گۆڤاری مێژووی کورد
1586 وتار بە سۆرانی بەردەستە.
ئەڵماس خان کەنوولەی، لەدایکبووی 1706، کەسایەتییەکی دیاری کوردی سەدەی 18 بوو، بەشێک لە نەریتی فەرمانڕەوا و سەرکردە هۆزییە کوردەکان لە سەرەتای سەردەمی نوێدا.
وتارەکە بخوێنەوە
کەریم خان زەند، 1705-1779، دامەزرێنەری کوردی بنەماڵەی فەرمانڕەوای زەند، 29 ساڵ وەک وەکیلەڕڕەعایا فەرمانڕەواییی ئێرانی کرد و ناوبانگێکی دادپەروەری و بەزەییی بەدەست هێنا کە هیچ فەرمانڕەوایەکی ئێرانیی سەردەمەکەی هاوتای نەبوو.
وتارەکە بخوێنەوە خانای قوبادی، 1700-1759، شاعیر و فەرمانڕەوایەکی کوردی بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئەردەڵان و یەکێک لە مەزنترین کەسایەتییەکانی شیعری کلاسیکیی کوردیی گۆرانی بوو، کە نوێنەرایەتیی سەردەمە زێڕینییەکەی نەریتی ئەدەبیی ئەردەڵان دەکات.
وتارەکە بخوێنەوە عەلی بەگ زەنگەنە کەسایەتییەکی دیاری کوردی سەدەی 17 لە کۆنفیدراسیۆنە هۆزییە دیارەکەی زەنگەنە بوو، بەشێک لە نەریتە بنەماڵەییەکە کە لە سەرانسەری ئیمپراتۆریای سەفەویدا والی و بەرپرسی پێگەیاند.
وتارەکە بخوێنەوە ساری سولەیمان بەگ بەگێکی کوردی سەدەی 17 بوو، واتە سەرۆکی هۆز، کە ناوی لە نێو کوردە دیارەکانی سەردەمی میرنشینەکانی عوسمانیدا هاتووە.
وتارەکە بخوێنەوە میر خانزاد کەسایەتییەکی دیاری کوردی سەدەی 17 بوو، بەشێک لە نەریتی جۆراوجۆری کەسایەتییە سیاسی و کۆمەڵایەتییە کوردەکان لە سەردەمی میرنشینەکانی عوسمانی و سەفەویدا.
وتارەکە بخوێنەوە شێخ عەلی خان زەنگەنە، کۆچکردوو لە 1689، پیاوێکی دەوڵەتی کوردی زەنگەنە بوو کە وەک وەزیری گەورەی ئیمپراتۆریای سەفەوی خزمەتی کرد؛ یەکێک لە بەهێزترین کوردەکانی مێژووی ناوچەکە.
وتارەکە بخوێنەوە عەلی مەردان خان، کۆچکردوو لە 1657، والییەکی کوردی زەنگەنە بوو کە خزمەتی هەردوو ئیمپراتۆریای سەفەوی و موغەلیی کرد و کەناڵە بەناوبانگەکەی عەلی مەردان خانی دروست کرد؛ پڕۆژەیەکی سەرەکیی ئاودێری لە پەنجابی هیندستان.
وتارەکە بخوێنەوە ئەحمەدی خانی (1650-1707)، شاعیر و زانای کوردی خەڵکی هەکاری، مەم و زین، داستانە نەتەوەییەکەی کورد، و نووبهارا بچوکانی نووسی و بۆ یەکەم جار لە ئەدەبدا خەونی یەکگرتوویی و ئازادیی کوردی دەربڕی.
وتارەکە بخوێنەوە مستەفا بێسارانی (1642-1701) شاعیرێکی کوردی گۆرانی بوو کە بە کۆشکی ئەردەڵانەوە پەیوەست بوو و ئەو نەریتە ئەدەبییە گۆرانییەی بەردەوام و دەوڵەمەند کرد کە مەلا پەریشان دوو سەدە پێشتر دایمەزراندبوو.
وتارەکە بخوێنەوە شاهرۆخ سوڵتان زەنگەنە والییەکی کورد لە یەکێتیی هۆزەکانی زەنگەنە بوو کە لە سیستەمی کارگێڕیی سەفەویدا خزمەتی کرد و بەشێک بوو لە نەریتی دیاری سیاسیی کوردەکانی زەنگەنە.
وتارەکە بخوێنەوە سلێمان خانی ئەردەڵان (فەرمانڕەوایی 1637-1657) فەرمانڕەوایەکی کوردی بنەماڵەی ئەردەڵان بوو کە لە ماوەی ململانێکانی عوسمانی و سەفەوی لە سەدەی 17دا فەرمانڕەوایی ناوچەی شەهرەزووری کرد و خۆبەڕێوەبردنی ئەردەڵانی پاراست.
