گۆڤاری مێژووی کورد
1586 وتار بە سۆرانی بەردەستە.
شەریف پاشا (1865-1951) دیپلۆماتێکی کوردی عوسمانی بوو کە لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس لە 1919دا نوێنەرایەتیی ئاواتە نەتەوەییەکانی کوردی کرد و دوای جەنگی یەکەمی جیهانی بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووسی کورد وتووێژی کرد.
وتارەکە بخوێنەوە مەولانزادە ڕیفعەت بەگ (1869-1930) ڕۆژنامەنووسێکی کورد و ڕۆشنبیرێکی عوسمانی بوو کە ڕۆژنامە و بیرەوەریی بڵاو کردەوە و تێیاندا ساڵەکانی کۆتاییی ئیمپراتۆریای عوسمانی و سەردەمی تورکە گەنجەکانی تۆمار کرد.
وتارەکە بخوێنەوە
عەبدولحەکیم ئەرڤاسی (1865-1943) زانایەکی کوردی تەسەوفی نەقشبەندی بوو کە فێرکردنە نەریتییە ئیسلامییەکانی ئەوی کرد بە یەکێک لە دیارترین نەیارە ئایینییەکانی سێکولاریزەکردنی کەمالیستی لە تورکیا.
وتارەکە بخوێنەوە
عەبدوڵڵا پاشا باجەلان سەرکردەیەکی کوردی سەدەی 18 بوو کە ڕابەرایەتیی یەکێتیی عەشیرەتی باجەلانی دەکرد؛ باجەلان یەکێک بوو لە عەشیرەتە گرنگە کوردییەکانی ناوچەی سلێمانی لە کوردستانی ژێر دەسەڵاتی عوسمانی.
وتارەکە بخوێنەوە
ئیبراهیم پاشا ئەلدەلاتی والییەکی کوردی عوسمانی لە سەدەی 18دا بوو. ئەو بەشێکە لە نەریتی پاشا کوردەکان کە لە چوارچێوەی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا وەک والی و فەرماندەی سەربازی خزمەتیان کردووە.
وتارەکە بخوێنەوە
حەیدەر خان زەنگەنە خانەدانێکی کوردی سەدەی 18 لە یەکێتیی هۆزەکانی زەنگەنە بوو؛ دوا نەوەی ئەو بنەماڵە ناوازە سیاسییەی زەنگەنە کە ئێرانی سەفەوی داڕشت.
وتارەکە بخوێنەوە عوسمان سیراجەددین نەقشبەندی (1781-1867) شێخێکی کوردی تەریقەتی نەقشبەندی لە بنەماڵەی بەرزنجە بوو کە تەریقەتەکەی بۆ چەندین نەوە ژیانی ئایینی و سیاسیی لە باشووری کوردستان داڕشت.
وتارەکە بخوێنەوە خالیدی شارەزووری، 1779-1827، سۆفیی کوردی شارەزوور، لقە خالیدییەکەی نەقشبەندییەی دامەزراند، کە بوو بە تەریقەتی زاڵی تەسەوف لە ئیمپراتۆریای عوسمانیدا و ئەمڕۆش لە ئاستی جیهانیدا کاریگەریی هەیە.
وتارەکە بخوێنەوە سولەیمانی حەلەبی، 1777-1800، خوێندکارێکی کوردی حەلەب بوو کە لە 1800 ژەنەڕاڵی فەرەنسی ژان باپتیست کلێبەری لە میسر تیرۆر کرد و بوو بە هێمای بەرگری لە داگیرکاریی ناپلیۆن.
وتارەکە بخوێنەوە
ئەڵڵاقوڵی خان زەنگەنە کەسایەتییەکی دیاری کوردی کۆنفیدراسیۆنە هۆزییەکەی زەنگەنە بوو؛ بەشێک لە بنەماڵە سیاسییە سەرنجڕاکێشەکە کە مێژووی ڕۆژاوای ئێرانی لە سەردەمی سەفەوی و دوای سەفەویدا داڕشت.
وتارەکە بخوێنەوە
خوڵام ڕەدا خان ئەرکەوازی، 1765-?، کەسایەتییەکی دیاری کوردی ناوچەی ئەرکەواز بوو کە ناوی لە نێو کوردە دیارەکانی کۆتایی سەدەی 18 لە سەردەمی عوسمانی و ئێراندا هاتووە.
وتارەکە بخوێنەوە ئەلبەرزنجی زانایەکی ئیسلامیی کوردی سەدەی 18 لە بنەماڵەی بەرزنجی بوو؛ یەکێک لە دیارترین بنەماڵەکانی زانایانی ئایینی لە کوردستان، کە ئەندامەکانی بەرهەمی گرنگی ئەدەبیاتی ئیسلامییان نووسی.
