Giriş
Türkiye devleti ile Kürdistan İşçi Partisi (PKK) arasındaki çatışma, modern Kürt tarihinin en uzun süren silahlı çatışmasıdır. PKK’nin 1984’teki ilk saldırılarından 2025’teki ateşkes ve silahsızlanma açıklamasına kadar isyan, kırk yılı aşkın sürmüş, tüm taraflardan on binlerce kişinin ölümüne yol açmış, milyonları yerinden etmiş ve Türkiye, Irak, Suriye ile daha geniş Orta Doğu’nun siyasi ortamını şekillendirmiştir.
Bu yazı, çatışmanın başlıca aşamalarını izler: PKK’nin kuruluşu, 1984–1999 gerilla savaşı, Abdullah Öcalan’ın yakalanması, barış süreci ve çöküşü, 2015–2016 şehir savaşı, Irak ve Suriye’deki sınır ötesi operasyonlar ve 2025’in tarihî ateşkesi. Birden fazla kaynağa dayanarak olgulara dayalı kronolojik bir anlatı olarak yazılmıştır.
İçindekiler
Kökenler: PKK’nin Kuruluşu (1978)
Savaşın İlk Aşaması: Gerilla İsyanı (1984–1999)
Öcalan’ın Yakalanması ve Ateşkes (1999–2004)
Yenilenen Çatışma ve Sınır Ötesi Operasyonlar (2004–2013)
Barış Süreci ve Çöküşü (2013–2015)
Kürt Şehirlerinde Şehir Savaşı (2015–2016)
Suriye ve Irak’ta Sınır Ötesi Savaşlar (2018–2025)
2025 Ateşkesi ve Silahsızlanma
Başlıca Olaylar ve Zaman Çizelgesi
Kökenler: PKK’nin Kuruluşu (1978)
Kürdistan İşçi Partisi (Partiya Karkerên Kurdistan, PKK), 27 Kasım 1978’de Abdullah Öcalan ve bir grup Kürt solcu aktivist tarafından Diyarbakır ilinin Fis köyünde kuruldu. PKK, Marksist-Leninist devrimci ideolojiyi Kürt milliyetçi özlemleriyle birleştirdi ve başlangıçta bağımsız sosyalist bir Kürt devleti çağrısında bulundu. 1970’lerin daha geniş Türkiye sol öğrenci hareketinden doğdu; ancak Kürt ulusal kimliğine odaklanmasıyla kendini ayrıştırdı.
Savaşın İlk Aşaması: Gerilla İsyanı (1984–1999)
Ağustos 1984’te PKK, Türkiye’nin güneydoğusunda Eruh ve Şemdinli’deki Türk askerî mevzilerine eşzamanlı saldırılarla silahlı mücadelesini başlattı. Saldırılarda iki asker öldü ve 1980’lerin sonları ile 1990’lar boyunca tırmanacak bir gerilla isyanının başlangıcı oldu. Kuzey Irak’ın dağlık Kürt bölgesindeki üsleri kullanan PKK savaşçıları, Türk askerî tesislerini, güvenlik güçlerini ve altyapıyı hedef alan pusu, baskın ve bombalı saldırılar düzenledi.
Türkiye devletinin karşılığı kapsamlı ve sertti. Hükümetin isyana karşı operasyonlar olarak tanımladığı uygulamalarda 1990’lar boyunca binlerce Kürt köyü boşaltıldı ve yıkıldı. Türkiye’nin güneydoğusunda olağanüstü hâl yönetimi uygulandı. Çatışma, 1990’ların ortasında Türk ordusunun güneydoğuya 300.000’den fazla asker konuşlandırması ve Kuzey Irak’a Çelik Harekâtı (1995), Çekiç Harekâtı (1997) ve Şafak Harekâtı (1997) dâhil büyük sınır ötesi operasyonlar başlatmasıyla doruğa ulaştı.
Öcalan’ın Yakalanması ve Ateşkes (1999–2004)
15 Şubat 1999’da Türk özel kuvvetleri, 1998 Adana Mutabakatı’nın ardından Suriye’den çıkarılmış Abdullah Öcalan’ı Kenya’da yakaladı. Öcalan ölüm cezasına çarptırıldı; Türkiye’nin 2002’de ölüm cezasını kaldırmasıyla cezası daha sonra ömür boyu hapse çevrildi. Yakalanması stratejik bir dönüm noktasıydı. Öcalan, cezaevinden ateşkes çağrısında bulundu ve PKK bunu 1999’da ilan etti. Grup, açıkladığı hedefini de tam bağımsızlıktan Türkiye içinde daha geniş kültürel ve siyasi haklara çevirdi.
