پێڕست
جۆرێکی تایبەتی کارەسات بۆ ئەو کەسانە هەیە کە زۆر لە سەردەمی خۆیان پێشترن؛ عەبدوڵڵا جەودەت بە تەواوی ئەم کارەساتەی ژیا. بوێرانەترین وتارە سیاسییەکانی بە ناوێکی خوازراوی دوووشەیی واژوو دەکرد کە هەموو شتێکی دەگوت: Bir Kürd؛ کوردێک. لە دوا دەیەکانی ئیمپراتۆریای عوسمانیدا، کاتێک ناسنامەی کوردی لە کۆڕەکانی دەسەڵاتدا بە زەحمەت لە چرپەیەک زیاتر بوو، ئەم پزیشک و شاعیر و شۆڕشگێڕە ئەو دوو وشەیەی هەڵبژارد بۆ ڕاگەیاندنی ئەوەی کێیە و بەرگری لە چی دەکات.
دواتر دەبووە هاودامەزرێنەری کاریگەرترین بزووتنەوەی سیاسیی دوا سەردەمی عوسمانی. دەیان ساڵ بە دوورخراوەیی بەسەر دەبرد؛ سوڵتانەکان ڕاویان دەنا و سانسۆرچییەکان سەرکوتیان دەکرد، بەڵام بە وزەیەکی زۆرەوە لەبارەی زانست و ئازادی و بەخەبەرهاتنی گەلەکەی دەنووسی. لە دوا هەژانەکانی ئیمپراتۆریادا، بۆ ماوەیەکی کورت پشتگیریی سەربەخۆیی کوردی دەکرد. دواتر، لە یەکێک لە تاڵترین گاڵتەکانی مێژوودا، سەیری ئەوەی دەکرد کە کۆماری نوێی تورکیا لەسەر هەمان بنەما فیکرییانە هەڵدەستێت کە خۆی بنیاتی نابوون، بەڵام دەیدۆزییەوە کە خۆی لێی دوور خراوەتەوە و بەهۆی هاوسۆزییە کوردییەکان و بیرۆکە نامۆ و بێزارکەرەکانی سزا دراوە.
عەبدوڵڵا جەودەت یەکێک لە درەوشاوەترین و پڕدژوازیترین بیرمەندان بوو کە مێژووی کورد بەرهەمی هێناون. چیرۆکەکەی گێڕانەوەیەکی سادەی نەتەوەخوازیی کوردی نییە؛ ئاڵۆزتر و مرۆییترە لەوە. چیرۆکی پیاوێکە کە لە خۆیدا چەندین ڕوو و ڕەهەندی کۆ کردبووەوە: لە هەمان کاتدا ئەندامێکی تورکە گەنجەکان و نیشتمانپەروەرێکی کورد، ماتریالیستێک و شاعیرێک، نوێخوازێک و پیاوێک کە دەوڵەتە نوێیەکە نەیدەتوانی قبووڵی بکات.
ڕەگ و ڕیشە لە ناوەندی نیشتمانی کورد
عەبدوڵڵا جەودەت لە 9ی ئەیلوولی 1869دا لە ئاراپگیر لەدایک بوو؛ شارۆچکەیەکی مەڵەتیە لە بەشە ڕۆژهەڵاتییەکانی ئەناتۆلیا، لە قوڵایی ناوچە شاخاوییەکانی کوردستان؛ ئەو خاکە کۆنانەی کە کۆمەڵگە کوردی و ئەرمەنی و تورکییەکان بۆ چەندین سەدە لە دراوسێیەتییەکی پڕگرژیدا تێیدا ژیابوون. باوکی، حاجی عومەر وەسفی ئەفەندی، فەرمانبەرێکی سوپای عوسمانی بوو و لە دیاربەکر خزمەتی دەکرد؛ ئەو شارە گەورە کوردییەی کە لە سەدەکانی ناوەڕاستەوە دڵی کولتووری و سیاسیی ناوچەکە بوو.
بنەماڵەکە کورد بوو و جەودەت هەمیشە ئەو ناسنامەیەی لەگەڵ خۆی هەڵدەگرت؛ تەنانەت لەو ساڵانەشدا کە خۆی بە تورکێکی بە ڕەچەڵەک کورد دەناسێناند. ئەم پێناسەیە نیشانی دەدا کە ڕووناکبیرە کوردەکانی سەردەمەکەی ناچار بوون لە نێوان ناسنامەکاندا دانوستانێکی مەحاڵ بکەن. بە قسەکردن بە زمانەکانی ئیمپراتۆریا گەورە بوو و پەروەردە ئایینییە باوە عوسمانییەکەی وەرگرت؛ سەرەتا لە قوتابخانە ناوخۆییەکانی هۆزات و ئاراپگیر، دواتر لە قوتابخانەیەکی ناوەندیی سەربازی لە مەعمورەتولعەزیز، ئەلازیغی ئەمڕۆ. ساڵە سەرەتاییەکانی، ساڵەکانی منداڵێکی دیندار و کتێب‌دۆست بوون لە بنەماڵەیەکی موسڵمانی پارێزگاردا.
