گۆڤاری مێژووی کورد
1586 وتار بە سۆرانی بەردەستە.
هەلاوی وشەی کوردییە بۆ حەڵوا؛ ئارد یان سمید کە لە کەرەدا دەبرژێت و شیرین دەکرێت و هەم لە کۆبوونەوەکانی ماتەم و هەم لە هاوسەرگیری و ئاهەنگەکاندا دروست دەکرێت. ئەو شیرینییەی خێزانە کوردەکان لە هەر ئاستانەیەکی ژیاندا بەشی دەکەن.
وتارەکە بخوێنەوەکابورگا دۆڵماسی پەراسووە پڕکراوەکانی بەرخی ئامەد (دیاربەکر)ە؛ پەراسووی بەرخ کە بە برنجی بەهاراتدار، بادەم، مێوژی بچووک و تۆوی دار سنەوبەر پڕ دەکرێت و بۆ کاتژمێران بە هێواشی لێ دەنرێت. خوانە مەزنە کوردییەکەی گۆشتە بۆ جەژنی قوربان و هاوسەرگیری.
وتارەکە بخوێنەوەدووشاڤ دۆشاوی کوردیی ترێیە؛ ئاوی میوە کە بە کوڵاندن دەکرێتە شیرینکەرێکی سروشتیی تاریک و لەگەڵ تەحین وەک ڕاشی و دووشاڤ دەخورێت. لەگەڵ هەنگوین و گوڵ، یەکێکە لە شیرینییە کۆنەکانی ئاشپەزخانەی کوردی، کە لە پاییزدا دروست دەکرێت بۆ ئەوەی لە ماوەی زستاندا بمێنێتەوە.
وتارەکە بخوێنەوەسیرمۆ سیری کێوییە کە لە شاخە کوردییەکانی وان و هەکاری و بەتلیس کۆ دەکرێتەوە؛ یەکێکە لە یەکەم سەوزە تازەکانی بەهار، لەگەڵ هێلکە و لە ناندا دەخورێت، گیا بەهانرخەکەی پەنیرە گیادارەکەی وانە و بۆ هەڵگرتن ترش دەکرێت یان وشک دەکرێتەوە.
وتارەکە بخوێنەوەترشی وشەی کوردییە بۆ سەوزەی ترشکراو؛ سەوزەی پارێزراو لە ئاوی سرکە و خوێدا، کە ناوەکەی لە «ترش»ەوە هاتووە. لقە ترشەکەی کۆگای خواردنی زستانی کوردی و ڕووخساری ڕۆژانەی خۆشەویستیی کورد بۆ تامی ترشە.
وتارەکە بخوێنەوەزەردە پودینگە زێڕینەکەی برنج و زەعفەرانی ئاهەنگگێڕانی کوردە؛ بە ئاو دروست دەکرێت نەک شیر، بە گولاو بۆنخۆش دەکرێت و لە نەورۆز، هاوسەرگیری و ئاهەنگەکاندا پێشکەش دەکرێت. شیرینییەکی میزۆپۆتامیای کۆنە کە لە دڵی شێوازی نیشاندانی خۆشترین ڕۆژەکانی کورددایە.
وتارەکە بخوێنەوەبوریان گۆشتی لە چاڵدا برژاوی شارە کوردییەکانی بەتلیس و سێرتە؛ بزن یان بەرخێکی تەواو کە لە بیرێکی قوڵ و داخراوی ژێر زەویدا لەسەر خەڵووزی دار بە هێواشی لێ دەنرێت، تەنها خوێی بەردی لێ دەدرێت و لەسەر نانی تەخت پێشکەش دەکرێت. خواردنێکی ئاژەڵدارییە کە بردراوەتە «کوردستانی بچووک»ی ئیستانبوڵ.
وتارەکە بخوێنەوەدارەخ (مولێتی مرواری، Alburnus tarichi) تاکە ماسییە کە دەتوانێت لە ئاوی سۆدای دەریاچەی وان بژی؛ خواردنێکی سەرەکیی گوندە کوردییەکانی دەوروبەری دەریاچەکەیە، بە سوورکراوە یان برژاوە دەخورێت و بۆ زستان خوێی لێ دەدرێت و وشک دەکرێتەوە، بە بازدانی وەک سالمۆن لە کاتی هێلکەداندا بەناوبانگە.