Yenilenen Çatışma ve Sınır Ötesi Operasyonlar (2004–2013)
Ateşkes 2004’te çöktü ve PKK, artan pusular ve bombalı saldırılarla isyanını yeniden başlattı. Çatışma, 2007 ile 2012 arasında Hakkâri ve Şemdinli bölgelerindeki büyük çatışmalar ve Türk ordusunun Kandil dağlarındaki PKK mevzilerini hedef alan Kuzey Irak’a çok sayıda müdahalesiyle yoğunlaştı. Türkiye parlamentosu, 2007’de sınır ötesi operasyonlara izin verdi; kara ve hava harekâtları 2008 boyunca sürdü.
Barış Süreci ve Çöküşü (2013–2015)
Mart 2013’te Öcalan, yeni bir ateşkes ilan etti ve PKK savaşçılarının Türkiye topraklarından çekilmesini emretti. Kürt siyasetçi heyetlerinin şartları müzakere etmek üzere Öcalan’ı cezaevinde ziyaret ettiği resmî bir barış süreci başladı. İki yıl boyunca çatışma önemli ölçüde azaldı. Ancak barış süreci, Suruç bombalaması, Türkiye’nin PKK mevzilerine hava saldırıları ve Suriye iç savaşıyla IŞİD’in yükselişinin yol açtığı daha geniş jeopolitik çalkantı dâhil karmaşık bir olay dizisinin tetiklemesiyle Temmuz 2015’te çöktü.
Kürt Şehirlerinde Şehir Savaşı (2015–2016)
Barış sürecinin çöküşü, daha önce görülmemiş bir şehir savaşı aşamasına yol açtı. PKK bağlantılı gençlik milisleri (YPS), çeşitli Kürt şehirlerinde hendekler kazdı ve barikatlar kurdu; Türk ordusu uzun kuşatmalarla ve ağır silahlarla karşılık verdi. Cizre, Sur (Diyarbakır’ın tarihî ilçesi), Nusaybin, Şırnak ve Yüksekova, 2015 sonları ile 2016 ortaları arasında aylarca şehir çatışması yaşadı.
Kayıplar bütün taraflar için yıkıcıydı. Şehir çatışmalarının en yoğun olduğu sekiz ayda yaklaşık 200 sivil öldü ve 10.000’den fazla kişi yerinden edildi. Tarihî Sur ilçesinin büyük bölümü dâhil mahalleler tümüyle yıkıldı. Şehir savaşı denemesi, daha sonra geleneksel kırsal gerilla taktiklerine dönen PKK açısından yaygın olarak stratejik bir başarısızlık sayıldı. Bu Kürt şehirlerinin sivil nüfusu için yıkım çok büyüktü.
Suriye ve Irak’ta Sınır Ötesi Savaşlar (2018–2025)
2018’den itibaren Türkiye, askerî operasyonlarını Türkiye’nin güneydoğusunun ötesine, Suriye ve Irak’a genişletti. Zeytin Dalı Harekâtı (2018), Suriye’nin kuzeybatısında YPG denetimindeki Afrin bölgesini hedef alırken Barış Pınarı Harekâtı (2019), Suriye’nin kuzeydoğusunda SDG’nin elindeki topraklara saldırdı. Her iki operasyon da Kürt nüfuslarını yerinden etti ve Suriye Kürdistanı’nın önemli bölgelerini Türkiye ile Türkiye destekli Suriye Millî Ordusu’nun (SMO) denetimine soktu.
Kuzey Irak’ta Türk ordusu, 2019’dan itibaren Pençe Harekâtı başlığı altında Kandil dağları, Metina, Zap ve Avaşin-Basyan’daki PKK mevzilerini hedef alan bir dizi operasyon başlattı. Pençe-Kilit Harekâtı (2022), Türk askerî denetimini Irak Kürdistan Bölgesi’nin daha derinlerine genişletti. Bu operasyonlar, KBY ile değişen düzeylerde işbirliği ve gerilim içinde yürütüldü.