وردەکارییەکی بچووک لە منداڵییەوە لە بیرەوەرییدا جێگیر بوو و شێوەی بە ژیانی دا. باوکی، کە لە باوەڕە ئایینییەکانی خۆیدا سەرسەخت بوو، ڕەتی کردەوە کوڕەکەی ڤاکسینی نەخۆشیی ئاڵە وەربگرێت. نەخۆشییەکە عەبدوڵڵا جەودەتی تووش کرد و بۆ هەمیشە نیشانەی لە ڕووخساریدا بەجێ هێشت؛ شوێنەواری ئاڵەکە لە گەورەساڵیشدا لەگەڵی مایەوە. بۆ پیاوێک کە دواتر دەبووە یەکێک لە سەرسەختترین بەرگریکارەکانی زانستی ڕۆژاوا و پزیشکیی عەقڵانی لە ئیمپراتۆریای عوسمانیدا، ئەم گاڵتەی چارەنووسە قووڵ بوو. ڕەتکردنەوەی پزیشکیی نوێ لەلایەن باوکییەوە، بە واتای ڕاستەقینەی وشە نیشانەی لەسەر جەودەت دانابوو. ئەمە یەکەم ڕووبەڕووبوونەوەی بوو لەگەڵ ئەوەی هەموو ژیانی بە خەبات دژی بەسەر دەبرد: بەرەنگاربوونەوەی نەریت بەرامبەر عەقڵ.
بەخەبەرهاتنە گەورەکە: ئەستەنبوڵ و لەدایکبوونی ڕادیکاڵێک
هەموو شتێک گۆڕا کاتێک عەبدوڵڵا جەودەت لە تەمەنی پانزە ساڵیدا گەیشتە ئەستەنبوڵ بۆ خوێندن لە قوتابخانەی ئامادەکاریی پزیشکیی سەربازیی کولەلی. شارەکە بوومەلەرزەیەکی فیکری بوو. قوستەنتینیە لە کۆتایی سەدەی نۆزدەهەمدا شارێکی گەورە بوو کە بە بیرۆکەی نوێ دەخولایەوە: فەلسەفەی ئەورووپی، چاکسازیخوازیی عوسمانی، سیاسەتی نهێنی و کتێبی قەدەغەکراو. بۆ گەنجێکی تیژبیر کە لە پارێزگا کوردییەکانەوە هاتبوو، بە هەمان ئەندازە سەرسامکەر و جۆش‌وخروش‌هێنەر بوو.
خوێندنەکەی لە ئەکادیمیای ئیمپراتۆریی پزیشکیی سەربازی بەردەوام کرد. لەوێ، هاوخوێندنێکی بە ناوی ئیبراهیم تەمۆ دەقەکەی فێلیکس ئیزنارد لەبارەی ماتریالیزمەوە پێ ناساند. کاریگەرییەکەی وەک بوومەلەرزە بوو. کوڕە موسڵمانە دیندارەکەی ئاراپگیر دەستی بە خوێندنەوەیەکی بێتێرایی کرد: ماتریالیستە ئەڵمانییەکانی بوخنەر و ڤۆگت، پۆزیتیڤیستە فەرەنسییەکان، زیندەزانیی پەرەسەندن و فەلسەفەی ڕۆژاوا. باوەڕەکەی تەنها نەڕووخا؛ گۆڕا بۆ شتێکی نامۆتر و سەرنجڕاکێشتر: ئەو باوەڕەی کە زانست و عەقڵ تەنها ئەو ئامرازانەن کە دەتوانن گەلەکەی ڕزگار بکەن و ئایین، هەرچەندە لەوانەیە هێزێکی کۆمەڵایەتیی بەسوود بێت، بە هیچ واتایەکی مانادار ناتوانێت خودا بێت.
