Giriş
Urmiye (Kürtçe: Wirmê veya Ûrmiye; Farsça: Orumiyeh), İran’ın kuzeybatısında büyük şehir ve Batı Azerbaycan eyaletinin merkezidir. Adını taşıyan büyük tuz gölünün yanında verimli ovada kurulmuş, Azerbaycan Türklerine, Kürtlere, Süryanilere ve Ermenilere ev sahipliği yapan, karma yapısıyla tanınan şehirdir. Nüfusu Kürt değil, ağırlıkla Azerbaycanlı olsa da Urmiye, Kürtlerin Rojhelat dediği geniş bölge içinde bulunur; önemli Kürt topluluğuna ve Kürt tarihinde uzun, bazen acılı yere sahiptir.
Bu, bölgenin şehirlerini ve kasabalarını — nerede olduklarını, kimin denetiminde bulunduklarını, kimlerin yaşadığını ve Kürtlerin öyküsünde neden önemli olduklarını — tanıtan coğrafya dizimizin en yeni yazısıdır.
Kısa Bilgiler
Yaygın Adı: Urmiye
Kürtçe Adı: Wirmê (Ûrmiye)
Ülkesi: İran — Batı Azerbaycan eyaletinin merkezi
Nüfusu: Şehirde 667.499 (2012 sayımı); ilçe nüfusu 1 milyondan fazla
Halkı: Çoğunlukla Azerbaycanlı; Kürt, Süryani ve Ermeni topluluklarıyla
Çevresi: Urmiye Gölü’nün batısındaki Urmiye ovasında, Türkiye sınırı yakınında
Rakımı: Deniz seviyesinden yaklaşık 1.330 m
Tanınan Özellikleri: Çeşitliliği, Urmiye Gölü ve uzun Hristiyan mirası
İçindekiler
Başlıca Olayların Zaman Çizelgesi
Konum ve Coğrafya
Urmiye, İran’ın en kuzeybatısında geniş, verimli Urmiye ovasında, deniz seviyesinden yaklaşık 1.330 metre yükseklikte, Şeher Çayı (“Şehir Nehri”) boyunca uzanır. Doğusunda, bir zamanlar dünyanın en büyük tuz göllerinden biri olan Urmiye Gölü bulunur; onlarca yıllık kuraklıklar ve suyun başka yerlere aktarılması onu büyük ölçüde küçültmüştür. Batıda Türkiye sınırının dağları yükselir; çevresindeki Batı Azerbaycan eyaleti Irak, Türkiye, Ermenistan ve Azerbaycan Cumhuriyeti’ne komşudur. Verimli tarım arazisinde, büyük göl yanında, çeşitli ülkelerin ve halkların buluşma noktasındaki bu konum, Urmiye’yi yüzyıllardır elması, üzümü ve tütünüyle ünlü önemli ticaret ve tarım merkezi yapmıştır.
Halk ve Nüfus
2012 sayımında Urmiye şehri, 667.499 kişiyle İran’ın en kalabalık onuncu şehriydi; çevresindeki ilçe nüfusu ise 2016’ya gelindiğinde bir milyonu aşmıştı. Şehir sakinleri, önemli Kürt azınlıkları ve tarihî Süryani ile Ermeni Hristiyan toplulukları yanında, çoğunlukla Türkî Azerbaycan dilini konuşan İran Azerbaycanlılarıdır. Başka deyişle Kürt çoğunluklu şehir değildir; ancak gerçekten karma şehirdir. Kürtler, nüfusunun ve çevresindeki geniş eyaletin önemli parçasını oluşturur. Bu dürüst tablo önemlidir: Urmiye’nin Kürtler için önemi, yanlış bir Kürt hâkimiyeti iddiasına değil, Rojhelat içindeki yerine ve Kürt halkıyla iç içe tarihine dayanır.
Birçok Halkın Kenti
Bölgede çok az şehir, etnik ve dinî açıdan Urmiye kadar katmanlıdır. Yüzyıllarca Süryani ve Ermeni Hristiyan yaşamının büyük merkeziydi. Yaklaşık 1900’de Hristiyanlar nüfusunun neredeyse yarısını oluşturmuş olabilir; göl çevresindeki ovada yüzü hayli aşkın Süryani köyü vardı. Azerbaycan Türkleri, uzun zamandır şehirdeki en büyük topluluktur; Kürtler ise Urmiye’de, kırsal ilçelerde ve eyaletin komşu alanlarında güçlü varlık gösterir. Urmiye adı, bütün bu topluluklardan çok eskidir; kadim Urartu Krallığı’na uzanır. Bu derin çeşitlilik, hem şehrin zenginliğini hem yirminci yüzyılda başına gelen trajedileri anlamanın anahtarıdır.
Tarih
Urmiye, Osmanlı ve İran imparatorlukları arasında uzun süre çekişilmiş, erken yirminci yüzyılda zaman zaman Rusya tarafından işgal edilmiş kadim şehirdir. En trajik bölümü Birinci Dünya Savaşı sırasında geldi. Osmanlı İmparatorluğu’ndaki katliamlardan kaçan on binlerce Süryani ve Ermeni, Urmiye ve çevresine sığındı; şehir Rus, Osmanlı ve yerel kuvvetler arasında tekrar tekrar el değiştirdi. Erken 1918’de bölge kargaşaya sürüklendi. Süryani patriği XXI. Mar Şimun Benyamin, Kürt aşiret reisi Simko Şikak tarafından öldürüldü; ardından gelen aylarda binlerce Süryani, daha geniş Süryani Soykırımı’nın, Seyfo’nun parçası olarak katledildi. Diğerleri güneye, İngiliz denetimindeki Irak’a kaçtı. Kürtlerin failler arasında olduğu bir olaydır; dürüst anlatının silmemesi gereken acılı tarih parçasıdır. Simko’nun 1918’den 1922’ye kadar Urmiye Gölü’nün batısında üslenen İran devletine karşı kendi ayaklanması da İran’da Kürtlerin kendini ortaya koyma tarihinin dönüm noktasıdır.
