Silvan (Farqîn): Meyafarqîn, Paytexta Kurdên Merwanî

Destpêk

Silvan, ku kurd bi navê Farqîn û cîhana Sedsalên Navîn bi navê Meyafarqîn nas dikirin, îro bajarokeke biçûk li Parêzgeha Diyarbekirê ya başûrrojhilata Tirkiyeyê ye. Lê hezar sal berê ew paytexteke şahane bû. Ji vir merwanî — yek ji xanedanên kurdî yên mezin ên yekem — di serdemeke ku lêkolîner niha Navbera Kurdî dibêjin de padîşahiyeke ku li tevahiya jora Dîcleyê dirêj dibû rêve birin.

Ev gotara çarem a rêza me ya erdnîgarî derbarê Kurdistana Mezin de ye. Piştî Diyarbekirê, gava paşîn a xwezayî cîranê wê yê biçûktir li bakurrojhilatê ye, bajarê ku text da kurdên merwanî û di kevirên xwe bixwe de navê damezrînerê xanedanê hildigire.

Agahiyên Kurt

Navê berbelav: Silvan

Navê kurdî: Farqîn

Navên dîrokî: Meyafarqîn (erebî); Martyropolis (yûnanî); Np’rkert (ermenî); Mayperqit (suryanî)

Herêm: Bakur (Kurdistana Bakur)

Parêzgeh: Parêzgeha Diyarbekirê, Tirkiye

Nifûs: Nêzî 86,000 li navçeyê (texmînên nêzîk)

Wek vê navdar e: Paytexta xanedana kurdî ya merwanî (983–1085)

Nîşaneyên sereke: Mizgefta Mezin (Selahaddin Eyyubi Camii) û Pira Malabadî ya nêzîk

Naverok

Destpêk

Agahiyên Kurt

Kok: Martyropolis, Bajarê Şehîdan

Paytexta Merwanî

Navendeke Zanînê

Paşketin: Selçûqî, Artuqî û Eyûbî

Silvan û Farqîna Nû

Rêza Demî ya Bûyerên Sereke

Nîqaş û Nakokî

Mîrat û Girîngî

Pirsên Pir Tên Pirsîn

Çavkanî û Xwendina Zêdetir

Kok: Martyropolis, Bajarê Şehîdan

Cih kevnar e, bi kokên ku dibe ku heta Serdema Bronzê vegerin. Di kevnariya dereng de ew bû bajarê sînorî yê girîng ê roma û bîzansî li kêleka cîhana farisî ya sasanî. Navê wê yê yûnanî, Martyropolis — “bajarê şehîdan” — ji Marutha, metranê Meyafarqînê nêzî sala 400, hat, lêkolîner û bijîşkekî ku wek şandiyê bîzansî li dîwana farisî xizmet kir. Li gor kevneşopiyê, Marutha bermayiyên pîroz ên xiristiyanên ku di çewisandinên padîşahê faris Şapûr II de hatibûn kuştin li bajêr berhev kirin û navê wê û navûdengê wê yê destpêkê wek navendeke xiristiyan da bajarokê.

Bajar ji demeke dirêj ve, bi nakokiyeke zêdetir, bi Tigranakertê ve jî hatiye girêdan — paytexta ku padîşahê ermenî Tigranesê Mezin di sedsala yekem BZ de damezrand. Silvan yek ji du namzetên sereke ji bo wî cihî ye, yê din Arzana nêzîk e, û nasandin li şûna ku teqez be hîn ji aliyê dîroknivîsan ve tê nîqaşkirin.

Paytexta Merwanî

Serdema zêrîn a Meyafarqînê bi merwaniyan re hat. Nêzî 983, di nav hilweşîna desthilata buweyhî li herêmê de, serokê eşîrî yê kurd bi navê Ebû Şuca Bad ibn Dostik — ku çavkanî wî wek şivanekî berê ji konfederasyona eşîrî ya Humeydî ku çek hildan bi bîr tînin — Meyafarqîn girt û kir dilê mîrektiyeke nû. Dema Bad di 990 de di şer de ket, biraziyên wî, kurên Merwan, welat mîrat girtin û bihêz kirin û navê xanedanê dan wê.