شیعرە سەرەتاییەکانی پێکدادانی ئەو جیهانانە نیشان دەدەن کە لە ناخیدا ڕووی دەدا. مەدحی پێغەمبەری دەنووسی کە پڕ بوون لە ڕاستگۆیی و دڵسۆزی، هەرچەندە فەلسەفەکەی بەرەو ئاراستەی پێچەوانە دەچوو. دەبووە ئەوەی کە دواتر خۆی پێ ناساند: موجتەهیدێکی ماتریالیست؛ کەسێک کە داوای حوکمدانی عەقڵانیی سەربەخۆی لەو بابەتانەدا دەکرد کە ئایین ماوەیەکی زۆر وەک ناوچەی تایبەتیی خۆی سەیری کردبوون. ئەمە لە ئیمپراتۆریای عوسمانیی سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەمدا ناسنامەیەکی مەترسیدار بوو، بەڵام جەودەت هەر هەڵیگرت.
«Bir Kürd»: ناوی خوازراو وەک بەیاننامەیەکی سیاسی
عەبدوڵڵا جەودەت لە درێژایی کارەکەیدا بە چەندین ناوی خوازراو نووسی، بەڵام هیچکامیان وەک Bir Kürd، واتە کوردێک، پڕ لە مانا نەبوون. لە کولتوورێکی سیاسیدا کە ناسنامەی کوردی لە باشترین حاڵەتدا نادیار بوو و لە خراپترین حاڵەتدا دەوڵەتی عوسمانی وەک کێشەیەک سەیری دەکرد کە دەبێت مامەڵەی لەگەڵ بکرێت، واژووکردنی وتار بەو دوو وشەیە کردارێکی بەرەنگاربوونەوە و سەلماندنی خۆ بوو.
بە تایبەتی ئەم ناوە خوازراوەی لە نووسینەکانی بۆ ئەو بڵاوکراوانەدا بەکار دەهێنا کە گرنگییان بە بەخەبەرهاتنی کورد و دابەشبوونی ڕۆژهەڵات و ڕۆژاوا دەدا؛ لەوانە گۆڤاری کوردستان و ڕۆژی کورد، واتە خۆری کوردی، کە لە کۆنترین بڵاوکراوە کورد‌تەوەرەکانی مێژووی عوسمانیدا بوون. لەم نووسینانەدا، جەودەت لەگەڵ ئەو پرسیارە خەباتی دەکرد کە هەموو ڕووناکبیرێکی کوردی نەوەکەی بیری لێ دەکردەوە: گەلێک کە دەوڵەتێکی نوێ و زمانێکی ستاندارد و ناسنامەیەکی سیاسیی دانپێدانراوی نییە، چۆن دەتوانێت شوێنی خۆی لە جیهانی نوێدا بگرێت؟
وەڵامەکانی بە گشتی وەڵامی نوێخوازێکی سەدەی نۆزدەهەم بوون: بە پەروەردە، بە وەرگرتنی زانستی ئەورووپی و بیرکردنەوەی عەقڵانی، بە بەخەبەرهێنانی هۆشی نەتەوەیی لە نێو گەلێکدا کە ماوەیەکی زۆر لە ژێر فەرمانڕەوایی پێکهاتە عەشیرەتییەکان و دەسەڵاتی ئایینیدا ژیابوو. بە جۆش‌وخروشەوە باوەڕی هەبوو، هەرچەندە هەندێک جار بە شێوەیەکی نایەکگرتوو، کە کورد گەلێکە توانای نوێبوونەوەی هەیە و لەو جیهانەی لە کاولەکانی ئیمپراتۆریاوە هەڵدەستێت، نوێبوونەوە تەنها ڕێگای مانەوەیە.
ئەمە هەڵوێستێکی ڕادیکاڵ بوو. واتای ئەوە بوو تەنها ڕووبەڕووی دەوڵەتی عوسمانی نەبێتەوە، بەڵکو ڕووبەڕووی نوخبە عەشیرەتی و ئایینییە کوردەکانیش بێتەوە کە بۆ باشترزانینی دۆخی هەبوو هۆکاری خۆیان هەبوو. واتای ئەوە بوو پێداگری لەسەر ناسنامەی کوردی بکات لە کاتێکدا لۆژیکی سیاسیی باڵادەست یان بە تەواوی حاشای لەو جۆرە ناسنامانە دەکرد، یان دەیخستنە ناو برایەتییەکی ناڕوونی عوسمانی.
