ناساندنە هێشتا لە نێوان مێژوونووساندا جێی مشتومڕە و یەکلا نەکراوەتەوە.

پایتەختی مەروانی

سەردەمە زێڕینەکەی مەیافارقین لەگەڵ مەروانییەکان هات. لە دەوروبەری 983، لە کاتی داڕمانی دەسەڵاتی بوەیهی لە ناوچەکەدا، سەرۆکێکی کورد بە ناوی ئەبوو شوجاع باد بن دوستاک مەیافارقینی گرت و کردی بە دڵی میرنشینێکی نوێ؛ سەرچاوەکان وەک شوانێکی پێشوو لە یەکێتیی هۆزی حومەیدی یادی دەکەنەوە کە چەکی هەڵگرت. کاتێک باد لە 990دا لە شەڕدا کوژرا، کوڕەکانی یەکێک لە برا و خوشکەکانی، واتە کوڕەکانی مەروان، ناوچەی فەرمانڕەواییەکەیان وەرگرت و بەهێزیان کرد و ناویان بە بنەماڵەکە بەخشی.

لە ژێر دەسەڵاتی نەسر ئەلدەوڵە ئەحمەددا، کە لە 1011ەوە تا 1061 بۆ نیو سەدە فەرمانڕەوایی کرد، پاشایەتیی مەروانی گەیشتە لووتکەی خۆی. دەربارەکەی لە مەیافارقین بە گەشەکردن و زانا و شاعیرەکانی و بەرنامە بیناسازییەکانی ناودار بوو؛ فەرمانڕەوایی بنەماڵەکە بەسەر ئامید (دیاربەکر) و مەیافارقین و جەزیرەدا یەکێک لە لووتکەکانی دەسەڵاتی کوردیی سەدەکانی ناوەڕاست بوو. پردی مالابادیی نزیک کە لە سەرەوە وێنەکەی پیشان دراوە، ناوە کوردییەکەی پیرا مالا بادی، «پردی ماڵی باد»، هەڵدەگرێت و یادەوەریی بنەماڵەکە لە بەرددا دەپارێزێت؛ هەرچەند شێوە ئێستاکەی پردەکە بینایەکی دواترە لە سەردەمی ئەرتوقی.

بۆ چیرۆکە تەواوەکەی بنەماڵەکە و فەرمانڕەواکان و پێگەکەی لە مێژووی کورددا، سەیری وتارە تایبەتەکەمان دەربارەی بنەماڵەی مەروانی بکەن.

ناوەندێکی زانست

ناوبانگی مەیافارقین بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو دوای مەروانییەکانیش مایەوە. شارەکە ناوی خۆی بە «تاریخ مەیافارقین و ئامید» بەخشیوە، ئەو مێژوونووسییە مەزنەی ئیبن ئەلئەزرەقی فارقی نووسی؛ ئەم مێژوونووسە لە دەوروبەری 1116دا لە شارەکە لەدایک بوو. مێژووەکەی مەیافارقین و ئامید کە پشت بە سەرچاوە سریانی و عەرەبییەکان دەبەستێت، یەکێکە لە گرنگترین سەرچاوە ماوەکان بۆ سەردەمی مەروانی و مێژووی سەدەکانی ناوەڕاستی تەواوی ناوچەکە؛ یادەوەرییەک کە ئەم شارۆچکە بچووکە جاران شوێنێک بوو کە مێژوو تەنها تێیدا دروست نەدەکرا، بەڵکو دەنووسرایەوەش.

داکشان: سەلجوقییەکان، ئەرتوقییەکان و ئەیوبییەکان

پاشایەتیی مەروانی نەیتوانی بەرامبەر هەڵکشانی سەلجوقییە مەزنەکان بمێنێتەوە. لە دەیەی 1080ەکاندا سوڵتانی سەلجوقی مەلیکشای یەکەم مەیافارقینی گرت و گەنجینەکانی بنەماڵەکە بردران؛ دوا مەروانییەکە تەنها کەمێک زیاتر لە شارۆچکەی جەزیرەی ئیبن عومەر (جزیرەی ئەمڕۆ)ی لە دەستدا مایەوە، پێش ئەوەی لقەکە لە دەوروبەری 1085دا کۆتایی بێت. ناوچەکە دواتر کەوتە دەستی ئەرتوقییەکان، ئەو بنەماڵە تورکمانییەی فەرمانڕەواکانی فەرمانی دروستکردنی پردی مالابادییان دا و مزگەوتی گەورەی شارەکەیان لە ناوەڕاستی سەدەی دوازدەهەمدا نوێ کردەوە.