Di bin Nesr ed-Dewle Ehmed de, ku ji 1011 heta 1061 nîv sedsal hukum kir, padîşahiya merwanî gihîşt asta xwe ya herî bilind. Dîwana wî li Meyafarqînê bi dewlemendî, lêkolîner û helbestvanên xwe û bernameyên xwe yên avahiyan navdar bû; desthilatdariya xanedanê li Amid (Diyarbekir), Meyafarqîn û Cezîreyê yek ji astên herî bilind ên hêza kurdî ya Sedsalên Navîn nîşan da. Pira Malabadî ya li nêzîk, ku li jor wêneya wê heye, navê kurdî Pira Mala Badî — “pira mala Bad” — hildigire û bîranîna xanedanê di kevir de diparêze, herçend pir bi şiklê xwe yê niha avahiyeke piştre ya serdema artuqî ye.

Ji bo çîroka temam a xanedanê, hukumdarên wê û cihê wê di dîroka kurdî de, li gotara me ya taybet derbarê xanedana merwanî binêre.

Navendeke Zanînê

Navûdengê Meyafarqînê bi awayekî neçaverêkirî ji merwaniyan dirêjtir jiya. Bajar navê xwe da Tarîx Meyafarqîn we-Amid, kronîka mezin a ku Ibn el-Ezreq el-Fariqî nivîsî, yê ku nêzî 1116 li bajêr ji dayîk bû. Dîroka wî ya Meyafarqîn û Amid, ku ji çavkaniyên suryanî û erebî sûd digire, yek ji girîngtirîn çavkaniyên mayî ji bo serdema merwanî û ji bo dîroka Sedsalên Navîn a tevahiya herêmê ye — bîranîneke ku ev bajaroka biçûk carekê cihê ku dîrok lê ne tenê dihat afirandin lê dihat nivîsandin bû.

Paşketin: Selçûqî, Artuqî û Eyûbî

Padîşahiya merwanî di bilindbûna Selçûqiyên Mezin de nema. Di salên 1080î de sultanê selçûqî Melik-Şah I Meyafarqîn girt û xezîneyên xanedanê hatin birin; merwaniyê dawî tenê tiştekî hinekî zêdetir ji bajaroka Cezîret ibn Umer (Cizîra nû) di dest de ma berî ku şax nêzî 1085 biqede. Herêm paşê derbasî artuqiyan bû, xanedana tirkmen a ku hukumdarên wê avakirina Pira Malabadî sipariş kirin û Mizgefta Mezin a bajêr di nîvê sedsala diwanzdehem de ji nû ve ava kirin.

Ev mizgeft, ku îro piştî nûjenkirinên piştre yên serdema eyûbî bi navê Selahaddin Eyyubi Camii tê naskirin, hîn li navenda Silvanê rawestiyaye, qubeya wê ya mezin û rûyên wê yên neqişandî bermayiyên mezinahiya Sedsalên Navîn a bajêr in. Eyûbî — xanedana Selahdîn, ku ew bixwe ji koka kurdî bû — û piştre osmanî, ku di 1516 de herêm girtin, her yek şopa xwe hiştin berî ku Meyafarqîn hêdî hêdî bibe bajarokeke parêzgehê.

Silvan û Farqîna Nû

Navê erebî Meyafarqîn heta destpêka sedsala bîstem dihat bikaranîn, lê gelê bajarokê ji demeke dirêj ve şiklê kurttir ê kurdî, Farqîn, tercîh kirine. Îro Silvan bajarokeke navçeyê ya bi piraniya kurdî û nêzî 86,000 kesan e, li erdên çandinî li bakurrojhilata Diyarbekirê.

Wek gelek ji herêmê, ew ket nav pevçûna ji nû ve destpêkirî di navbera dewleta tirk û Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) de. Di Tebaxa 2015 de, dema şer li tevahiya başûrrojhilatê belav bû, Silvan pevçûnên giran û qedexeyên derketina derve yên herdemî dît, parçeyeke heman pêla rûbirûbûna bajarî ya ku navçeya Sûr a Diyarbekirê wêran kir. Dîroka kûr a bajarokê, wek li tevahiya Bakur, li kêleka niha ya dijwar û neçareserkirî ye.

Demrêza bûyerên sereke

Nêzî 400 PZ — Metran Marutha bajar dike Martyropolis.

Nêzî 80 BZ — Nasandina gengaz (nakok) bi Tigranakerta ermenî re.

