Destpêk
Urmia (bi kurdî: Wirmê an Ûrmiye; bi farisî: Orumiyeh) bajarekî mezin li bakurê rojavayê Îranê û paytexta Parêzgeha Azerbaycana Rojava ye. Ew bajarekî bi tevlîheviya xwe navdar e — cihê tirkên azerbaycanî, kurd, aşûrî û ermeniyan — li deşteke bereketdar li kêleka gola mezin a şor a navê wê hilgirtiye. Herçend piraniya nifûsa wê azerbaycanî ye ne kurdî, Wirmê li herêma firehtir a ku kurd wek Rojhilat nas dikin e, û komeleke girîng a kurdî û cihekî dirêj û carinan êşdar di dîroka kurdî de heye.
Ev gotara herî dawî ya rêza me ya erdnîgarî ye ku bajar û bajarokên herêmê danasîn dike — ew li ku ne, kî wan kontrol dike, kî li wan dijî û çima ji çîroka kurdî re girîng in.
Agahiyên Kurt
Navê berbelav: Urmia
Navê kurdî: Wirmê (Ûrmiye)
Welat: Îran — paytexta Parêzgeha Azerbaycana Rojava
Nifûs: 667,499 li bajêr (serjimêriya 2012); navçe zêdetirî 1 milyon
Gel: Bi piranî azerbaycanî, bi komelên kurd, aşûrî û ermeniyan re
Cih: Li Deşta Wirmê li rojavayê Gola Wirmê, nêzî sînorê Tirkiyeyê
Bilindahî: Nêzî 1,330 m li ser asta deryayê
Bi van navdar e: Cihêrengiya wê, Gola Wirmê û mîrateke dirêj a xiristiyan
Naverok
Cih û Erdnîgarî
Wirmê li deşta berfireh û bereketdar a Wirmê li dûrtirîn bakurê rojavayê Îranê, li nêzî 1,330 metre li ser asta deryayê, li kêleka Şeher Çayê (“Çemê Bajêr”) ye. Li rojhilatê wê Gola Wirmê ye, carekê yek ji mezintirîn golên şor li cîhanê, lê dehsalên ziwabûn û guherandina rêya avê wê bi awayekî mezin biçûk kirine. Li rojava çiyayên sînorê Tirkiyeyê bilind dibin, û parêzgeha dorê ya Azerbaycana Rojava bi Iraq, Tirkiye, Ermenistan û Komara Azerbaycanê re dighêje hev. Ev cih — li erdên dewlemend ên çandiniyê, li kêleka goleke mezin, li cihê hevgihîştina gelek welat û gelan — bi sedsalan Wirmê kiriye navendeke girîng a bazirganî û çandiniyê, bi sêv, tirî û titûna xwe navdar.
Gel û Nifûs
Di serjimêriya 2012 de bajarê Wirmê 667,499 kes hebû, ku ew dikir bajarê dehem ê herî binifûs li Îranê, lê nifûsa navçeya dorê heta 2016 zêdetirî milyonekê bû. Niştecihên bajêr bi piranî azerbaycaniyên Îranê ne, ku zimanê tirkî yê azerbaycanî diaxivin, li gel hindikahiyên girîng ên kurdan û komelên dîrokî yên xiristiyanên aşûrî û ermenî. Bi gotineke din, ew ne bajarekî bi piraniya kurd e — lê bajarekî bi rastî tevlîhev e, û kurd beşeke girîng a nifûsa wê û parêzgeha firehtir a dorê pêk tînin. Ev dîmenê dilsoz girîng e: girîngiya Wirmê ji bo kurdan ne li ser îdiayeke şaş a serdestiya kurdî, lê li ser cihê wê di Rojhilat û dîroka wê ya bi gelê kurd re tevlîhev ava ye.
