شا حوسێن یەکێک لە دوا حوکمڕانە هەزارئەسپییەکانی لوڕستانی گەورە بوو. کوشتنی لە ململا‌نێی خێزان و دەستوەردانی تیمووری دوو ڕووداوی جیا لە ١٤٢٤ بوون، نە گواستنەوەیەکی ئاشتیانە.
بنەماڵە و نازناوی ئەتابەگ
بۆزوۆرس هەزارئەسپی بە بنەماڵەیەکی کوردڕەچەڵەک لە باشووری ڕۆژاوای زاگرۆس، بە تایبەتی لوڕستان و دراوسێی فارس، دەناسێنێت. ئەتابەگ لێرە نازناوی حوکمڕانی بوو؛ ئەندامانی بنەماڵە بەکردەوە پەروەردەکاری میرزای گەنج نەبوون. [2] شا حوسێن لەم بنەماڵە ناوچەییەدا دادەنرێت. ڕەچەڵەک و نازناو یەکسانیی ناسنامە و دامەزراوەی هەموو کۆمەڵگای ژێر دەسەڵات ناسەلمێنێت.
جێنشینیی ئەبو سەعید
بێرتۆڵد سپولەر حوکمی ئەبو سەعید تا نزیک ٨٢٠ی کۆچی/١٤١٧ و پاشان شای حوسێنی کوڕی دادەنێت. بەروارەکە نزیکەییە، نە ڕۆژی سەربەخۆ تۆمارکراوی دانیشتن لە تەخت. بنەماڵەکە پێشتر دەستوەردانی تیمووری بینیبوو؛ سپولەر دوورخستنەوەی زۆرەملێی پیر ئەحمەد بۆ سەمەرقەند لە ١٣٩٥–٩٦ و گۆڕانەکانی دواتر تۆمار دەکات. [1] ئەم پاشخانە پەیوەستەیی و ناکۆکیی میرات ڕوون دەکاتەوە، نە وردەکاریی داهێنراوی منداڵی و پەروەردە و باجی ساڵانە.
کوشتن و دەستوەردان لە یەک ساڵدا
بەپێی سپولەر، شا حوسێن لە ٨٢٧ی کۆچی/١٤٢٤ لەلایەن خزمی غیاسەدین، نەوەی هووشەنگ، کوژرا. شاروخ هەمان ساڵ غیاسەدینی دەرکرد و حوکمی ئەتابەگەکانی لوڕستانی گەورەی کۆتایی پێهێنا. [1] زەوتکردنی ناوخێزانی و دەستوەردانی دەرەکی بەدوای یەکدان. شا حوسێن کۆتا حوکمڕان نەبوو و تەختی بە ئاشتی نەسپارد. دوای مردنیش حەوت ساڵی تر تا کۆتایی نەما.
ئیزەج و ئیزە لە چوارچێوەکەدا
کاوە ئەحسانی ئیزەجی سەدەکانی ناوەڕاست و مالی ئەمیر بە ئیزەی ئەمڕۆ لە باکووری ڕۆژهەڵاتی خوزستان دەبەستێتەوە. شار لە دۆڵێکی زاگرۆس لە ڕۆژهەڵاتی کاروون دادەنێت و ڕێگای بەردڕێژکراوی ئەتابەگەکان بۆ کاروان باس دەکات. [3] جووڵەی چیا نیشتەجێگە و بازاڕ و دراوسێی بەهێزی پەیوەست دەکرد. ڕێگاکە میراتی بنەماڵەیە، نە بەڵگەی دروستکردنی بە دەستی شا حوسێن. وێنەکە دیمەنی فراوانتر نیشان دەدات.
بەڵگە چی نادات؟
بۆزوۆرس کەمیی سەرچاوە و نەبوونی مێژوویەکی تایبەت بە بنەماڵەکە جەخت دەکاتەوە. ڕیزبەندی لە ئاماژەی بڵاو لە مێژووی گشتیی فارسیدا کۆ دەکرێتەوە. [2] ژیننامە پێگەی خێزانی و قەیرانی کوشندەی جێنشینی دیاری دەکات، بەڵام ناوی حوکمڕان بەخۆی بەڵگەی ڕێفۆرم و سەرکەوتنی سەربازی و ڕەزامەندیی خەڵک و سەربەخۆییی بەردەوام نییە. سنوورەکان مێژوو لە ژیننامەی خەیاڵی جیا دەکەنەوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
- Bertold Spuler, “Atābakān-e Lorestān”, Encyclopaedia Iranica II/8 (1987), pp. 896–898: late Hazaraspid succession and the events of 1424.
- C. Edmund Bosworth, “Hazāraspids”, Encyclopaedia Iranica XII/1 (2003), p. 93: origins, title and limitations of the sources.
- Kaveh Ehsani, “Iḏeh”, Encyclopaedia Iranica (2008; updated 2011): historical place names, the Zagros setting and the atabegs’ road.