983 — Bad ibn Dostik Meyafarqîn digire û desthilatdariya merwanî damezrîne.

990 — Kurên Merwan xanedanê mîrat digirin û bihêz dikin.

1011–1061 — Desthilatdariya zêrîn a Nesr ed-Dewle Ehmed.

Nêzî 1085 — Melik-Şah I yê selçûqî bajar digire; padîşahiya merwanî diqede.

1146–1155 — Artuqî Pira Malabadî li nêzîk ava dikin.

Nêzî 1152–1157 — Mizgefta Mezin bi şiklê xwe yê niha ji nû ve tê avakirin.

1516 — Fetha osmanî ya herêmê.

2015 — Pevçûn û qedexeyên derketina derve di dema pevçûna kurdî–tirkî ya ji nû ve destpêkirî de.

Nîqaş û Nakokî

Rabirdûya Silvanê qatqat û nakok e. Nasandina bi Tigranakerta ermenî re kevntirîn nîqaşa lêkolînî ye, hîn di navbera Silvan û Arzan de neçareserkirî ye. Navê bajêr wek Martyropolis mîrateke kûr a xiristiyan — ermenî û aşûrî — tomar dike ku demeke dirêj berî nifûsên kurdî û erebî hebû û paşê bi wan re hevjiyan kir; wek li tevahiya herêmê, ev komelên xiristiyan di qirkirinên 1915 de hatin wêrankirin. Lê nasnameya kurdî ya merwaniyan baş tê piştgirîkirin: di çavkaniyên Sedsalên Navîn de hatiye şahidkirin û lihevhatina berfireh a lêkolîna nû wê qebûl dike, heta eger çend hûrguliyên nesebê bi awayên cuda hatibin xwendin jî. Dîroka rastgotî li vir tê wateya girtina her du rastiyan di heman demê de — paytexteke şahane ya kurdî ya navdar û bajarokeke ku rabirdûya wê ya kevintir û piralî divê neyê jêbirin.

Mîrat û Girîngî

Îro mirov bi hêsanî dikare di Silvanê re derbas bibe bê ku fêm bike ew carekê çi bû. Lê ji xwendekarên dîroka kurdî re, Meyafarqîn erdeke pîroz e: paytexta merwaniyan, cihê yek ji kronîkên mezin ên Sedsalên Navîn û cihê ku kevir û pirên wê hîn navên hukumdarên kurdî hildigirin. Di çîroka dirêj a dewletbûna kurdan de — ku gelek caran çîroka tiştên windabûyî ye — Farqîn wek bîranînek e ku sedsalên ku kurd ji textên xwe, li bajarên xwe, li vê erdê bixwe hukum dikirin hebûn.

Diyarbekir (Amed), bajarê cîran ê mezin ê ku merwanî li wir jî hukum dikirin. Heskîf, bajarokeke din a Dîcleya Sedsalên Navîn. Cizîr, keleha dawî ya merwanî. Xanedana merwanî, padîşahiya ku Meyafarqîn kir paytexta xwe. Mîrektiyên kurdî yên destpêkê û Navbera Kurdî.

Pirsên Pir Tên Pirsîn

Girêdana Silvanê bi kurdan re çi ye?

Silvan, bi kurdî Farqîn, paytexta xanedana merwanî (983–1085) bû, yek ji mîrektiyên kurdî yên mezin ên yekem. Ew îro hîn bajarokeke bi piraniya kurdî ye.

Meyafarqîn çi bû?

Meyafarqîn navê Sedsalên Navîn ê Silvanê ye. Berê Martyropolis dihat gotin, û wek paytexta sereke ya kurdên merwanî û navenda dîwan û mîmariya wan a herî girîng xizmet kir.

Silvan Tigranakerta kevnar e?

Dibe ku wisa be. Silvan yek ji du namzetên sereke ji bo bajarê ermenî yê Tigranakertê ye, yê din Arzan e. Nasandin tê nîqaşkirin û bi awayekî bihêz nehatiye piştrastkirin.

Çima Pira Malabadî bi Silvanê ve girêdayî ye?

Pira Malabadî ya nêzîk navê kurdî Pira Mala Badî, “pira mala Bad”, li ser navê damezrînerê merwanî hildigire — herçend pira mayî avahiyeke serdema artuqî ya ji sedsala diwanzdehem e.