1889: هاودامەزراندنی تورکە گەنجەکان
لە ساڵی 1889دا، عەبدوڵڵا جەودەت بیست ساڵان بوو، هێشتا لە ئەکادیمیای ئیمپراتۆریی پزیشکیی سەربازی قوتابی بوو و پێشتر بە قووڵی تێکەڵی سیاسەتی نهێنی ببوو. لەو ساڵەدا، خۆی و چوار هاوخوێندنی، لەوانە ئیبراهیم تەمۆ و مەحمەد ڕەشید و ئیسحاق سوکوتی و کەریم سەبری، کۆمەڵەیەکی نهێنییان دامەزراند کە دواتر دەبووە یەکێک لە کاریگەرترین بزووتنەوە سیاسییەکانی مێژووی نوێی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
گرووپەکە ناوی خۆی نا کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتن؛ İttihad ve Terakki Cemiyeti، کە لە مێژوودا بە تورکە گەنجەکان ناسراوە. ئامانجی دامەزراندنی کۆتاییهێنان بە فەرمانڕەوایی ڕەهای سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم، گەڕاندنەوەی دەستووری عوسمانی و ڕاکێشانی ئیمپراتۆریا بۆ سەردەمی نوێ بوو. لەو ساڵە سەرەتاییانەدا، بزووتنەوەکە هیچ بەرنامەیەکی ئەتنیکی نەبوو. لە نێو دامەزرێنەرانیدا ئەلبانی و عەرەب و کورد و تورک هەبوون. عەبدوڵڵا جەودەت، ڕووناکبیرە کوردەکەی ئاراپگیر، لە ناوەندی بزووتنەوەکەدا بوو.
ساڵە سەرەتاییەکانی بزووتنەوەکە هەم ترسناک و هەم پڕجۆش‌وخروش بوون. ئەندامەکان دەستگیر دەکران، دوور دەخرانەوە، لێپرسینەوەیان لەگەڵ دەکرا و دەکوژران. خودی جەودەت دەستگیر کرا و وەک پزیشکی سەربازی بۆ تریپۆلیتانیا، لیبیای ئەمڕۆ، دوور خرایەوە؛ ئەمە ناردنێکی سزایی بوو بۆ دوورخستنەوەی لە گۆڕەپانی سیاسی. لە قەڵایەکی ئەوێدا بۆ چوار مانگ زیندانی کرا. کاتێک زانی پلانی دوورخستنەوەیەکی تر بۆ ناوچە چۆڵەکەی فەززان هەیە، هەڵات.
بە توونسدا تێپەڕی و لە کۆتاییدا لە 1897دا گەیشتە ئەورووپا؛ ئەمە سەرەتای دوورخستنەوەیەکی درێژ بوو کە دەیباتە ژنێڤ و ڤیەننا و پاریس و قاهیرە. عەبدوڵڵا جەودەت لە دوورخستنەوەدا بە تەواوی تواناکانی خۆی دۆزییەوە.
دوورخستنەوە و دەنگی کورد: نووسین لە پەراوێزەکانەوە
لە ژنێڤ، جەودەت بە وزەیەکی زۆرەوە خۆی خستە ناو کاری کۆمەڵگە دوورخراوەکەی تورکە گەنجەکان. لەگەڵ ئیسحاق سوکوتی و توونالی حیلمی، هاوسەرنووسەری ڕۆژنامەی عوسمانلی، واتە عوسمانی، بوو کە یەکێک لە مینبەرە سەرەکییەکانی بزووتنەوەی ئۆپۆزسیۆن بوو. فەلسەفەی ماتریالیستیی ئەڵمانیی بۆ تورکیی عوسمانی وەرگێڕا و کتێبی Kraft und Stoffی بوخنەر، واتە هێز و ماددە، بۆ یەکەم جار خستە بەردەستی خوێنەرانی عوسمانی. شیعری دەنووسی کە نووسەرە سیمبۆلیستە فەرەنسییەکان بە بەرهەمێکی بەڕاستی بەرچاو ستایشیان دەکرد و تەئۆدۆر هێرتزڵی بینی، کە یارمەتیی وەرگێڕانی نامەکەی بۆ تورکی دا.
بەڵام لە پاڵ هەموو ئەم چالاکییە فیکرییە جیهانییەدا، جەودەت هەروەها لەبارەی کوردەوە دەنووسی. لە نووسینە بڵاوکراوەکانی بە ناوی خوازراوی Bir Kürdدا، بە ڕاستەوخۆیی پرسی کوردی دەخستە ڕوو؛ بەرگریی لە بەخەبەرهاتنی کولتووری و سیاسیی کورد دەکرد و پێداگریی دەکرد کە کورد هەم ماف و هەم توانای بەشداریکردنی لە نوێبوونەوەدا هەیە، بەپێی مەرجەکانی خۆی.
