دە شار لایەنی جیاوازی مێژووی شارنشینیی کورد نیشان دەدەن. میرات، یادەوەریی سیاسی و دامەزراوە لەگەڵ کۆمەڵگای جۆراوجۆر دەخوێنرێنەوە.

ڕووکەشی بەرزی قەڵای هەولێر لەسەر گردی سەوز، ئۆتۆمبێل و پیادە لە خوارەوە
هەولێر، Sarbast.T.Hameed، ٣ ئایاری ٢٠١٨. وێنەی ڕێکەوتدارە، نە پشکنینی دۆخی ئێستا. © Sarbast.T.Hameed, 2018 · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0.

چۆن ڕیزبەندی بخوێنینەوە

ڕیزی سەرەتایی هەڵبژاردنی دەستەی نووسینە بەپێی دامەزراوە، میرات، ئەدەب، میوزیک و یادەوەریی سیاسی. پێوانەی خاڵ، دانیشتوان یان ڕیزبەندیی یونسکۆ نییە. «شاری کوردی» گرنگیی مێژووییە، نە دانیشتوانی تەنها کورد یان دۆخی یاسایی یەکسان. بەڵگە هەڵبژاردن ڕوون دەکاتەوە، نە بەهای زیاتر.

١٠. قامیشلۆ

پوختەی کراوەی Tejel بنکەی فەرەنسی بە ١٩٢٦ دیاری دەکات؛ پەنابەری ئەرمەنی، سریانی و جولەکە و دواتر نیشتەجێبوونی کوردی موسڵمان باس دەکات. [1] سنوور و کۆچ پێکەوەن؛ یەک کۆمەڵگا هەموو مێژوو ڕوون ناکاتەوە. پایتەختیی بێمشتومڕ لێوە نایەت.

٩. دهۆک

American University of Kurdistan ناوەندی پارێزگا، بازرگانی، بەهدینی‌زمان، ئاشووری، کلدانی، عەرەب و ئەرمەنی و ئاوارەی مووسڵ و شنگال باس دەکات. [2] گەشە، فێرکردن، کار و کۆچ پێک دەگەن. ئەمە کۆنەپارێزتر یان لە هەمووان ئەمنتر بوون ناسەلمێنێت.

٨. وان

پێشنیاری تورکیا بۆ لیستی کاتیی یونسکۆ توشپا، قەڵا، گرد و شاری کۆن؛ نووسین و گۆڕی ئورارتو، بینای دواتر، مزگەوت و کڵێسای ئەرمەنی باس دەکات. [3] لیستی کاتی تۆماری میراتی جیهانی نییە. ژیانی کوردیی نوێ لەگەڵ مێژووی کۆنە، نە یەک ناسنامەی ئێستا بۆ هەموو کۆنەکان.

٧. مەهاباد

ڕێنمایی ئەمریکای ٢٩ نیسانی ١٩٤٦ سەردانی قازی محەمەدی بە نەگونجاو زانی بۆ ئەوەی پشتگیریی سەربەخۆیی کورد لێ تێنەگەیەنرێت. [4] نیگەرانیی کاریگەری لە عێراق و تورکیا نیشان دەدات، نە دانپێدانانی دەوڵەت یان بۆچوونی هەموو کورد.

٦. سنە

لە ٢٠١٩ شاری میوزیکی یونسکۆیە؛ دەف، ئامێرسازی، فێرکردن و فێستیڤاڵ باس دەکرێن. [5] کارگە، مامۆستا و گوێگر گرنگی بەرجەستە دەکەن، نە تەنها پایتەختی کەلتووریی کوردانی ئێران.

٥. کرماشان

لە ٢٠٢١ شاری گاسترۆنۆمیی یونسکۆیە: لێهاتوویی نانپەزیی ژنان، شۆربا، خواردنی ئاودار و ڕووەکی ناوچە. [6] کار و گواستنەوەی زانیاری لەگەڵ یادگارین. فرەیی ڕێگا نادات یەک ڕەچەتە یان زمان نوێنەری هەموو دانیشتوان بێت.

