پێشەکی
ململانێی نێوان دەوڵەتی تورکیا و پارتی کرێکارانی کوردستان، پەکەکە، درێژترین ململانێی چەکداریی مێژووی نوێی کوردە. لە یەکەم هێرشەکانی پەکەکە لە 1984ەوە تا ڕاگەیاندنی ئاگربەست و چەکدانان لە 2025، یاخیبوونەکە زیاتر لە چوار دەیەی خایاندووە، دەیان هەزار کەسی لە هەموو لایەنەکان کوشتووە، ملیۆنان کەسی ئاوارە کردووە و دیمەنی سیاسیی تورکیا و عێراق و سووریا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی بەرفراوانتری داڕشتووە.
ئەم وتارە قۆناغە سەرەکییەکانی ململانێکە بەدوادا دەچێت: دامەزراندنی پەکەکە، جەنگە چریکییەکەی 1984–1999، گرتنی عەبدوڵڵا ئۆجەلان، پرۆسەی ئاشتی و ڕووخانی، شەڕی شارەکانی 2015–2016، ئۆپەراسیۆنە تێپەڕسنوورییەکانی عێراق و سووریا و ئاگربەستە مێژووییەکەی 2025. ئەم گێڕانەوەیە بە پشتبەستن بە چەندین سەرچاوە، ڕاستییەکان بە ڕیزبەندیی کاتی دەخاتە ڕوو.
ناوەڕۆک
سەرەتا: دامەزراندنی پەکەکە (1978)
یەکەم قۆناغی جەنگ: یاخیبوونی چریکی (1984–1999)
گرتنی ئۆجەلان و ئاگربەست (1999–2004)
نوێبوونەوەی ململانێ و ئۆپەراسیۆنە تێپەڕسنوورییەکان (2004–2013)
پرۆسەی ئاشتی و ڕووخانی (2013–2015)
شەڕی شارەکان لە شارە کوردییەکاندا (2015–2016)
جەنگە تێپەڕسنوورییەکان لە سووریا و عێراق (2018–2025)
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
سەرەتا: دامەزراندنی پەکەکە (1978)
پارتی کرێکارانی کوردستان، پەکەکە، لە 27ی تشرینی دووەمی 1978دا لەلایەن عەبدوڵڵا ئۆجەلان و کۆمەڵێک چالاکوانی چەپڕەوی کوردەوە لە گوندی فیس لە پارێزگای دیاربەکر دامەزرا. پەکەکە ئایدیۆلۆژیای شۆڕشگێڕیی مارکسیستی لینینیستی لەگەڵ ئارەزووە نەتەوەگەراییەکانی کورد تێکەڵ کرد و سەرەتا داوای دەوڵەتێکی سەربەخۆ و سۆسیالیستیی کوردی دەکرد. لە بزووتنەوە بەرفراوانترەکەی خوێندکارانی چەپڕەوی تورکیا لە دەیەی 1970دا سەری هەڵدا، بەڵام بە تەرکیزکردنە سەر ناسنامەی نەتەوەیی کورد خۆی جیا کردەوە.
یەکەم قۆناغی جەنگ: یاخیبوونی چریکی (1984–1999)
لە ئابی 1984دا، پەکەکە بە هێرشی هاوکات بۆ سەر پێگە سەربازییەکانی تورکیا لە ئێرووح و شەمزینان لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا هەڵمەتە چەکدارییەکەی دەست پێ کرد. هێرشەکان دوو سەربازیان کوشت و سەرەتای یاخیبوونێکی چریکییان دیاری کرد کە لە کۆتایی دەیەی 1980 و دەیەی 1990دا توندتر دەبوو. بە بەکارهێنانی بنکەکان لە ناوچە چیاوییە کوردییەکەی باکووری عێراق، شەڕڤانانی پەکەکە بۆسە و هێرشی خێرا و تەقاندنەوەیان ئەنجام دەدا و دامەزراوە سەربازییەکان و هێزە ئەمنییەکان و ژێرخانی تورکیایان دەکردە ئامانج.