لە ساڵی 1904دا، لە ژنێڤ، جەودەت گۆڤاری ئیجتیهادی دامەزراند؛ ناوێک کە لە نەریتی فیکریی ئیسلامیدا گرنگییەکی زۆری هەیە و ئاماژە بە بیرکردنەوەی سەربەخۆی فقهی دەکات. ناوەکە بە ئەنقەست و ورووژێنەر هەڵبژێردرابوو: جەودەت بۆ بیرکردنەوەی عەقڵانیی سیکولار داوای هەمان دەسەڵاتی دەکرد کە زانایانی ئایینی ماوەیەکی زۆر بۆ یاسای خودایی داوایان کردبوو. ئیجتیهاد بە ناوە جیاوازەکان و لە نێو چەندین قەدەغە و قەیرانی یاساییدا تا مەرگی جەودەت لە 1932دا بەردەوام بوو؛ نزیکەی سی ساڵ بڵاوکردنەوەی بەردەوام.
دابڕان لە نەتەوەپەرستیی تورکی
ساڵی 1902 خاڵی وەرچەرخان بوو. کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتن بەهۆی ناکۆکییە ئایدیۆلۆژییەکانەوە دابەش دەبوو. لایەنێک، کە ڕۆژ بە ڕۆژ کاریگەرتر دەبوو، ڕێکخراوەکەی بەرەو بەرنامەیەک پاڵ پێوە دەنا کە لەسەر نەتەوەپەرستیی ئەتنیکیی تورک، تورکچوولوک، بنیادنرابوو. بۆ جەودەت، ئەو ڕووناکبیرە کوردەی کە هەرگیز بزووتنەوەکەی بە پێوەری ئەتنیکی تێ نەگەیشتبوو، ئەمە خیانەتێکی بنەڕەتی بوو.
لە کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتن دابڕا. ئەو ڕێکخراوەیەی کە لە تەمەنی بیست ساڵیدا یارمەتیی دامەزراندنی دابوو، ئێستا بەدوای ئایدیۆلۆژیایەکدا دەچوو کە جەودەت بە تەواوی دژی بوو. لە ڕوانگەی جەودەتەوە، نەتەوەپەرستیی تورکی نوێکردنەوە نەبوو؛ تەنها جێگۆڕکێی جۆرێک ناسنامەی عەشیرەتی بە جۆرێکی تر بوو. باوەڕی وابوو لە کۆتاییدا کۆمەڵگە سیاسییە عوسمانییەکە لەناو دەبات، لەبری ئەوەی ڕزگاری بکات. دواتر ڕاستیی پێشبینییەکەی دەسەلمێنرا، هەرچەندە ئەو ڕاستییە هیچ دڵنەوایییەکی بۆ نەهێنا.
دوای سەرکەوتنی شۆڕشی تورکە گەنجەکانی کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتن لە 1908دا، کە بۆ ماوەیەکی کورت دەستووری گەڕاندەوە و عەبدولحەمیدی دووەمی دوور خستەوە، جەودەت لە 1910دا گەڕایەوە ئەستەنبوڵ. لە 1908دا پارتی دیموکراتی وەک جێگرەوەیەکی کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتن دامەزراندبوو. لە سیستەمە نوێیەکەدا لە ڕووی سیاسییەوە کەسێکی دەرەوە بوو؛ لە ڕووی فیکرییەوە ڕێزی لێ دەگیرا، بەڵام لە ڕووی سیاسییەوە پەراوێز دەخرا.
ئیجتیهاد و خەبات بۆ بیر و هۆشی عوسمانی
عەبدوڵڵا جەودەت، کە لە سیاسەتی ڕاستەوخۆ پەراوێز خرابوو، وزەکەی خستە ئیجتیهادەوە. گۆڤارەکە بووە بڵاوکراوەی پێشەنگی بزووتنەوەی ڕۆژاواخوازیی عوسمانی؛ هاوپەیمانییەکی نەپتەوی ڕووناکبیران کە پابەند بوون بە نوێکردنەوەی بنەڕەتیی کۆمەڵگە بەپێی مۆدێلە ئەورووپییەکان. لە ژێر سەرنووسەریی جەودەتدا، ئیجتیهاد وەرگێڕانی دەقە زانستییە ئەورووپییەکانی بڵاو دەکردەوە، بەرگریی لە مافەکانی ژنان و کرێکاران دەکرد، داوای سیکولاریزم و ئازادیی بیرکردنەوەی دەکرد و بەردەوام دەسەڵاتی دامەزراوە ئایینییەکان بەسەر پەروەردە و ژیانی گشتیدا دەخستە ژێر پرسیار.
