چراخ عەلی خان خزمەتی ئەمیرکەبیر و دەوڵەتی قاجاری کرد. نووسینی ئیسفەهانی ملمڵانێی شار و دەستێوەردانی فەرمی تۆمار دەکات.

پۆرترێتی کێشراوی سەدەی نۆزدەی چراخ عەلی خانی زەنگەنە بە کڵاوی بەرزی ڕەش و جلی سوور و کۆتی تۆخ و دارێکی باریک بە دەستەوە
چراخ عەلی خانی زەنگەنە، وێنەی قاجاریی سەدەی نۆزدە، هونەرمەند نەناسراو، موڵکی گشتی. نووسینی ئینگلیزی وەک جێگری والیی ئیسفەهان دەیناسێنێت. [4] Painting: unknown artist, Cheragh-Ali Khan Zanganeh,19th century · Public domain.

کاربەدەستی زەنگەنە

چراخ عەلی خان بە نازناوی سیراج‌الملک لە زەنگەنە بوو و لە سەرەتای سەردەمی ناسرەدین شا خزمەتی کرد. مەکئۆین سەرەتای کاری وەک مونشی لە ئازەربایجان و شاندی ١٨٤٣ ی ئەرزەڕۆم و هاتنی بۆ تاران لەگەڵ ئەمیرکەبیر تۆمار دەکات. [1] لەدایکبوونی نادیارە؛ مردنی دوای ١٨٦٤–١٨٦٥ دادەنرێت بەبێ ساڵێکی ورد. [1]

دانوستانی سەخت

لە ١٨٤٨ ناوبژیوانی ناکۆکییەکی ئیسفەهان بوو. ساڵی دواتر لە مەشهەد لەگەڵ محەمەدحەسەن خان سالار دانوستانی کرد. پێشنیاری چوونی کاتی بۆ مەککە ڕەتکرایەوە و لە کۆمەڵەیەکی هەڕەشەکار هەڵات. لە کۆتایی گەمارۆدا سالار و کەسوکاری لە سنووری پەناگەی پیرۆز هێنایە دەرەوە. [1] هەوڵی یەکەم و ئەنجامی دواتر جیاوازن.

ئیسفەهان لە نووسینی خۆیدا

وقایع اصفهان بە خزمەتی شا دەست پێدەکات و ناکۆکیی میرزا عەبدولحوسێن و میرزا عەبدولوەهاب دەگێڕێتەوە. لە لاپەڕە سەرەتاییەکاندا بە کاشاندا دێت و دەگاتە شارێکی پڕدەنگی گوللە. لە مزگەوتی هەینی دابەشکردنی سەرب و بارووت دەبینێت و بازاڕ بەهۆی ترسەوە داخراوە. کردنەوەی دووکان بە کاری پەلە نیشان دەدات. [2] حسابی کاربەدەستێکە کە کردەوەکانی خۆی ڕوون دەکاتەوە.

لە یادەوەری بۆ مێژوونووسی

یاسکۆڤسکی لە پوختەی کۆنفەرەنسی ٢٠٢٣ نووسینەکان بە ناسخ‌التواریخی سپهر بەراورد دەکات. دەڵێت هەمان ڕووداو بە کورتکردنەوە و زمانی کەمتر هەستیار گێڕدراوەتەوە. ڕێگری و سزا و چەوساندنەوەی بابییەکانیش لە بابەتەکانن. [3] ڕێکخستنی دەوڵەت دەیتوانی زۆرداری بێت. ئەمە پوختەی توێژینەوەیە، نە چاپێکی ڕەخنەیی تەواو.

وێنە و سنووری زانیاری

پۆرترێت جل و نووسینی ئینگلیزیی پۆستەکە پیشان دەدات. [4] گێڕانەوەی فارسی بڕیار و هەڕەشە لە دیدی بەشداربووێکەوە دەپارێزێت. [2] پێکەوە خزمەتی کورد لە قاجار ڕوونتر دەکەن. [3] خانەنشینی یان مردنێکی بێدەنگیان لێ ناتوانرێت دابهێنرێت.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

  1. Denis M. MacEoin, Čerāḡ-ʿAlī Khan Serāj-al-Molk Zangana, Encyclopaedia IranicaV/3 (1991), pp.263–264; initial indexed first-page passage consulted for early career and Mashhad mission.
  2. Cheragh-Ali Khan Zanganeh, Vaqayeʿ-e Esfahan, Vahid supplement, autumn 1346 Š./1967; title page and original pp.1–4, digitized primary narrative.
  3. Stanisław Adam Jaśkowski, Notes of Cheragh Ali Khan Zanganeh and Sepehr’s Nasekh al-Tavarikh: Sources and Historiography in the Qajar Period, ECIS 10 (2023), abstract p.79.
  4. Anonymous artist, Cheragh-Ali Khan Zanganeh, Qajar Iran,19 th century; painted portrait and identifying inscription, Wikimedia Commons, public domain.