پێشەکی
ورمێ (بە کوردی: ورمێ یان ئوورمیە؛ بە فارسی: ئورومیە) شارێکی گەورەی باکووری ڕۆژئاوای ئێران و ناوەندی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوایە. بە شارێکی تێکەڵ ناسراوە؛ شوێنی ژیانی تورکە ئازەربایجانییەکان و کورد و ئاشووری و ئەرمەنییەکان، لەسەر دەشتێکی بە پیت لە کنار دەریاچە ئاو سوێرە گەورەکەی کە ناوی هەمان ناوی شارەکەیە. هەرچەندە زۆرینەی دانیشتووانەکەی ئازەربایجانین نەک کورد، ورمێ لە ناو ئەو ناوچە فراوانترەدایە کە کورد بە ڕۆژهەڵات دەیناسێت، و کۆمەڵگەیەکی بەرچاوی کوردی و شوێنێکی درێژ و هەندێک جار ئازاربەخشی لە مێژووی کورددا هەیە.
ئەمە نوێترین بابەتی زنجیرە جوگرافییەکەمانە کە شار و شارۆچکەکانی ناوچەکە دەناسێنێت؛ لە کوێن، کێ کۆنترۆڵیان دەکات، کێ تێیاندا دەژی و بۆچی بۆ چیرۆکی کورد گرنگن.
زانیارییە خێراکان
ناوی باو: ورمێ
ناوی کوردی: ورمێ (ئوورمیە)
وڵات: ئێران — ناوەندی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا
دانیشتووان: 667,499 لە شارەکەدا (سەرژمێریی 2012)؛ شارستانەکە زیاتر لە 1 ملیۆن
خەڵک: بە زۆری ئازەربایجانین، لەگەڵ کۆمەڵگە کوردی و ئاشووری و ئەرمەنییەکان
شوێن: لە دەشتی ورمێ لە ڕۆژئاوای دەریاچەی ورمێ، نزیک سنووری تورکیا
بەرزایی: نزیکەی 1,330 مەتر لە ئاستی دەریاوە
ناسراوە بە: فرەچەشنییەکەی، دەریاچەی ورمێ و میراتێکی درێژی مەسیحی
ناوەڕۆک
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
شوێن و جوگرافیا
ورمێ لەسەر دەشتە فراوان و بە پیتەکەی ورمێ لە دوورترین بەشی باکووری ڕۆژئاوای ئێران، لە بەرزایی نزیکەی 1,330 مەتر لە ئاستی دەریاوە و لە درێژایی شەهرچای («ڕووباری شار») هەڵکەوتووە. لە ڕۆژهەڵاتی شارەکەدا دەریاچەی ورمێ هەیە، کە جارێک یەکێک بوو لە گەورەترین دەریاچە ئاو سوێرەکانی جیهان، هەرچەندە دەیان ساڵ وشکەساڵی و گۆڕینی ئاراستەی ئاو زۆر بچووکیان کردووەتەوە. لە ڕۆژئاوا شاخەکانی سنووری تورکیا بەرز دەبنەوە، و پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوای دەوروبەری سنووری بە عێراق و تورکیا و ئەرمەنستان و کۆماری ئازەربایجان دەگات. ئەم شوێنە، لەسەر زەویی کشتوکاڵی دەوڵەمەند، لە کنار دەریاچەیەکی گەورە و لە خاڵی یەکگەیشتنی چەندین وڵات و گەلدا، بۆ چەندین سەدە ورمێی کردووەتە ناوەندێکی گرنگی بازرگانی و کشتوکاڵ، بەناوبانگ بە سێو و ترێ و تووتنەکەی.