پێشنیارەکانی جەودەت بۆ سەردەمەکە زۆر ڕادیکاڵ بوون. داوای وەرگرتنی ئەلفوبێی لاتینی دەکرد؛ بیرۆکەیەک کە لە 1912دا ڕەت کرایەوە، بەڵام ئەتاتورک لە 1928دا جێبەجێی کرد. بەرگریی لە جیاکردنەوەی تەواوی ئایین و دەوڵەت دەکرد. داوای یەکسانیی تەواوی یاسایی بۆ ژنان دەکرد. تیۆرییەکانی گوستاڤ لۆبۆن لەبارەی فەرمانڕەوایی نوخبەوە وەرگێڕا و بڵاوی کردنەوە، کە دواتر کاریگەرییان لەسەر بیرکردنەوەی سیاسیی کەمالیستی هەبوو.
دامەزراوە ئایینییەکان ڕقیان لێ بوو. چەندین جار بە تۆمەتی سووکایەتی بە پیرۆزییەکان دادگایی کرا. بەناوبانگترین کەیسەکەی لە 1922دا بوو، کاتێک وتارێکی لە بەرگریی ئایینی بەهائیدا بڵاو کردەوە و بە سووکایەتیکردن بە ئیسلام تاوانبار کرا. دوژمنەکانی پێیان دەگوت عەدووڵڵا؛ دوژمنی خودا. ئەم نازناوەی بە هەستێکی نزیک لە شانازی هەڵدەگرت.
بەڵێسەیەکی کورت: سەربەخۆیی کورد و کاولەکانی ئیمپراتۆریا
ساڵەکانی دوای جەنگی یەکەمی جیهان، کە جەودەت دژی بوو و بە ڕاستی کارەساتێکی بۆ ئیمپراتۆریا پێشبینی کردبوو، دەرفەتێکی کورت و پڕئازاریان بۆ ئامانجە سیاسییەکانی کورد هێنا. تێکشکانی عوسمانی و داگیرکردنی ئەستەنبوڵ لەلایەن هاوپەیمانانەوە ساتێکیان ڕەخساند کە بۆ ماوەیەکی کورت وا دەردەکەوت هەموو شتێک تێیدا دەکرێت. پەیمانی سیڤر لە 1920دا وا دیار بوو دەرگا بۆ کوردستانێکی خۆسەر یان سەربەخۆ دەکاتەوە. ژمارەی ڕێکخراوە سیاسییە کوردییەکان زیاد بوو.
عەبدوڵڵا جەودەت چووە ناو ئەم ساتەوە. لە نێوان 1921 و 1922دا لە کۆمەڵەی پێشخستنی کوردستان، Kürdistan Teali Cemiyeti، چالاک بوو؛ یەکێک لە ڕێکخراوە سیاسییە کوردییە سەرەکییەکانی سەردەمەکە. بۆ یەکەم جار لە ژیانی کاریدا، لە نووسین لەبارەی بەخەبەرهاتنی کوردەوە تێپەڕی بۆ بەشداریی چالاک لە ڕێکخراوانێکدا کە بە ئاشکرا بۆ سەربەخۆیی سیاسیی کورد کار دەکردن.
ئەمە هەروەها سەردەمێکی سەرلێشێوانیی ڕاستەقینە و دڵسۆزییە ناکۆکەکان بوو. جەودەت لە هەمان کاتدا لە کۆمەڵەی دۆستانی ئینگلتەرا بەشدار بوو، کە داوای مانداتی بەریتانیا بەسەر تورکیادا دەکرد؛ هەڵوێستێک کە بۆ خۆی کردەیی و بۆ نەتەوەپەرستە تورکەکان خیانەتکارانە دیار بوو. سیاسەتی ئەو ساڵانەی بە هەوڵێکی بێهیوایانە بۆ دۆزینەوەی هەر چوارچێوەیەک دەناسرایەوە کە ڕێگە بە گەلەکانی ئیمپراتۆریای پێشوو، لەوانە کورد، بدات بە ناسنامە و مافە پارێزراوەکانیانەوە بمێننەوە.
دەرفەتەکە هەر بەو خێرایییەی کرابووەوە، داخرا. بزووتنەوەی نەتەوەپەرستیی تورکیی مستەفا کەمال بە مانۆڕی سیاسی هەم هاوپەیمانان و هەم ڕێکخراوە سیاسییە کوردییەکانی پشتسەر خست. پەیمانی لۆزان لە 1923دا شوێنی سیڤری گرتەوە و لەگەڵیدا هەر ئەگەرێکی ناوچەیەکی خۆسەری کوردیش لەناو چوو. جەودەت، کە واقیعبین بوو، دەستبەجێ پشتگیریی ئەنقەرەی کرد.