وتارەکە بخوێنەوە گەنج عەلی خان (کۆچی دوایی 1625) والییەکی کوردی کرمان لە ئێرانی سەفەویدا بوو کە داوای دروستکردنی کۆمەڵە پڕشکۆکەی گەنج عەلی خانی کرد؛ یەکێک لە جوانترین نموونەکانی تەلارسازیی سەفەوی کە هێشتا ماوەتەوە.
وتارەکە بخوێنەوە ئیبراهیم ئەلکورانی (1615-1690) زانایەکی ئیسلامیی کورد لە مەدینە بوو کە عیرفانی سۆفیگەریی لەگەڵ زانستی باوی حەدیس یەک خست، سەدان خوێندکاری لە سەرانسەری جیهانی موسڵماندا پەروەردە کرد و کاریگەریی لەسەر بیری ئیسلامیی عوسمانی و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا هەبوو.
وتارەکە بخوێنەوە
عەلی تەرمەخی (1591-1664) زانایەکی کورد بوو کە پێشەنگیی بەکارهێنانی زمانی خۆماڵیی کرمانجی لە پەروەردەی مەدرەسەدا کرد و فێربوونی ئیسلامیی بۆ خوێندکارە کوردەکان بە زمانی خۆیان بەردەست کرد.
وتارەکە بخوێنەوە عەلی جانپۆڵاد (کۆچی دوایی 1610) شازادەیەکی کورد بوو کە ڕاپەڕینی جانپۆڵادی دژی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی (1605-1607) سەرکردایەتی کرد، لەگەڵ ڤێنیس و سەفەوییەکان هاوپەیمانیی بەست و تا سەردەمی نوێ لە هەمووان زیاتر نزیک بووەوە لە دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردیی سەربەخۆ.
وتارەکە بخوێنەوە
ئێزدی میرزا (1600-1651) کەسایەتییەکی کوردی سەدەی 17 بوو کە نوێنەرایەتی نەریتی ژیان و کەلتووری کورد لە سەردەمی میرنشینەکانی ژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا دەکات.
وتارەکە بخوێنەوە شێر سارم کەسایەتییەکی کوردی سەدەی 16 بوو کە ناوی لە نێو کوردە دیارەکانی سەرەتای سەردەمی نوێدا هاتووە و نوێنەرایەتی نەریتی فراوانتری ژیانی کەلتووری و سیاسیی کورد لە سەردەمی عوسمانیدا دەکات.
وتارەکە بخوێنەوە یوسف یاسکا (1592-1636) شاعیرێکی کوردی سەرەتای سەدەی 17 بوو، بەشێک لە گەشەسەندنی شیعری کلاسیکی کوردیی کرمانجی لە سەردەمی میرنشینەکانی ژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا.
وتارەکە بخوێنەوە فەقیێ تەیران (نزیکەی 1590-1660)، شاعیری سۆفیی کورد و قوتابیی مەلا جزیری، یەکەم شاعیری کورد بوو کە شیعری گێڕانەوەیی بە فۆڕمی مەسنەوی نووسی و بوو بە پێشەنگی نەریتی حەماسی لە کرمانجیدا.
وتارەکە بخوێنەوە ئاسنات بارزانی (نزیکەی 1590-1670)، ژنە زانای کوردی جووی مووسڵ، یەکەم ژنە ڕابیی ناسراوی مێژوو، شاعیر و ڕابەری کۆمەڵگەی کوردە جووەکانی باکووری عێراق بوو.
وتارەکە بخوێنەوە مەلا جزیری (نزیکەی 1570-1640)، شاعیری سۆفیی کوردی جزیرە، یەکێکە لە مەزنترین کەسایەتییەکانی شیعری کلاسیکیی کرمانجی. غەزەل و قەسیدە و شیعرە عیرفانییەکانی ئەویان لە ڕیزی پێشەوەی نەریتی ئەدەبیی ئیسلامیدا دانا.
وتارەکە بخوێنەوە عەبدولباقی نەهاوەندی (1570-1632) زانا و مێژوونووسێکی کورد بوو کە لە دەرباری موغولی هیندستاندا خزمەتی کرد و مەئاسری ڕەحیمیی نووسی؛ ژیاننامەیەکی سەرەکیی فارسیی ڕەحیم خانخانان.
وتارەکە بخوێنەوە شێخ شەمسەددین ئەخڵاتی (1558-1674) زانایەکی سۆفی و کەسایەتییەکی ئایینیی کوردی ناوچەی ئەخڵات بوو، کە نوێنەرایەتیی نەریتی زانستی ئیسلامیی کوردی لە سەرەتای سەردەمی عوسمانیدا دەکات.
وتارەکە بخوێنەوە