خەڵک و دانیشتووان
لە سەرژمێریی 2012دا، شاری ورمێ 667,499 دانیشتووی هەبوو، کە دەیکردە دەهەمین شاری پڕدانیشتووی ئێران؛ شارستانی دەوروبەری تا 2016 گەیشتبووە زیاتر لە ملیۆنێک. بە زۆری دانیشتووانی شارەکە ئازەربایجانیی ئێرانن، کە بە زمانی تورکیی ئازەربایجانی قسە دەکەن، لە تەنیشت کەمینە بەرچاوە کوردییەکان و کۆمەڵگە مێژووییەکانی مەسیحییە ئاشووری و ئەرمەنییەکاندا. بە واتایەکی دیکە، شارێکی زۆرینە کورد نییە، بەڵام بە ڕاستی شارێکی تێکەڵە، و کورد بەشێکی گرنگی دانیشتووانی شارەکە و پارێزگا فراوانترەکەی دەوروبەری پێک دەهێنن. ئەم وێنە ڕاستگۆیانەیە گرنگە: گرنگیی ورمێ بۆ کورد لەسەر بانگەشەیەکی هەڵەی زاڵبوونی کورد نییە، بەڵکو لەسەر شوێنی لە ناو ڕۆژهەڵات و مێژووە ئاڵۆز و تێکەڵەکەی لەگەڵ گەلی کوردە.
شارێکی چەندین گەل
کەم شار لە ناوچەکەدا لە ڕووی نەتەوەیی و ئایینییەوە وەک ورمێ چەندچینن. بۆ چەندین سەدە ناوەندێکی گەورەی ژیانی مەسیحیی ئاشووری و ئەرمەنی بوو؛ لە دەوروبەری 1900دا، ڕەنگە مەسیحییەکان نزیکەی نیوەی دانیشتووانیان پێک هێنابێت، و دەشتی دەوروبەری دەریاچەکە زۆر زیاتر لە سەد گوندی ئاشووریی لە خۆ گرتبوو. تورکە ئازەربایجانییەکان ماوەیەکی درێژە لە خودی شارەکەدا گەورەترین پێکهاتەن، لە کاتێکدا کورد بە بەهێزی لە ورمێ و سەرانسەری قەزا گوندنشینەکان و ناوچە دراوسێکانی پارێزگاکەدا هەن. ناوی ورمێ زۆر کۆنترە لە هەر یەکێک لەم کۆمەڵگەیانە و دەگەڕێتەوە بۆ شانشینە کۆنەکەی ئورارتوو. ئەم فرەچەشنییە قووڵە کلیلی تێگەیشتنە لە دەوڵەمەندیی شارەکە و ئەو کارەساتانەی لە سەدەی بیستەمدا بەسەری هاتن.
مێژوو
ورمێ شارێکی کۆنە، ماوەیەکی درێژ لە نێوان ئیمپراتۆریی عوسمانی و ئێراندا جێی ناکۆکی بووە و لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا هەندێک جار لەلایەن ڕووسیاوە داگیر کراوە. خەمناکترین بەشی مێژووی لە شەڕی یەکەمی جیهاندا هات. دەیان هەزار ئاشووری و ئەرمەنی، کە لە کۆمەڵکوژییەکانی ئیمپراتۆریی عوسمانی هەڵدەهاتن، لە ورمێ و دەوروبەری پەنایان گرت، و شارەکە دووبارە و دووبارە لە نێوان هێزە ڕووسی و عوسمانی و ناوخۆییەکاندا دەستی گۆڕی. لە سەرەتای 1918دا، ناوچەکە کەوتە ناو پشێوی؛ پاتریارکی ئاشووری، مار شیمون XXI بنیامین، لەلایەن سەرۆک عەشیرەتە کوردەکە، سمکۆی شکاکەوە تیرۆر کرا، و لە مانگەکانی دواتردا چەندین هەزار ئاشووری وەک بەشێک لە جینۆسایدە فراوانترەکەی ئاشوورییەکان (سەیفۆ) کۆمەڵکوژ کران، لە کاتێکدا ئەوانی دیکە بەرەو باشوور بۆ عێراقی ژێر دەستی بەریتانیا هەڵاتن. ئەمە ڕووداوێکە کە کورد لە نێوان ئەنجامدەرەکانیدا بوون؛ بەشێکی ئازاربەخشی مێژوو کە گێڕانەوەیەکی ڕاستگۆیانە نابێت بیسڕێتەوە. ڕاپەڕینی خودی سمکۆ دژ بە دەوڵەتی ئێران، کە لە 1918 تا 1922 لە ڕۆژئاوای دەریاچەی ورمێ بنکەی هەبوو، خۆی خاڵێکی دیارە لە مێژووی خۆسەلماندنی کورد لە ئێراندا.
