گۆڤاری مێژووی کورد
1586 وتار بە سۆرانی بەردەستە.
لە 1229، کامیل، نەوەی سەلاحەدین، دانوستانی بۆ گواستنەوەی ئاشتییانەی قودس بۆ فردریکی II کرد. ئەم کردارە لێهاتووانەی دیپلۆماسیی ئەیوبییەکان بە ڕەچەڵەکی کوردی بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە پەیماننامەی یافای 1192 کۆتایی بە جەنگی سێیەمی خاچ هێنا و قودس لە دەستی کورددا مایەوە. بزانە چۆن سەلاحەدین، سوڵتانە کوردەکە، شێوەی بە مێژووی جیهان دا.
وتارەکە بخوێنەوە لە 1000 ز.دا، ئیمپراتۆری بیزەنتا باسیلی II نازناوی دوکی ڕۆژهەڵاتی بە میرێکی کورد بەخشی ــ ڕێزلێنانێک کە پێشتر هەرگیز بە فەرمانڕەوایەکی موسڵمان نەدرابوو. ئەم پەیماننامە گرنگە کوردییە بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە چۆن پەیماننامەی ئاشتیی ڕۆما-ساسانیی 296 ز. کۆردوێنەی کوردی خستە ژێر سەروەریی ڕۆما و بووە هۆی دروستکردنی یەکەیەکی تایبەتی سوارەی کوردی.
وتارەکە بخوێنەوە هاوپەیمانیی 69 پ.ز.ی نێوان پاشا زەربینۆسی گۆردیەنە و ڕۆما بناسە ــ ساتێکی چارەنووسساز لە مێژووی دیپلۆماسیی کورددا کە سەروەریی کورد دەسەلمێنێت.
وتارەکە بخوێنەوە
ئەم پوختەیەی هەواڵە کوردییەکانی هەفتە سەردانی مەسرور بارزانی بۆ بەغدا، ناکۆکییەکانی هەولێر-بەغدا لەسەر مووچە و نەوت، هێرشی نوێی درۆن بۆ سەر پارتە کوردییەکانی ئێران، دیپلۆماسیی ئاسایشی سنوور لەگەڵ ئێران، بن‌بەستی پەرلەمانیی هەرێمی کوردستان، قەیرانی داراییی عێراق کە پەیوەستە بە هورمزەوە و حزووری ڕوو لە زیادبوونی سینەمای کورد لە دیاسپۆرا دەگرێتەوە.
وتارەکە بخوێنەوە
پوختەی هەواڵە کوردییەکانی ئەم هەفتەیە داواکارییەکانی ڕەگەزنامەی کوردەکانی سووریا، نوێنەرایەتیی هەڵبژاردنی ڕۆژئاوا، گەڕانەوەی خێزانەکان بۆ عەفرین، هێرشەکانی ئێران بۆ سەر هەرێمی کوردستان و مشتومڕی نوێ دەربارەی گرووپەکانی ئۆپۆزسیۆنی کوردی و پەیوەندییەکانی ئەمریکا-کورد دەکۆڵێتەوە.
وتارەکە بخوێنەوە
فرەڕەنگیی مێژووی ئاشوور بکۆڵەرەوە: لە بنەچە کۆنەکانەوە تا شکۆی ئیمپراتۆری و ئەفسانەی بەردەوامیی نوێ. ئەمڕۆ مێژووی ئاشوور بناسە!
وتارەکە بخوێنەوەبنەماڵەی بابان (1649–1850): میرنشینە مەزنە کوردەکەی لای عوسمانی، دامەزرێنەرانی سلێمانی لە ساڵی 1784، پشتیوانانی قوتابخانەی بابانیی شیعری کوردیی سۆرانی؛ نالی و سالم و کوردی و مەولانا خالید.
وتارەکە بخوێنەوەبنەماڵەی ئەردەڵان (1169–1867): درێژخایەنترین بنەماڵەی کوردیی مێژوو، کە لە سنەوە 698 ساڵ حوکمی کرد. والییەکانی سەفەوی، ئەدەبی گۆرانی، مەستوورە ئەردەڵان و دامەزراندنی سنە.
وتارەکە بخوێنەوەبنەماڵەی هەزارئەسپی (1148–1424): ئەتابەگە کوردەکانی لوڕستانی گەورە، درێژخایەنترین بنەماڵەی کوردیی ئێرانی سەدەکانی ناوەڕاست. لە مەغۆلەکان ڕزگاریان بوو، پشتیوانییان لە ئەدەبی فارسی کرد و 276 ساڵ حوکمیان کرد.
وتارەکە بخوێنەوەبنەماڵەی ڕەوادی (955–1071): میرە کوردەکانی تەبرێز و مەراگە و ئازەربایجانی ئێران لە بنەماڵەیەکی کوردبوو. وەهسوودان و قەتران تەبرێزی و بوومەلەرزەی ساڵی 1042 و پەیوەندیی هۆزیی هەزبانی بە سەلاحەدینەوە.