بەرهەمە تاڵەکە: سزا لەلایەن ئەو کۆمارەوە کە هاوکاریی دروستکردنی بوو
کۆماری نوێی تورکیا بە واتایەکی زۆر ڕاستەقینە لەسەر بیرۆکەکانی عەبدوڵڵا جەودەت بنیادنرابوو. سیکولاریزم، چاکسازیی ئەلفوبێی لاتینی، پێداگری لەسەر زانستی ڕۆژاوا و فەرمانڕەوایی عەقڵانی و هەڵوەشاندنەوەی دامەزراوە ئایینییەکان، هەمان ئەو بەرنامەیە بوون کە جەودەت بۆ سی ساڵ لە ئیجتیهاددا بەرگریی لێ دەکرد. دەگوترێت مستەفا کەمال لە ئەنقەرە لە دانیشتنێکی چوارکاتژمێریدا جەودەتی بینیوە و بە پزیشکە بەساڵاچووەکەی گوتووە هەوڵی داوە بیرۆکەکانی جێبەجێ بکات.
کەچی عەبدوڵڵا جەودەت بۆ تەواوی ژیانی لە خزمەتی دەوڵەت قەدەغە کرا.
هۆکارەکان ڕابردووی خۆی بوون: هەڵوێستە بەریتانیاخوازەکەی لە ساڵانی داگیرکاریدا و لە هەمووی گرنگتر بەشداریی لە ڕێکخراوە نەتەوەخوازە کوردییەکان. دەگوترێت لە 1924دا مستەفا کەمال بیر لەوە کردبووەوە کورسییەکی پەرلەمانی پێ بدات، بەڵام ڕۆژنامەکان هەڵمەتێکیان دژی بەڕێوە برد و ئەو دامەزراندنە هەرگیز ڕووی نەدا. ئەو پیاوەی دەیان ساڵ بەرگریی لە بەرنامەی نوێکردنەوە دەکرد کە کۆمار ئێستا جێبەجێی دەکرد، لە دوورەوە ڕاگیرابوو؛ زۆر کورد بوو، زۆر ئاڵۆز بوو و زۆر ئەوەی بیردەخستەوە کە تورکیای نوێی لە دروستبووندا تەنها ئەو داهاتووە نەبوو کە خەیاڵی لێ کرابوو.
ساڵە کۆتاییەکانی هەر وەک زۆربەی ژیانی بەسەر برد: بە نووسین و وەرگێڕان و بڵاوکردنەوەی ئیجتیهاد. ڕوباعیاتەکانی عومەر خەیامی بۆ تورکی وەرگێڕا. سەیری ئەو کۆمارەی دەکرد کە تا ڕادەیەک لە ڕووی فیکرییەوە باوکی بوو؛ بیرۆکەکانی جێبەجێ دەکرد و لە هەمان کاتدا ناوی دەسڕییەوە.
مەرگێکی بێ ماتەمگێڕ و بەزەییە سەیرەکەی نووسەرێک
عەبدوڵڵا جەودەت لە 29ی تشرینی دووەمی 1932دا، لە تەمەنی شەست‌وسێ ساڵیدا، بەهۆی جەڵتەی دڵەوە لە ئەستەنبوڵ کۆچی دوایی کرد. لە ساڵە کۆتاییەکانیدا زیاتر و زیاتر کەوتبووە تەریکبوونەوە؛ ئەو مشتومڕخوازە گەورەیەی کە دوژمنەکانی لە کاریگەرییەکەی زیاتر مابوونەوە، ئەو ڕادیکاڵە بەساڵاچووە لە کۆمارێکدا کە بەجێی هێشتبوو.
تەرمەکەی بۆ نوێژی تەرم بردرا بۆ ئایاسۆفیا، کە لەو کاتەدا هێشتا مزگەوت بوو. لەوێ تەرمەکە مایەوە و کەس داوای نەکرد. هیچ کەسێک هەنگاوی بۆ وەرگرتنی تابووتەکەی نەنا. پارێزگارە ئایینییەکان، کە دەیان ساڵ ڕقیان لێی بوو، ڕایانگەیاند شایەنی بەخاکسپاردنی ئیسلامی نییە. ئەو پیاوەی هەزاران لاپەڕەی لەبارەی پەیوەندیی نێوان ئیسلام و عەقڵ و نوێبوونەوە نووسیبوو، لە تابووتەکەیدا پاڵ کەوتبوو، لە کاتێکدا لە شەقامەکانی ئەستەنبوڵ مشتومڕ لەسەر ئەوە دەکرا کە ئایا شایەنی ئەوەیە نوێژی لەسەر بکرێت.