ورمێی ئەمڕۆ
ورمێی نوێ ناوەندی پارێزگایەکی ئاوەدان و شارێکی زانکۆییە؛ دڵی بازرگانیی ناوچەیەکی دەوڵەمەندی کشتوکاڵی و شوێنی یەکگەیشتنی گەلان و ئایینەکان، بە مزگەوت و کڵێسا و میراتێکی دیاری مەسیحی کە هێشتا لە شەقامەکانیدا دەبینرێت. ئاستەنگە ژینگەییە گەورەکەی بچووکبوونەوەی دەریاچەی ورمێیە، کە پاشەکشەکەی زانایان و دانیشتووانی نیگەران کردووە و بووەتە هێمای قەیرانی فراوانتری ئاو لە ئێران. شارەکە هێشتا شوێنێکە کە ناسنامە ئازەربایجانی و کوردی و ئاشووری و ئەرمەنییەکان تێیدا شانبەشانی یەکتر دەژین؛ هەندێک جار بە ناسەقامگیری، بەهۆی هەستیارییە نەتەوەییەکانی ناوچەکەوە، بەڵام وەک نموونەیەکی زیندووی فرەچەشنیی باکووری ڕۆژئاوای ئێران.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
سەردەمی کۆن — ناوی ورمێ لە شانشینە کۆنەکەی ئورارتووەوە هاتووە.
نزیکەی 1900 — مەسیحییەکان (ئاشووری و ئەرمەنی) نزیکەی نیوەی دانیشتووانی شارەکە پێک دەهێنن.
1914–1918 — شەڕی یەکەمی جیهان پەنابەری ئاشووری و ئەرمەنی، داگیرکردن و کۆمەڵکوژی دەهێنێت.
1918 — پاتریارکی ئاشووری، مار شیمون XXI، لەلایەن سمکۆی شکاکەوە تیرۆر دەکرێت؛ کۆمەڵکوژییەکان بەدوایدا دێن.
1918–1922 — سمکۆی شکاک سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی کوردی لە ڕۆژئاوای دەریاچەی ورمێ دەکات.
2012 — دانیشتووانی شارەکە دەگاتە 667,499، دەهەمین گەورەترین لە ئێراندا.
دەیەکانی 2010–20 — دەریاچەی ورمێ لە ناو قەیرانی ئاوی ئێراندا زۆر بچووک دەبێتەوە.
مشتومڕ و ناکۆکییەکان
ورمێ لە خاڵی یەکگەیشتنێکی هەستیاری نەتەوەییدا هەڵکەوتووە. شارێکی زۆرینە ئازەربایجانییە، و ئێرانییە ئازەربایجانییەکان بە ناوەندێکی کولتوور و ناسنامەی خۆیان دایدەنێن؛ لە هەمان کاتدا، لە ناو ئەو ناوچەیەدایە کە کورد پێی دەڵێت ڕۆژهەڵات، و کورد کۆمەڵگەیەکی بەرچاو لە شارەکە و دەوروبەری پێک دەهێنن. ئەم تێکەڵبوونە هەندێک جار گرژیی لە نێوان کۆمەڵگە کوردی و ئازەربایجانییەکاندا دروست کردووە، بە تایبەتی کاتێک هەستی نەتەوەیی بەرز دەبێتەوە. مێژووی شەڕی یەکەمی جیهان، لەوانە کوشتنی ئاشوورییەکان کە هەندێک هێزی کوردی بەشدارییان تێدا کرد، هێشتا یادەوەرییەکی برینکراوەی گەلی ئاشوورییە، و گێڕانەوەیەکی ڕاستگۆیانەی کوردی دانی پێدا دەنێت بەجێی ئەوەی بەسەریدا تێپەڕێت. ئەم ناساندنە کە لە ڕوانگەیەکی کوردییەوە نووسراوە، مامەڵە لەگەڵ ورمێ وەک شارێکی هاوبەش و جێناکۆک دەکات، نەک وەک شارێکی کوردی، کە تێیدا کورد یەک گەلی گرنگە لە نێوان چەندین گەلدا.