٤. کەرکووک

پرۆژەی Nahreinی توێژەرانی زانکۆی کەرکووک کەمینەکان تۆمار دەکات؛ نامیلکە، چاوپێکەوتن، پێشانگا و سیمینار ڕادەگەیەنێت. [7] مێژووی کورد و عەرەب و تورکمان و هی تر پێکەوەن. پاراستنی میرات کارێکی بەرجەستەیە؛ ڕیز ناکۆکیی خاک چارەسەر ناکات.

٣. سلێمانی

لە ٢٠١٩ شاری ئەدەبی یونسکۆیە: سۆرانی، وەرگێڕان، بڵاوکەرەوە و گەلاوێژی فرەزمانی دامەزراوی ١٩٩٦. [8] دامەزراوە ناوبانگ ڕوون دەکەنەوە، نە ئازادیی دەربڕینی هەمیشە بێسنوور. ئەرشیف و دەستەی نووسین و خوێنەریش گرنگن.

سلێمانی لە پشت کێڵگە و داری سەوز، چیا و هەوری سپیی گەورە لە پشتەوە
سلێمانی، Diyar Mohammed، ١٨ نیسانی ٢٠١٦. دیمەنی ڕێکەوتدار، نە پشکنینی گەشەی ئێستا. © Diyar Mohammed, 2016 · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0.

٢. ئامەد

یونسکۆ شوورەکان بە باخچەی هەوسەڵ، دیجلە، سەرچاوەی ئەنزەلە و پردی دەچاو دەبەستێت. نووسین دەسەڵاتی جیاواز، باخچەش خواردن و ئاو نیشان دەدەن. [9] کار و ژینگە مێژووی شارن. گرنگیی کوردی سڕینەوەی کۆمەڵگای تر ناخوازێت.

١. هەولێر

پایتەختیی هەرێم کێشی دامەزراوەیی دەدات. [2] یونسکۆ لەسەر ئەربێلای کۆن نیشتەجێبوونی دووبارە، کۆڵانی عوسمانی و ڕووکەشی سەدەی نۆزدە دەناسێنێت. [10] ئەوەی دەبینرێت یەک قەڵای کۆنی دەستلێنەدراو نییە. حکومەت و شوێنەوار دوو هۆکاری جیاوازن.

پرسیاری کراوە

لیستەکە هەموو شارێک ناگرێتەوە. ژمارەی شار و پارێزگای بێڕێکەوت تێکەڵ ناکرێن؛ ناساندنی کەلتووری بەڵگەی سەروەری یان ئەمنیی گەشت نییە. سەرچاوە مێژووی تایبەت پشتگیری دەکات؛ ڕیز بڕیاری دەستەی نووسینە.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

  1. Jordi Tejel, Refugees, Borders and Identity Boundaries, Rethinking State and Border Formation in the Middle East (2026), chapter public summary: Qamishli’s 1926 foundation and migration.
  2. American University of Kurdistan, Life in Duhok: governorate capital, Bahdini speakers, communities and displacement; also identifies Erbil as the regional capital.
  3. Türkiye’s submission, Tushpa/Van Fortress, the Mound and the Old City of Van (2016), UNESCO Tentative List: archaeological layers, inscriptions and religious buildings.
  4. US Department of State, FRUS 1946, vol. VII, document 325: Acheson’s instruction concerning a visit to Mahabad, 29 April 1946.
  5. UNESCO Creative Cities Network, Sanandaj: music, daf, instrument making and membership since 2019.
  6. UNESCO Creative Cities Network, Kermanshah: food traditions and membership in gastronomy since 2021.
  7. Nahrein Network, Minorities in Kirkuk: University of Kirkuk research project, community heritage and reported outputs.
  8. UNESCO Creative Cities Network, Slemani: literature, translation, Galawezh and membership since 2019.
  9. UNESCO World Heritage Centre, Diyarbakır Fortress and Hevsel Gardens Cultural Landscape: fortifications, inscriptions and city-garden relationships.
  10. UNESCO World Heritage Centre, Erbil Citadel: Arbela, settlement mound, Ottoman layout and nineteenth-century façades.