ئەم مزگەوتە، کە ئەمڕۆ دوای چاککردنەوەکانی دواتری سەردەمی ئەیوبی بە سەلاحەدین ئەیوبی جامی ناسراوە، هێشتا لە ناوەندی سیلواندا ڕاوەستاوە؛ گومبەدە مەزنەکەی و ڕووکارە هەڵکۆڵراوەکانی پاشماوەی شکۆی سەدەکانی ناوەڕاستی شارەکەن. ئەیوبییەکان، بنەماڵەی سەلاحەدین کە خۆی کوردڕەچەڵەک بوو، و دواتر عوسمانییەکان کە لە 1516دا ناوچەکەیان گرت، هەر یەکەیان شوێنی خۆیان بەجێ هێشت پێش ئەوەی مەیافارقین بە هێواشی بۆ شارۆچکەیەکی پارێزگایی دابەزێت.

سیلوانی هاوچەرخ و فەرقین

ناوە عەرەبییەکەی مەیافارقین تا سەرەتای سەدەی بیستەم بەکار دەهات، بەڵام خەڵکی شارۆچکەکە لەمێژە شێوە کورتترە کوردییەکە، فەرقین، پێ باشتر بووە. ئەمڕۆ سیلوان شارۆچکەیەکی قەزای زۆربەکوردە بە نزیکەی 86,000 کەس، لە زەوییە کشتوکاڵییەکانی باکووری ڕۆژهەڵاتی دیاربەکر.

وەک بەشێکی زۆری ناوچەکە، خرایە ناو ململانێی نوێبووەوەی نێوان دەوڵەتی تورکیا و پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK). لە ئابی 2015دا سیلوان ڕووبەڕووی پێکدادانی توند و قەدەغەی هاتوچۆی شەو و ڕۆژ بووەوە، کاتێک شەڕ لە سەرانسەری باشووری ڕۆژهەڵات بڵاو بووەوە؛ بەشێک لە هەمان شەپۆلی پێکدادانی ناو شارەکان کە ناوچەی سووری دیاربەکری وێران کرد. مێژووە قووڵەکەی شارۆچکەکە، وەک سەرانسەری باکوور، لە تەنیشت ئێستایەکی سەخت و یەکلانەکراوەدا هەیە.

هێڵی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان

دەوروبەری 400 زایینی — ئەسقوف ماروتا شارەکە دەکات بە مارتیروپۆلیس.

دەوروبەری 80 پێش زایین — ناساندنی ئەگەری (جێی مشتومڕ) بە تیگراناکەرتی ئەرمەنی.

983 — باد بن دوستاک مەیافارقین دەگرێت و فەرمانڕەوایی مەروانی دادەمەزرێنێت.

990 — کوڕەکانی مەروان بنەماڵەکە وەردەگرن و بەهێزی دەکەن.

1011–1061 — فەرمانڕەوایی زێڕینی نەسر ئەلدەوڵە ئەحمەد.

دەوروبەری 1085 — مەلیکشای یەکەمی سەلجوقی شارەکە دەگرێت؛ پاشایەتیی مەروانی کۆتایی دێت.

1146–1155 — ئەرتوقییەکان پردی مالابادی لە نزیکەکەی دروست دەکەن.

دەوروبەری 1152–1157 — مزگەوتی گەورە بە شێوە ئێستاکەی نوێ دەکرێتەوە.

1516 — داگیرکردنی عوسمانیی ناوچەکە.

2015 — پێکدادان و قەدەغەی هاتوچۆ لە ململانێی نوێبووەوەی کورد و تورکدا.