وەڵامی دەوڵەتی تورکیا هەمەلایەنە و توند بوو. لە دەیەی 1990دا هەزاران گوندی کوردی چۆڵ و وێران کران، لەوەی حکومەت بە ئۆپەراسیۆنی دژەیاخیبوون ناوی دەبرد. لە سەرانسەری باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا حوکمی باری نائاسایی سەپێنرا. ململانێکە لە ناوەڕاستی دەیەی 1990دا گەیشتە لووتکە، کاتێک سوپای تورکیا زیاتر لە 300,000 سەربازی لە باشووری ڕۆژهەڵات بڵاو کردەوە و ئۆپەراسیۆنی گەورەی تێپەڕسنووری بۆ ناو باکووری عێراق دەست پێ کرد؛ لەوانە ئۆپەراسیۆنی پۆڵا (1995)، ئۆپەراسیۆنی چەکوش (1997) و ئۆپەراسیۆنی بەیان (1997).
گرتنی ئۆجەلان و ئاگربەست (1999–2004)
لە 15ی شوباتی 1999دا، هێزە تایبەتەکانی تورکیا عەبدوڵڵا ئۆجەلانیان لە کینیا گرت، دوای ئەوەی بەدوای ڕێککەوتنی ئەدەنەی 1998دا لە سووریا دەرکرابوو. ئۆجەلان حوکمی ئێعدامی بەسەردا درا، کە دواتر کاتێک تورکیا لە 2002دا سزای ئێعدامی هەڵوەشاندەوە، گۆڕدرا بۆ زیندانیی هەتاهەتایی. گرتنەکەی خاڵی وەرچەرخانێکی ستراتیژی بوو. لە زیندانەوە ئۆجەلان داوای ئاگربەستی کرد، کە پەکەکە لە 1999دا ڕایگەیاند. ڕێکخراوەکە هەروەها ئامانجە ڕاگەیەندراوەکەی لە سەربەخۆیی تەواوەوە گۆڕی بۆ مافی کولتووری و سیاسیی زیاتر لە ناو تورکیادا.
نوێبوونەوەی ململانێ و ئۆپەراسیۆنە تێپەڕسنوورییەکان (2004–2013)
ئاگربەستەکە لە 2004دا هەڵوەشایەوە و پەکەکە بە زیادکردنی بۆسە و هێرشە بۆمبییەکان یاخیبوونەکەی دەست پێ کردەوە. ململانێکە لە نێوان 2007 و 2012دا توندتر بوو، بە پێکدادانی گەورە لە ناوچەکانی هەکاری و شەمزینان و چەندین چوونەناوی سەربازیی تورکیا بۆ باکووری عێراق، بە ئامانجکردنی پێگەکانی پەکەکە لە چیاکانی قەندیل. پەرلەمانی تورکیا لە 2007دا ڕێگەی بە ئۆپەراسیۆنی تێپەڕسنووری دا و هەڵمەتی زەمینی و ئاسمانی لە ماوەی 2008دا بەردەوام بوو.
پرۆسەی ئاشتی و ڕووخانی (2013–2015)
لە ئازاری 2013دا، ئۆجەلان ئاگربەستێکی نوێی ڕاگەیاند و فەرمانی بە شەڕڤانانی پەکەکە دا لە خاکی تورکیا بکشێنەوە. پرۆسەیەکی فەرمیی ئاشتی دەستی پێ کرد و شاندی سیاسەتمەدارانی کورد بۆ دانوستانی مەرجەکان سەردانی ئۆجەلانیان لە زیندان دەکرد. بۆ دوو ساڵ ململانێکە بە ڕادەیەکی بەرچاو کەم بووەوە. بەڵام پرۆسەی ئاشتی لە تەممووزی 2015دا ڕووخا، بەهۆی زنجیرەیەکی ئاڵۆزی ڕووداوەکانەوە؛ لەوانە تەقینەوەی سرووچ، هێرشە ئاسمانییەکانی تورکیا بۆ سەر پێگەکانی پەکەکە و ئاڵۆزییە بەرفراوانترە جیۆسیاسییەکە کە جەنگی ناوخۆی سووریا و سەرهەڵدانی داعش دروستیان کردبوو.
شەڕی شارەکان لە شارە کوردییەکاندا (2015–2016)
ڕووخانی پرۆسەی ئاشتی بوو بە هۆی قۆناغێکی بێپێشینەی شەڕی شارەکان. میلیشیا گەنجەکانی سەر بە پەکەکە، وای‌پی‌ئێس، لە چەند شارێکی کوردی خەندەقیان هەڵکەند و بەربەستیان دانا. سوپای تورکیا بە گەمارۆی درێژخایەن و چەکی قورس وەڵامی دایەوە. شارەکانی جزیرە و سوور، ناوچە مێژووییەکەی دیاربەکر، و نوسەیبین و شرناخ و گەڤەر لە نێوان کۆتایی 2015 و ناوەڕاستی 2016دا چەندین مانگ شەڕی شارەکانیان بەسەر برد.