Bajarê Gelek Gelan
Kêm bajarên herêmê wek Wirmê ji aliyê etnîk û olî ve pirtebeqe ne. Bi sedsalan ew navendeke mezin a jiyana xiristiyan a aşûrî û ermenî bû — nêzî 1900 dibe xiristiyan hema nîvê nifûsa wê pêk anîbin, û deşta dora golê gelek zêdetirî sed gundên aşûrî digirt. Tirkên azerbaycanî ji demeke dirêj ve li bajar bixwe koma mezintirîn bûne, lê kurd li Wirmê û li seranserê navçeyên gundewarî û herêmên cîran ên parêzgehê bi awayekî bihêz hene. Navê Wirmê ji her yek ji van komelan gelekî kevintir e, heta padîşahiya kevnar a Urartûyê vedigere. Ev cihêrengiya kûr kilîta têgihîştina hem dewlemendiya bajêr hem trajediyên di sedsala bîstem de li ser wê hatin e.
Dîrok
Wirmê bajarekî kevnar e, ji demeke dirêj ve împaratoriyên osmanî û farisî li ser wê nakok bûne û di destpêka sedsala bîstem de carinan ji aliyê Rûsyayê ve hatiye dagirkirin. Beşa herî trajîk di Şerê Cîhanê yê Yekem de hat. Dehhezaran aşûrî û ermeniyên ji komkujiyên Împaratoriya Osmanî direviyan li Wirmê û dorê penaber bûn, û bajar gelek caran di navbera hêzên rûs, osmanî û herêmî de dest guhert. Di destpêka 1918 de herêm ket nav kaosê; patrîkê aşûrî Mar Şimûn XXI Benyamîn ji aliyê serokê kurd Simkoyê Şikak ve hat kuştin, û di mehên piştre de gelek hezar aşûrî wek beşeke qirkirina firehtir a aşûriyan (Seyfo) hatin komkuştin, lê yên din ber bi başûrê Iraqê yê di destê brîtanyayan de reviyan. Ev bûyerek e ku kurd di nav sûcdaran de bûn — beşeke êşdar a dîrokê ku vegotina dilsoz divê ji holê raneke. Serhildana Simko bixwe li dijî dewleta Îranê, ku ji 1918 heta 1922 li rojavayê Gola Wirmê navend bû, bi xwe xalek diyarker di dîroka xwederbirîna kurdî li Îranê de ye.
Wirmêya Îro
Wirmêya nû paytexteke parêzgehî ya geş û bajarekî zanîngehan e, dilê bazirganî yê herêmeke dewlemend a çandiniyê û cihê hevdîtina gel û baweriyan, bi mizgeft, dêran û mîrateke berçav a xiristiyan ku hîn li kolanên wê tê dîtin. Pirsgirêka wê ya mezin a jîngehê biçûkbûna Gola Wirmê ye, ku paşveçûna wê hem zanyar hem niştecih tirsandiye û bûye sembola qeyrana firehtir a avê ya Îranê. Bajar hîn cihek e ku nasnameyên azerbaycanî, kurdî, aşûrî û ermenî li kêleka hev dijîn — carinan bi tengasî ji ber hesasiyên etnîk ên herêmê, lê wek mînakeke zindî ya cihêrengiya bakurê rojavayê Îranê.
Demrêza bûyerên sereke
Kevnarî — Navê Wirmê ji padîşahiya kevnar a Urartûyê tê.
Nêzî 1900 — Xiristiyan (aşûrî û ermenî) hema nîvê nifûsa bajêr pêk tînin.
1914–1918 — Şerê Cîhanê yê Yekem penaberên aşûrî û ermenî, dagirkirin û komkujî tîne.
1918 — Patrîkê aşûrî Mar Şimûn XXI ji aliyê Simkoyê Şikak ve tê kuştin; komkujî li pey tên.
1918–1922 — Simkoyê Şikak li rojavayê Gola Wirmê serhildaneke kurdî bi rê ve dibe.