وتارەکە بخوێنەوە زارۆ ئاگا، 1777-1934، پیاوێکی کوردی بەدلیس، بانگەشە دەکرێت تا تەمەنی 157 ساڵ ژیاوە؛ کە بەمە دەبێتە کاندیدێک بۆ درێژتەمەنترین مرۆڤی مێژووی تۆمارکراو، هەرچەندە بانگەشەکە هێشتا جێی مشتومڕە.
وتارەکە بخوێنەوە خەلیلێ سێرتی (1754-?) شاعیر و زانایەکی کوردی خەڵکی سیرت بوو، نوێنەری نەریتی شیعریی کلاسیکیی کوردیی کورمانجی لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا لە کۆتایی سەدەی 18دا.
وتارەکە بخوێنەوە مەعریف نۆدێی (1753-سەدەی 18) شاعیرێکی کوردی گۆرانی بوو کە لە کۆتایی سەدەی 18دا چالاک بوو؛ بەشێک لە نەریتی دەوڵەمەندی شیعری کلاسیکیی گۆرانی کە لە ژێر پشتگیریی ئەردەلاندا گەشەی کرد.
وتارەکە بخوێنەوە محەمەد ئەلکەبیر (1713-1797) بەگێکی بە ڕەچەڵەک کوردی وەهران بوو کە لە 1792 شارەکەی دوای دوو سەدە داگیرکاریی ئیسپانیا وەرگرتەوە و بوو بە کەسایەتییەکی ڕێزلێگیراو لە مێژووی نەتەوەیی جەزائیردا.
وتارەکە بخوێنەوە شاقولی خان زەنگەنە کەسایەتییەکی دیاری کورد لە یەکێتیی هۆزەکانی زەنگەنە بوو؛ بەشێک لەو بنەماڵە سیاسییە دیارەی کە لە سەرانسەری سەردەمی سەفەویدا والی و وەزیرێکی مەزنی لێ هەڵکەوت.
وتارەکە بخوێنەوە محەمەد پاشای جاف سەرکردەیەکی کوردی یەکێتیی بەهێزی هۆزەکانی جاف بوو؛ یەکێک لە گەورەترین هۆزە کوردییەکان کە لە هەردوو لای سنووری عوسمانی–ئێران لە ناوچەی کوردستاندا بوو.
وتارەکە بخوێنەوە ئەڵماس خانی کەنولەیی (لەدایکبووی 1706) کەسایەتییەکی دیاری کوردی سەدەی 18 بوو و بەشێک بوو لە نەریتی کەسایەتییە سیاسییە کوردەکان کە لە جیهانی پڕئاژاوەی دوای سەفەویدا ڕێگای خۆیان دەدۆزییەوە.
وتارەکە بخوێنەوە
کەریم خانی زەند (1705-1779)، دامەزرێنەری کوردی بنەماڵەی زەند، بۆ زیاتر لە دوو دەیە وەک «وەکیل ئەلڕەعیە» (سەرپەرشتیاری گەل) فەرمانڕەوایی ئێرانی کرد و دوای چەندین دەیە شەڕی ناوخۆیی وێرانکەر، ئاشتی و خۆشگوزەرانیی هێنایەوە.
وتارەکە بخوێنەوە خانای قوبادی (1700-1759)، شاعیری کوردی گۆرانیی کۆشکی ئەردەڵان، مەزنترین شاعیری کلاسیکی گۆرانییە؛ شیعرەکەی «بەفری باران» یەکێکە لە خۆشەویستترین شیعرە غناییەکانی تەواوی ئەدەبی کوردی.
وتارەکە بخوێنەوە محەمەد ئەلکەبیر (1734-?) سەرکردەیەکی سیاسی و سەربازیی کوردی سەدەی 18 بوو کە نازناوی «ئەلکەبیر» (مەزن) ڕەنگدانەوەی پێگەیەکی دیاری بێوێنەی لە نێو هاوسەردەمەکانیدا دەکات.
وتارەکە بخوێنەوە شاقولی خان زەنگەنە کەسایەتییەکی دیاری کورد لە یەکێتیی هۆزەکانی زەنگەنە بوو کە نەریتی خێزانیی خزمەتی سیاسیی بەردەوام کرد؛ ئەو نەریتەی لە سەرانسەری ئیمپراتۆریەتی سەفەویدا والی و بەرپرسی لێ هەڵکەوت.
وتارەکە بخوێنەوە محەمەد پاشا جاف سەرکردەیەکی کوردی کۆنفیدراسیۆنە هۆزییەکەی جاف بوو و نازناوی عوسمانیی پاشای هەبوو، کە نوێنەرایەتیی یەکێک لە گەورەترین هۆزە کوردەکانی ناوچەی سلێمانیی کوردستانی عێراقی دەکرد.
وتارەکە بخوێنەوە