زیانەکان بۆ هەموو لایەنەکان وێرانکەر بوون. لە ماوەی هەشت مانگی لووتکەی شەڕەکانی شارەکاندا، نزیکەی 200 مەدەنی کوژران و زیاتر لە 10,000 کەس ئاوارە بوون. گەڕەکی تەواو وێران کران، لەوانە بەشێکی زۆری ناوچە مێژووییەکەی سوور. ئەزموونی شەڕی شارەکان بە شێوەیەکی بەرفراوان بە شکستێکی ستراتیژیی پەکەکە دادەنرا، کە دواتر گەڕایەوە بۆ تاکتیکە نەریتییەکانی جەنگی چریکی لە ناوچە گوندنشینەکان. بۆ دانیشتووانە مەدەنییەکانی ئەم شارە کوردییانە، وێرانییەکە زۆر گەورە بوو.
جەنگە تێپەڕسنوورییەکان لە سووریا و عێراق (2018–2025)
لە 2018ەوە، تورکیا ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا تێپەڕاند و بۆ سووریا و عێراق فراوان کرد. ئۆپەراسیۆنی لقی زەیتوون (2018) ناوچەی عەفرینی کۆنترۆڵکراوی یەپەگەی لە باکووری ڕۆژئاوای سووریا کردە ئامانج، لە کاتێکدا ئۆپەراسیۆنی کانی ئاشتی (2019) هێرشی کردە سەر خاکی کۆنترۆڵکراوی هەسەدە لە باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا. هەردوو ئۆپەراسیۆنەکە دانیشتووانی کوردیان ئاوارە کرد و ناوچەی گرنگی کوردستانی سووریایان خستە ژێر کۆنترۆڵی تورکیا و سوپای نیشتمانیی سووریای پشتگیریکراوی تورکیا.
لە باکووری عێراق، سوپای تورکیا لە 2019ەوە زنجیرەیەک ئۆپەراسیۆنی لە ژێر ناوی ئۆپەراسیۆنی چەنگاڵدا دەست پێ کرد و پێگەکانی پەکەکەی لە چیاکانی قەندیل و مەتینا و زاپ و ئاڤاشین باسێان کردە ئامانج. ئۆپەراسیۆنی قفڵی چەنگاڵ (2022) کۆنترۆڵی سەربازیی تورکیای بۆ قوڵایی زیاتری هەرێمی کوردستانی عێراق فراوان کرد. ئەم ئۆپەراسیۆنانە بە ئاستی جیاوازی هاوکاری و گرژی لەگەڵ حکومەتی هەرێمی کوردستان ئەنجام دران.
ئاگربەست و چەکدانانی 2025
لە 27ی شوباتی 2025دا، دوای سەردانی شاندێکی سیاسەتمەدارانی کورد بۆ دوورگەی زیندانەکەی، عەبدوڵڵا ئۆجەلان بانگەوازێکی ئاشکرای دەرکرد و داوای لە پەکەکە کرد چەک دابنێت و خۆی هەڵبوەشێنێتەوە و گوتی خەباتی چەکداری کۆن بووە و چیتر گونجاو نییە. لە 1ی ئازاری 2025دا، پەکەکە ئاگربەستی ڕاگەیاند. لە 12ی ئایاری 2025دا، پەکەکە بە فەرمی نیازی خۆی بۆ چەکدانان و خۆهەڵوەشاندنەوە ڕاگەیاند.
ڕاگەیاندنەکە ئەگەری کۆتاییهێنان بە ململانێیەکی هێنایە پێشەوە کە زیاتر لە چوار دەیەی خایاندبوو و دەیان هەزار کەسی کوشتبوو. هێشتا پرسیاری گرنگ ماوە سەبارەت بەوەی ئایا تورکیا سازشی دیموکراتی دەکات، ئایا ئۆجەلان ئازاد دەکرێت بۆ سەرکردایەتیی پرۆسەیەکی چەکدانان، خۆهەڵوەشاندنەوەکە چۆن کاریگەری لە لایەنە کوردییەکانی سووریا دەکات و ئایا تورکیا کۆتایی بە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی لە عێراق دەهێنێت. ئاگربەستەکە گرنگترین هەنگاوە بەرەو کۆتاییهێنان بە ململانێی تورکیا و پەکەکە لە دەستپێکی لە 1984ەوە.