وتارەکە بخوێنەوەپەنیرێ گیایی (ژاژی؛ ڤان ئۆتلو پەینیری) پەنیری گیای کێویی کوردیی وان (ڤان)ە؛ پەنیری شیری مەڕ کە گیای کۆکراوەی شاخ، وەک سیرمۆ، تێیدا بڵاو کراوەتەوە و دڵی ژەمە بەناوبانگەکەی بەیانیی وانە.
وتارەکە بخوێنەوەڕەچەڵ وشەی کوردییە بۆ مورەببا؛ میوەی تەواوی شاخاوی (توو، هەنجیر، بەهی، گوێز و گەڵای گوڵ) کە لە شەربەتدا پارێزراوە. لقە شیرینەکەی ڕۆژژمێری پاراستنی خواردنی کوردی و ڕازاوەیەکی سفرەی بەیانیی کوردییە.
وتارەکە بخوێنەوەکڵێچە (کولێچە) کولێچەی خورمای کوردیی جەژنە؛ شیرینییەکی هەویریی بۆنخۆش بە هێل کە بە خەمێری خورما پڕ دەکرێتەوە، بە کۆمەڵێکی زۆر نان دەکرێت و لەگەڵ چا پێشکەش دەکرێت. لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بە «کلیچە»ی عێراقی دەناسرێت و ئەم زنجیرەیە ناوە کوردییەکەی دەگەڕێنێتەوە.
وتارەکە بخوێنەوەمەفتوونە خورشە ترشە سیردارەکەی ئامەد (دیاربەکر)ە، گەورەترین شاری کوردی؛ گۆشتی بەرخ و سەوزەی وەرزی کە لەگەڵ سیر و ئاوی سوماقلێگیراو لێ دەنرێن. خواردنێکی میراتییە کە بە ناونیشانە تورکییەکە تۆمار کراوە و شاری کوردیی ئامەد لە پشتیدایە.
وتارەکە بخوێنەوەسڵق و هێک، سڵق و هێلکەی کوردی، ژەمێکی ماڵەوەییی نێوان بەیانی و نیوەڕۆیە لە سڵقی نەرمکراو کە هێلکەی کوڵێنراوی بێ توێکڵ یان سوورکراوەی لەسەر دادەنرێت و لەگەڵ نانی تەخت پێشکەش دەکرێت. خواردنێکی ڕۆژانەیە کە لە دەفتەرەکانی ڕێنماییی چێشتلێنانی چێشتلێنەرە ئاوارە کوردەکانی وەک پەری باباندا بۆ تاراوگە بردراوە.
وتارەکە بخوێنەوەئاوەلیک (ئەوەلیک) دۆک / ترشۆکەیەکی کێوییە کە لە بەهاردا لە بەرزاییەکانی کوردستان کۆ دەکرێتەوە؛ لە دۆڵمە و خواردنەکانی نیسک و هێلکە بەکار دەهێنرێت و بۆ زستان بە شێوەی بیسک وشک دەکرێت. سەوزەیەکی کێوی کۆکراوە کە خۆراکێکی هەڵگیراویشە و چوارینەی سەوزە کێوییە کۆکراوە کوردییەکان تەواو دەکات.
وتارەکە بخوێنەوەقەلی گۆشتە کوردییەکەی ئاکرێیە کە لە چەوریی خۆیدا لێ دەنرێت و هەڵدەگیرێت؛ گۆشتی پڕچەوریی بەرخ بە شیلەی خۆی لێ دەنرێت و لە چەوریی خۆیدا داخراو دەپارێزرێت، پاشان لەسەر برنج لەگەڵ سۆسی قەیسی پێشکەش دەکرێت و لە نەورۆزدا لە مەنجەڵە گەورەکان لێ دەنرێت. بەشی گۆشتە لە نەریتی کوردیی پاراستنی خۆراک بۆ زستان.
وتارەکە بخوێنەوەسەیران دەرچوونە کوردییەکەیە بۆ شاخ؛ نەریتێکی خۆشەویستە کە لە نەورۆزدا دەگاتە لووتکە، سفرەی دۆڵمە و گۆشتی برژاو و ماستاو و نان لەسەر لێژاییەکان ڕادەخرێت و چا لەسەر ئاگر دەم دەکرێت. 100ەمین وتاری زنجیرەکە: شاخ وەک سفرەی کوردی.