مشتومڕ و ناکۆکییەکان

ڕابردووی سیلوان چەندچین و جێی ململانێیە. ناساندنی بە تیگراناکەرتی ئەرمەنی کۆنترین مشتومڕە زانستییەکەیە، کە هێشتا لە نێوان سیلوان و ئەڕزەندا یەکلا نەکراوەتەوە. ناوی شارەکە وەک مارتیروپۆلیس میراتێکی قووڵی مەسیحیی ئەرمەنی و ئاشووری تۆمار دەکات، کە زۆر پێش دانیشتووانی کورد و عەرەب هەبوو و دواتر لەگەڵیان پێکەوە ژیا؛ وەک سەرانسەری ناوچەکە، ئەو کۆمەڵگە مەسیحییانە لە جینۆسایدەکانی 1915دا وێران کران. لە بەرامبەردا ناسنامە کوردییەکەی مەروانییەکان بە باشی پشتڕاست دەکرێتەوە: لە سەرچاوەکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا بەڵگەی هەیە و کۆدەنگیی بەرفراوانی توێژینەوەی هاوچەرخ پەسەندی دەکات، تەنانەت ئەگەر چەند وردەکارییەکی ڕەچەڵەکی بە شێوەی جیاواز خوێندرابێتەوە. مێژووی ڕاستگۆ لێرە واتای پێکەوە پاراستنی هەردوو ڕاستییەکەیە؛ پایتەختێکی ناوداری پاشایەتیی کوردی و شارۆچکەیەک کە نابێت ڕابردووە کۆنتر و فرەچەشنەکەی بسڕدرێتەوە.

میرات و گرنگی

ئاسانە ئەمڕۆ بە سیلواندا تێپەڕیت بێ ئەوەی بزانیت جاران چی بووە. بەڵام بۆ خوێندکارانی مێژووی کورد، مەیافارقین زەوییەکی پیرۆزە: پایتەختی مەروانییەکان، شوێنی یەکێک لە مێژوونووسییە مەزنەکانی سەدەکانی ناوەڕاست و شوێنێک کە بەرد و پردەکانی هێشتا ناوی فەرمانڕەوا کوردەکان هەڵدەگرن. لە چیرۆکە درێژەکەی دەوڵەتبوونی کوردی، کە زۆرجار چیرۆکی ئەوەیە کە لەدەست چووە، فەرقین یادەوەرییەکە بۆ ئەوەی سەدەگەلێک هەبوون کە کوردەکان لە تەختی خۆیانەوە، لە شارەکانی خۆیان و لەسەر هەمان ئەم زەوییە فەرمانڕەوایییان دەکرد.

دیاربەکر (ئامەد)، شارە مەزنە دراوسێیەکە کە مەروانییەکان لەوێش فەرمانڕەوایییان دەکرد. حەسەنکەیف، شارۆچکەیەکی دیکەی دیجلەی سەدەکانی ناوەڕاست. جزیرە، دوا بنکەی بەرگریی مەروانی. بنەماڵەی مەروانی، ئەو پاشایەتییەی مەیافارقینی کرد بە پایتەختی خۆی. میرنشینە سەرەتاییەکانی کوردی و ماوەی ناوبەندی کوردی.

پرسیارە باوەکان

پەیوەندیی سیلوان بە کوردەکانەوە چییە؟

سیلوان، فەرقینی کوردی، پایتەختی بنەماڵەی مەروانی (983–1085) بوو، یەکێک لە یەکەم میرنشینە گرنگەکانی کوردی. ئەمڕۆش هەر شارۆچکەیەکی زۆربەکوردە.

مەیافارقین چی بوو؟

مەیافارقین ناوی سیلوانە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا. پێشتر مارتیروپۆلیس ناو دەبرا و پایتەختی سەرەکیی کوردە مەروانییەکان و بنکەی گرنگترین دەربار و تەلارسازییەکەیان بوو.

ئایا سیلوان هەمان تیگراناکەرتی کۆنە؟

ڕەنگە. سیلوان یەکێکە لە دوو شوێنە سەرەکییە پێشنیارکراوەکان بۆ شاری ئەرمەنیی تیگراناکەرت، ئەوی دیکەیان ئەڕزەنە. ناساندنەکە جێی مشتومڕە و بە دڵنیایی جێگیر نەکراوە.

بۆچی پردی مالابادی بە سیلوانەوە پەیوەستە؟

پردی مالابادیی نزیک ناوە کوردییەکەی پیرا مالا بادی، «پردی ماڵی باد»، هەڵدەگرێت، بە ناوی دامەزرێنەری مەروانی؛ هەرچەند پردە ماوەکە بینایەکی سەردەمی ئەرتوقییە لە سەدەی دوازدەهەمەوە.