وتارەکە بخوێنەوەئیمپراتۆریای ئەیووبی (1171–1341): گەورەترین دەوڵەتی کوردی لە مێژوودا، کە سەلاحەدین دامەزراندی. میسر و سووریا و جەزیرە و یەمەن؛ بنەماڵەی کوردی و ئیمپراتۆریای عەرەبی و لوتکەی پشووە کوردییەکە.
وتارەکە بخوێنەوەبنەماڵەی عەنازی (990–1117): فەرمانڕەوا کوردە سوننەکانی حەڵوان و سنووری ئێران و عێراق، کە لە هۆزی شازەنجان هاتبوون. درێژخایەنترین بنەماڵەی فەرمانڕەوای کوردی زاگرۆس لە سەدەکانی ناوەڕاستدا.
وتارەکە بخوێنەوەبنەماڵەی حەسنەوەیی (959–1015): فەرمانڕەوا کوردە شیعە دوازدە ئیمامییەکانی زاگرۆسی ناوەندی، کە حەسنەوەیه کوڕی حوسێن لە هۆزی بەرزیکانی دامەزراند. لقی شاخاویی پشووە کوردییەکە.
وتارەکە بخوێنەوەبنەماڵەی مەروانی (983–1085): پاشایەتییە مەزنە کوردییەکەی دیاربەکر و مەیافارقین و جەزیرە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا. بونیاتنەران و زانایان و بنەماڵەی فەرمانڕەوای سەردەمی زێڕینی پشووە کوردییەکە.
وتارەکە بخوێنەوەبنەماڵەی شەدادی (951–1199): یەکەم دەوڵەتی کورد لە قەفقاز، بونیاتنەرانی مزگەوتی مەنۆچەهر لە ئانی و یەکێک لە درێژخایەنترین بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست.
وتارەکە بخوێنەوە
پاشایەتیی ئۆسرۆئین و بنەماڵەی ئەبگەر (132 پ.ز – 244 ز): پاشایەتییە نەبەتییە عەرەبییەکە لە لێواری باشووری کوردستان، کە پایتەختەکەی، ئەدێسا (ڕوها)، بوو بە لانکەی مەسیحیەتی سریانی.
وتارەکە بخوێنەوە
مەهاباد قەرەداغی (1966-2020)، زانای کوردی عێراق و خەڵکی ناوچەی قەرەداغی سلێمانی، بەشداریی لە ژیانی ئەکادیمی و فیکریی کورددا کرد؛ زانایەک کە مەرگە زووەکەی کارنامەیەکی زانستیی بەرچاوی بڕییەوە.
وتارەکە بخوێنەوە شەهریبانا کوردی ژنە شاعیرێکی هاوچەرخی کوردە و بە کورمانجی دەنووسێت؛ شیعرەکانی دەنگ بە ئەزموونی ژنانی کورد لە دیاسپۆرا و تاسەی نیشتمانێک دەبەخشن کە هێشتا ئازاد نییە.
وتارەکە بخوێنەوە
سارا عومەر (لەدایکبووی 1986) ڕۆماننووسێکی کوردی دانیمارکییە کە یەکەم ڕۆمانی، Dødevaskeren (2017)، زیاتر لە 100,000 نوسخەی فرۆشرا و تابۆ دانیمارکییەکانی دەربارەی توندوتیژی دژ بە ژنان شکاند.
وتارەکە بخوێنەوە دڵشاد مەریوانی (1947-1989)، گۆرانیبێژی کوردی عێراق و خەڵکی سلێمانی، یەکێک لە خۆشەویستترین دەنگە موزیکییە کوردەکانی نەوەکەی بوو؛ لە جینۆسایدی ئەنفالدا لە تەمەنی 42 ساڵیدا کوژرا.
وتارەکە بخوێنەوە تونجەر باکرهان (لەدایکبووی 1970)، سیاسەتمەداری کوردی تورکیا، بوو بە هاوسەرۆکی پارتی DEM، کە پێشتر HDP بوو؛ بەردەوامی بە نەریتی سەرکردایەتیی دیموکراتیی کورد لە گرنگترین پارتی سیاسیی کورد لە تورکیادا دەبەخشێت.
وتارەکە بخوێنەوە ویداد عەقراوی (لەدایکبووی 1969)، پەروەردەکاری کوردی عێراقی و سویدی، بونیادنەری ئاشتی و داهێنەرێکی پەروەردەیی ناسراوی جیهانییە، کە کاری لە پەروەردەی سەردەمی ململانێ و دوای ململانێدا پێزانینی نێودەوڵەتیی بۆ بەدەست هێناوە، لەوانە خەڵاتەکانی یونێسکۆ.
وتارەکە بخوێنەوە