وتارەکە بخوێنەوەشەمبورەک (شەمبورەک، شەمبوراک) نانۆچکەیەکی پڕگۆشتی کوردییە لە ماردینەوە بۆ خواردن بە دەست؛ هەویری باریک بەسەر گۆشتی هاڕاو و بەهاراتداردا تا دەکرێت، لە فڕندا دەکرێت یان سوور دەکرێتەوە و بە گەرمی لەگەڵ ئەیران یان دۆ دەخورێت. لە کورت بۆرەگی جیاوازە و ئێستا خواردنێکی هەویریی بەناوبانگی کوردییە لە ئۆرشەلیم.
وتارەکە بخوێنەوەچای کوردی چایەکی ڕەشی تۆخ و شیرینە کە لە ئیستیکان پێشکەش دەکرێت؛ خواردنەوەی «دووەم دوای ئاو». چا تەنها لە نزیکەی ساڵی 1895دا گەیشتە کوردستان، بەڵام چایخانە بووە مەکۆیەکی مەدەنیی کوردی بۆ شاعیران، سیاسەت و چیرۆکگێڕانەوە.
وتارەکە بخوێنەوەهەنگوین، هەنگوینی کێویی شاخەکانی کوردستان، لە لایەن هەنگەکانەوە بە کۆکردنەوە لە گوڵە کێوییەکانی بەرزاییەکانی زۆزان دروست دەکرێت، لە سلێمانییەوە تا کەندووە دارینەکانی قاراقۆڤانی هەکاری بەهادارە و بە زانستی سەلمێنراوە کە ستانداردەکانی یەکێتیی ئەورووپا جێبەجێ دەکات. خواردنێکی بەناوبانگی کوردی و قوربانیی ململانێی شاخەکانە.
وتارەکە بخوێنەوەکادە (کادێ) نانێکی پڕکراوی کوردییە؛ هەویر بەسەر پەنیر و سەوزەدا تا دەکرێت، لەسەر ساج ئامادە دەکرێت و ڕەشکەی بەسەردا دەپرژێنرێت. جولەکە کوردەکانی زاخۆ وەک نانی شاووعۆت، «شاژنی سەر سفرە»، بەهای پێ دەدەن و لە نێوان کۆمەڵگەکانی کوردستاندا هاوبەشە.
وتارەکە بخوێنەوەشفتە (شفتا) کۆفتە تەختە سادە سوورکراوە کوردییەکەیە؛ گۆشتی هاڕاو، پیاز، جەعفەری و بەهارات، کە بە پەتاتە و نان بڕەکەی زیاد دەکرێت. خواردنێکی خۆشەویستی ماڵەوە، سەیران و ڕەمەزانە لە سەرانسەری کوردستان و دیاسپۆرادا، کە بە دەگمەن لە چێشتخانەکاندا دەبینرێت.
وتارەکە بخوێنەوەتەرخێنە خۆرەشتێکی تێرکەرەوەی زستانەی کوردییە لە کوردستانی عێراق؛ پاقلەمەنی، گوێز، چەوەندەر و گۆشت، کە بە ناوی بازنە تەختە وشک و ترشێنراوەکانی سەوزەی بەهارەوە ناو نراوە و مانگەها پێشتر دروست دەکرێن. وشەیەک بە ڕەگی کوردی و خواردنێکی خۆشەویستی دڵنەواییبەخش لە دیاسپۆرادا؛ ڕۆژژمێری پاراستنی خواردن لە یەک ژەمدا.
وتارەکە بخوێنەوەخۆرەشتی ترە خۆرەشتی ترە کێوییەکەی کوردیی ڕۆژهەڵاتە (سنە، سەقز، مەریوان، مەهاباد)؛ گۆشت و یەک جۆر ترەی کێویی کۆکراوە کە بە لیمۆنی وشک ترش دەکرێت. زۆرجار دەخرێتە ناو چێشتلێنانی «فارسی»، بەڵام لە قورمەسەبزیی فرەگیا جیاوازە.
وتارەکە بخوێنەوەترشک خواردنێکی ترشی کوردییە؛ خۆرەشتێکی بە هێواشی لێنراوی گۆشتی بەرخ و باینجان لەگەڵ سماق، و خێزانێکی تەواوی خواردنە ترشەکان کە بە ناوی ترشەوە ناو نراون. زۆر کورد وەک خواردنێکی نەتەوەیی مامەڵەی لەگەڵ دەکەن: ڕەگداکوتاو لە زەویدا، لە سروشت کۆکراوە و بە ڕوونی کوردی.
وتارەکە بخوێنەوە