Bugünün Urmiyesi
Modern Urmiye, refah içindeki eyalet merkezi ve üniversite şehri; zengin tarım bölgesinin ticari kalbi, halkların ve inançların buluşma noktasıdır. Camiler, kiliseler ve önemli Hristiyan mirası, sokaklarında hâlâ görünür. Büyük çevre sorunu, geri çekilmesi bilim insanlarını ve sakinleri kaygılandırıp İran’ın daha geniş su krizinin simgesine dönüşen Urmiye Gölü’nün küçülmesidir. Şehir, Azerbaycanlı, Kürt, Süryani ve Ermeni kimliklerinin yan yana yaşadığı yer olmayı sürdürür. Bölgenin etnik hassasiyetleri nedeniyle bu yaşam bazen huzursuzdur; yine de kuzeybatı İran’ın çeşitliliğinin yaşayan örneğidir.
Önemli Olayların Zaman Çizelgesi
Antik Çağ — Urmiye adı, kadim Urartu Krallığı’ndan gelir.
Yaklaşık 1900 — Hristiyanlar, Süryaniler ve Ermeniler, şehir nüfusunun neredeyse yarısını oluşturur.
1914–1918 — Birinci Dünya Savaşı, Süryani ve Ermeni sığınmacıları, işgali ve katliamı getirir.
1918 — Süryani patriği XXI. Mar Şimun, Simko Şikak tarafından öldürülür; katliamlar izler.
1918–1922 — Simko Şikak, Urmiye Gölü’nün batısında Kürt ayaklanmasına önderlik eder.
2012 — Şehir nüfusu 667.499’a ulaşır; İran’ın en büyük onuncu şehri olur.
2010’lar–20’ler — Urmiye Gölü, İran’ın su krizi sırasında büyük ölçüde küçülür.
Tartışmalar ve Anlaşmazlıklar
Urmiye, hassas bir etnik kavşaktadır. Azerbaycanlı çoğunluklu şehirdir; Azerbaycanlı İranlılar onu kendi kültürlerinin ve kimliklerinin merkezi görür. Aynı zamanda Kürtlerin Rojhelat dediği bölgede yer alır; Kürtler, şehirde ve çevresinde önemli topluluk oluşturur. Bu örtüşme, özellikle milliyetçi duygular yükseldiğinde Kürt ve Azerbaycanlı topluluklar arasında zaman zaman sürtüşme yaratmıştır. Bazı Kürt kuvvetlerinin katıldığı Süryani öldürmeleri dâhil Birinci Dünya Savaşı tarihi, Süryani halkı için hâlâ acı hafızadır; dürüst Kürt anlatısı, üzerini örtmek yerine onu kabul eder. Kürt bakış açısından yazılan bu profil, Urmiye’yi Kürt şehri olarak değil, Kürtlerin birkaç halktan biri olarak önemli yer tuttuğu ortak ve çekişmeli şehir olarak ele alır.
Kürtler İçin Önemi
Kürtler için Urmiye, Rojhelat’ın büyük şehri ve yirminci yüzyılda İran devletine karşı ilk büyük Kürt meydan okumalarından biri, Simko Şikak ayaklanmasının sahnesi olarak önemlidir. Batı Azerbaycan eyaletinin Kürt ana yurdu yakınında, Mahabad gibi Kürt çoğunluklu şehirlere yakın bulunur; büyük Kürt topluluğu onu geniş Kürt dünyasına sağlam bağlar. Önemi Kürt başkenti olması değil, Kürt topraklarının kenarındaki büyük karma şehir olmasıdır. Kürdistan haritasının komşu halkların topraklarına aşamalı geçtiğini, bu gerçeğe dair dürüstlüğün Kürt davası için zayıflık değil, güç kaynağı olduğunu hatırlatır.
İlgili Yerler ve Konular
Mahabad, güneydeki Kürt şehri; o da Batı Azerbaycan eyaletindedir.
Sakkız, komşu Kürdistan eyaletinin Kürt şehri. Simko Şikak ayaklanması, İran Süryanileri ve Rojhelat’ın daha geniş hikâyesi.
Sık Sorulan Sorular
Urmiye nerede?
Urmiye, İran’ın en kuzeybatısında, Urmiye Gölü’nün hemen batısındaki ovada, Türkiye sınırı yakınında Batı Azerbaycan eyaletinin merkezidir.
Urmiye Kürt şehri mi?
Hayır. Urmiye, önemli Kürt, Süryani ve Ermeni topluluklarıyla çoğunlukla İran Azerbaycanlılarının, Azerilerin şehridir. Daha geniş Kürt bölgesi Rojhelat içindedir; ancak Kürt çoğunluklu değildir.
Urmiye’de kimler yaşar?
Şehirde çoğunlukla Azerbaycan Türkçesi konuşulur; önemli Kürt azınlıkları ve tarihî Süryani ile Ermeni Hristiyan toplulukları bulunur.
Birinci Dünya Savaşı’nda Urmiye’de ne oldu?
Urmiye, Osmanlı katliamlarından kaçan Süryanilere ve Ermenilere sığınak oldu; sonra büyük şiddete sahne oldu. Süryani patriği, Simko Şikak tarafından 1918’de öldürüldü; binlerce Süryani, Süryani Soykırımı’nın parçası olarak katledildi.