2025 Ateşkesi ve Silahsızlanma
27 Şubat 2025’te Kürt siyasetçilerden oluşan bir heyetin cezaevi adasını ziyaretinin ardından Abdullah Öcalan, silahlı mücadelenin artık geçersiz kaldığını belirterek PKK’ye silah bırakması ve kendini feshetmesi için kamuya açık çağrı yaptı. 1 Mart 2025’te PKK ateşkes ilan etti. 12 Mayıs 2025’te PKK, silahsızlanma ve kendini feshetme niyetini resmen açıkladı.
Açıklama, kırk yılı aşkın süren ve on binlerce kişinin ölümüne yol açan bir çatışmanın sona ermesi olasılığını gündeme getirdi. Türkiye’nin demokratik tavizler verip vermeyeceği, Öcalan’ın bir silahsızlanma sürecine öncülük etmek için serbest bırakılıp bırakılmayacağı, feshin Suriye’deki Kürt gruplarını nasıl etkileyeceği ve Türkiye’nin Irak’taki askerî operasyonlarını sona erdirip erdirmeyeceği hakkında önemli sorular sürüyor. Ateşkes, Türkiye-PKK çatışmasını sona erdirme yönünde 1984’teki başlangıcından bu yana en önemli adımı temsil eder.
Başlıca Olaylar ve Zaman Çizelgesi
1978 — PKK, Diyarbakır ilinde Abdullah Öcalan tarafından kuruldu
Ağustos 1984 — PKK, Eruh ve Şemdinli saldırılarıyla silahlı mücadelesini başlattı
1995 — Çelik Harekâtı: Türkiye’nin 35.000 askerle Kuzey Irak’a müdahalesi
15 Şubat 1999 — Öcalan Kenya’da yakalandı; PKK ateşkes ilan etti
2004 — Ateşkes çöktü; PKK isyanını yeniden başlattı
Mart 2013 — Öcalan yeni ateşkes ilan etti; barış süreci başladı
Temmuz 2015 — Barış süreci çöktü; Cizre, Sur, Nusaybin, Şırnak ve Yüksekova’da şehir savaşı başladı
2018 — Zeytin Dalı Harekâtı: Türkiye, Suriye’de Afrin’i işgal etti
2019 — Suriye’nin kuzeydoğusunda Barış Pınarı Harekâtı; Kuzey Irak’ta Pençe Harekâtı dizisi başladı
27 Şubat 2025 — Öcalan PKK’ye silahsızlanma çağrısı yaptı; PKK 1 Mart’ta ateşkes ilan etti
12 Mayıs 2025 — PKK silahsızlanma ve kendini feshetme niyetini açıkladı
Sık Sorulan Sorular
PKK nedir?
Kürdistan İşçi Partisi (PKK), 1978’de Abdullah Öcalan tarafından kurulmuş bir Kürt siyasi ve militan örgütüdür. 1984’ten 2025’e kadar Türkiye devletine karşı silahlı isyan yürüttü. Başlangıçta bağımsız Kürt devleti ararken daha sonra hedeflerini Türkiye içinde daha geniş kültürel ve siyasi özerkliğe çevirdi. Türkiye, AB, Birleşik Krallık ve ABD tarafından terör örgütü olarak tanımlanır.
Türkiye-PKK çatışması sona erdi mi?
2025 başlarında PKK’nin tutuklu lideri Öcalan, silahsızlanma çağrısı yaptı; PKK ateşkes ilan etti ve kendini feshetme niyetini açıkladı. Bunun çatışmanın kalıcı olarak sona ermesine yol açıp açmayacağı, süregelen müzakerelere, Türkiye’nin olası demokratik tavizlerine ve Suriye ile Irak’taki daha geniş bölgesel duruma bağlıdır.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Council on Foreign Relations — Türkiye ile Silahlı Kürt Grupları Arasındaki Çatışma, Küresel Çatışma Takibi
CSIS — Aşırılığın İncelenmesi: Kürdistan İşçi Partisi (PKK), 2023
The National — Zaman Çizelgesi: PKK’nin Türkiye’de Kırk Yıllık İsyanı, 2025
Congressional Research Service — Türkiye, PKK ve ABD’nin Dahli: Kronoloji
Al Jazeera — Zaman Çizelgesi: PKK’nin Türkiye ile Çatışması