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
1978 ــ عەبدوڵڵا ئۆجەلان پەکەکە لە پارێزگای دیاربەکر دادەمەزرێنێت
ئابی 1984 ــ پەکەکە بە هێرشەکانی ئێرووح و شەمزینان هەڵمەتە چەکدارییەکەی دەست پێ دەکات
1995 ــ ئۆپەراسیۆنی پۆڵا: چوونەناوی تورکیا بۆ باکووری عێراق بە 35,000 سەربازەوە
15ی شوباتی 1999 ــ ئۆجەلان لە کینیا دەگیرێت؛ پەکەکە ئاگربەست ڕادەگەیەنێت
2004 ــ ئاگربەستەکە هەڵدەوەشێتەوە؛ پەکەکە یاخیبوون دەست پێ دەکاتەوە
ئازاری 2013 ــ ئۆجەلان ئاگربەستێکی نوێ ڕادەگەیەنێت؛ پرۆسەی ئاشتی دەست پێ دەکات
تەممووزی 2015 ــ پرۆسەی ئاشتی دەڕووخێت؛ شەڕی شارەکان لە جزیرە و سوور و نوسەیبین و شرناخ و گەڤەر هەڵدەگیرسێت
2018 ــ ئۆپەراسیۆنی لقی زەیتوون: تورکیا عەفرینی سووریا داگیر دەکات
2019 ــ ئۆپەراسیۆنی کانی ئاشتی لە باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا؛ زنجیرەی ئۆپەراسیۆنەکانی چەنگاڵ لە باکووری عێراق دەست پێ دەکات
27ی شوباتی 2025 ــ ئۆجەلان داوا لە پەکەکە دەکات چەک دابنێت؛ پەکەکە لە 1ی ئازار ئاگربەست ڕادەگەیەنێت
12ی ئایاری 2025 ــ پەکەکە نیازی خۆی بۆ چەکدانان و خۆهەڵوەشاندنەوە ڕادەگەیەنێت
پرسیارە باوەکان
پەکەکە چییە؟
پارتی کرێکارانی کوردستان، پەکەکە، ڕێکخراوێکی سیاسی و چەکداری کوردییە کە لە 1978دا عەبدوڵڵا ئۆجەلان دامەزراندی. لە 1984ەوە تا 2025 یاخیبوونێکی چەکداریی دژ بە دەوڵەتی تورکیا بەڕێوە برد. سەرەتا داوای دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی دەکرد، بەڵام دواتر ئامانجەکانی گۆڕی بۆ خودموختاریی کولتووری و سیاسیی زیاتر لە ناو تورکیادا. تورکیا و یەکێتیی ئەورووپا و شانشینی یەکگرتوو و ئەمریکا بە ڕێکخراوێکی تیرۆریستی ناویان بردووە.
ئایا ململانێی تورکیا و پەکەکە کۆتایی هاتووە؟
لە سەرەتای 2025دا، ئۆجەلان، سەرکردە زیندانییەکەی پەکەکە، داوای چەکدانانی کرد و پەکەکە ئاگربەستی ڕاگەیاند و نیازی خۆی بۆ خۆهەڵوەشاندنەوە ڕاگەیاند. ئەوەی ئایا ئەمە دەبێتە کۆتاییەکی هەمیشەیی بۆ ململانێکە، بەستراوەتەوە بە دانوستانە بەردەوامەکان و سازشە دیموکراتییە ئەگەرییەکانی تورکیا و دۆخی بەرفراوانتری ناوچەکە لە سووریا و عێراق.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ئەنجومەنی پەیوەندییە دەرەکییەکان ــ ململانێی نێوان تورکیا و گرووپە چەکدارە کوردییەکان، چاودێریی ململانێ جیهانییەکان
CSIS ــ پشکنینی توندڕەوی: پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە)، 2023
دە ناشناڵ ــ ڕیزبەندیی کاتی: یاخیبوونی چوار دەیەیی پەکەکە لە تورکیا، 2025
خزمەتگوزاریی توێژینەوەی کۆنگرێس ــ تورکیا و پەکەکە و بەشداریی ئەمریکا: ڕیزبەندیی کاتی
ئەڵجەزیرە ــ ڕیزبەندیی کاتی: ململانێی پەکەکە لەگەڵ تورکیا