گرنگی بۆ کورد
بۆ کورد، ورمێ وەک شارێکی گەورەی ڕۆژهەڵات و شوێنی ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک گرنگە؛ یەکێک لە یەکەم بەرەنگاربوونەوە گەورە کوردییەکان دژ بە دەوڵەتی ئێران لە سەدەی بیستەمدا. نزیک ناوچەی ناوەندیی کوردیی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا و نزیک شارە زۆرینە کوردەکان وەک مەهاباد هەڵکەوتووە، و کۆمەڵگە گەورە کوردییەکەی بە توندی بە جیهانی فراوانتری کوردەوە دەیبەستێتەوە. گرنگییەکەی گرنگیی پایتەختێکی کوردی نییە، بەڵکو گرنگیی شارێکی گەورەی تێکەڵە لە پەراوێزی خاکە کوردییەکاندا؛ بیرخەرەوەی ئەوەی نەخشەی کوردستان بە هێواشی تێکەڵی خاکی گەلە دراوسێکان دەبێت، و ڕاستگۆیی لەبارەی ئەو ڕاستییە سەرچاوەی هێزە بۆ پرسی کورد، نەک لاوازی.
شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
مەهاباد، شارە کوردییەکە لە باشوور، هەروەها لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا.
سەقز، شارێکی کوردیی پارێزگای دراوسێی کوردستان. ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک، گەلی ئاشووریی ئێران و چیرۆکی فراوانتری ڕۆژهەڵات.
پرسیارە باوەکان
ورمێ لە کوێیە؟
ورمێ لە دوورترین بەشی باکووری ڕۆژئاوای ئێرانە؛ ناوەندی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا، لەسەر دەشتێک تەنها لە ڕۆژئاوای دەریاچەی ورمێ و نزیک سنووری تورکیا.
ئایا ورمێ شارێکی کوردییە؟
نەخێر؛ ورمێ بە زۆری شارێکی ئازەربایجانیی ئێران (ئازەری)یە، لەگەڵ کۆمەڵگە بەرچاوە کوردی و ئاشووری و ئەرمەنییەکان. لە ناو ناوچە کوردییە فراوانترەکەی ڕۆژهەڵاتدایە، بەڵام زۆرینەی کورد نییە.
کێ لە ورمێ دەژی؟
بە زۆری دانیشتووانی شارەکە بە تورکیی ئازەربایجانی قسە دەکەن، لەگەڵ کەمینە گرنگەکانی کورد و کۆمەڵگە مێژووییەکانی مەسیحییە ئاشووری و ئەرمەنییەکان.
لە شەڕی یەکەمی جیهاندا چی لە ورمێ ڕوویدا؟
ورمێ بووە پەناگەی ئاشووری و ئەرمەنییەکان کە لە کۆمەڵکوژییەکانی عوسمانی هەڵدەهاتن، پاشان شوێنی توندوتیژیی گەورە: پاتریارکی ئاشووری لە 1918دا لەلایەن سمکۆی شکاکەوە تیرۆر کرا و هەزاران ئاشووری وەک بەشێک لە جینۆسایدی ئاشوورییەکان کۆمەڵکوژ کران.