2012 — Nifûsa bajêr digihîje 667,499, dehem mezintirîn li Îranê.
Salên 2010î–20î — Di qeyrana avê ya Îranê de Gola Wirmê bi awayekî mezin biçûk dibe.
Nîqaş û Nakokî
Wirmê li çarriyeke etnîk a hesas e. Ew bajarekî bi piraniya azerbaycanî ye, û azerbaycaniyên Îranê ew wek navenda çand û nasnameya xwe dibînin; di heman demê de ew li herêma kurd Rojhilat dibêjin e, û kurd li wê û dora wê komeleke girîng pêk tînin. Ev hevgirtin carinan di navbera komelên kurdî û azerbaycanî de kêşe derxistine, bi taybetî dema hestên neteweperestî bihêz dibin. Dîroka Şerê Cîhanê yê Yekem — di nav wan de kuştina aşûriyan ku hin hêzên kurd tê de beşdar bûn — ji bo gelê aşûrî hîn bîreke birîndar e, û vegotineke dilsoz a kurdî wê dipejirîne û çavê xwe lê nagire. Ev nasandina ji nêrîna kurdî hatî nivîsandin Wirmê ne wek bajarekî kurdî lê wek bajarekî hevpar û nakok dibîne, ku kurd tê de yek ji gelek gelên girîng in.
Girîngî ji Kurdan re
Ji bo kurdan, Wirmê wek bajarekî mezin ê Rojhilat û wek cihê serhildana Simkoyê Şikak girîng e, yek ji yekem dijberiyên mezin ên kurdî li dijî dewleta Îranê di sedsala bîstem de. Ew nêzî dilê kurdî yê Parêzgeha Azerbaycana Rojava, nêzî bajarên bi piraniya kurd ên wek Mehabadê ye, û komela wê ya mezin a kurdî wê bi awayekî bihêz bi cîhana firehtir a kurdî ve girê dide. Girîngiya wê ne ya paytexteke kurdî ye, lê ya bajarekî mezin ê tevlîhev li qeraxa erdên kurdî ye — bîranîna ku nexşeya Kurdistanê hêdî hêdî bi erdên gelên cîran re têkel dibe, û ku dilsoziya li ser vê rastiyê ji bo doza kurdî çavkaniya hêzê ye, ne lawaziyê.
Cih û Mijarên Têkildar
Mehabad, bajarê kurdî li başûr, ew jî li Parêzgeha Azerbaycana Rojava.
Seqiz, bajarekî kurdî yê Parêzgeha Kurdistanê ya cîran. Serhildana Simkoyê Şikak, gelê aşûrî yê Îranê û çîroka firehtir a Rojhilat.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Wirmê li ku ye?
Wirmê li dûrtirîn bakurê rojavayê Îranê, paytexta Parêzgeha Azerbaycana Rojava ye, li deştekê hema li rojavayê Gola Wirmê û nêzî sînorê Tirkiyeyê.
Wirmê bajarekî kurdî ye?
Na — Wirmê bajarekî bi piranî azerbaycaniyên Îranê (azerî) ye, bi komelên girîng ên kurd, aşûrî û ermeniyan re. Ew li herêma firehtir a kurdî ya Rojhilat ye lê piraniya wê ne kurd e.
Kî li Wirmê dijî?
Bajar bi piranî tirkîaxêvên azerbaycanî ye, bi hindikahiyên girîng ên kurdan û komelên dîrokî yên xiristiyanên aşûrî û ermenî re.
Di Şerê Cîhanê yê Yekem de li Wirmê çi qewimî?
Wirmê bû penageha aşûrî û ermeniyên ji komkujiyên osmanî direviyan, piştre cihê tundiyeke mezin bû: patrîkê aşûrî ji aliyê Simkoyê Şikak ve di 1918 de hat kuştin û bi hezaran aşûrî wek beşeke qirkirina aşûriyan hatin komkuştin.