لە کۆتاییدا نووسەرێک ڕزگاری کرد. پەیامی سەفا، ڕۆماننووسێکی بەرچاوی تورک، بە ئاشکرا داوای کرد نوێژی تەرم بکرێت؛ نوێژەکە کرا. دواتر کرێکارانی شارەوانی تەرمەکەی عەبدوڵڵا جەودەتیان بۆ گۆڕستانی مەرکەزئەفەندی برد و لەوێ بەخاک سپێردرا. کتێبخانە و ئەرشیفە کەسییەکەی لەلایەن کچەکەی، گوڵ کارڵیداغ، پارێزرا و کتێبە دەگمەنەکان و کەلوپەلی ماڵی ئیجتیهاد لە جاغاڵۆغلو، کە ساڵانێکی زۆر تێیدا کاری کردبوو و نووسیبوو، هێشتا ئەمڕۆ ماون.
میرات: ئەو کوردەی کۆمار لەبیری کرد
عەبدوڵڵا جەودەت لە پۆلێنکردنی ئاساندا جێی نابێتەوە و هەر ئەمەیە کە ئەوەندە گرنگی دەکات. ڕووناکبیرێکی کورد بوو کە یارمەتیی دامەزراندنی ئەو بزووتنەوەیەی دا کە تورکیای نوێی دروست کرد. سیکولارێک بوو کە هەرگیز لە خەبات لەگەڵ ڕەهەندە ڕۆحییەکانی بوون نەوەستا. نەتەوەخواز بوو؛ نەتەوەخوازێکی کورد کە زۆربەی ژیانی کاریدا لە چوارچێوە سیاسییە عوسمانییەکان و دواتر تورکییەکاندا کاری کرد. ڕۆژاواخوازێک بوو کە هەرگیز نووسین بە نەریتە ئەدەبییەکانی ڕۆژهەڵاتی بەجێ نەهێشت؛ شیعری فارسیی دەگواستەوە و پشت بە چەمکە فەلسەفییە ئیسلامییەکان دەبەست، تەنانەت لە کاتێکدا دەسەڵاتی ئیسلامی هەڵدەوەشاندەوە.
ناسنامە کوردییەکەی هەرگیز شتێکی لاوەکی لە کەسایەتییدا نەبوو. شێوەی بە سیاسەتەکەی، بە هەستی سەبارەت بە نادادپەروەرییەکانی جیهان و بە تێگەیشتنی لەوە دا کە نوێبوونەوە بۆ گەلێکی بێ دەوڵەت دەتوانێت چی بگەیەنێت. ناوە خوازراوەکەی Bir Kürd جلێک نەبوو کە هەندێک جار لەبەری بکات؛ پێناسەیەک بوو کە لە خۆی دەکرد لە کاتێکدا ڕاگەیاندنی ئەو پێناسەیە تێچووی ڕاستەقینەی هەبوو.
هەروەها بەو شێوانە پیاوی سەردەمی خۆی بوو کە دەکرێت ناڕەحەتکەر بن: نزیکبوونەوەی لە یوجینیکس، واتە بیرۆکەی چاکسازیی بۆماوەیی مرۆڤ، نایەکگرتووییە سیاسییەکانی، قۆناغە بەریتانیاخوازەکەی و لە کۆتاییدا سازانی لەگەڵ ئەو نەتەوەپەرستییە تورکییەی کە پێشتر دژی بوو. بە هیچ واتایەکی سادە و بێ لکە قارەمان نەبوو. شتێکی سەرنجڕاکێشتر بوو: مرۆڤێکی بە زیرەکییەکی نائاسایی کە لە ساتێکی نائاسایی مێژووییدا ڕێگای خۆی دەدۆزییەوە، سازشی دەکرد و مەترسیی بە گیانی دەکڕی.
بە تایبەتی بۆ مێژووی کورد، عەبدوڵڵا جەودەت شوێنێکی بێهاوتای هەیە. لە یەکەم ڕووناکبیرە کوردەکان بوو کە بە چاپ و بە ئاشکرا ئەو بیرۆکەیەی دەربڕی کە کورد گەلێکە ناسنامەیەکی جیاوازی هەیە، شوێنێکی ڕەوای لە جیهانی نوێدا هەیە و مافی ئەوەی هەیە داهاتووی خۆی دابڕێژێت. دوو وشەی واژوو کرد کە هەموو شتێکیان دەگوت: Bir Kürd؛ کوردێک. لە کۆتاییدا، ئەو واژووە ڕاستگۆیانەترین شت بوو کە هەرگیز نووسیبووی.
ڕیزبەندیی مێژوویی ڕووداوە سەرەکییەکان
1869 — لە 9ی ئەیلوول لە ئاراپگیر، مەلەتیە، لە خێزانێکی کورددا لەدایک دەبێت. باوکی وەک نووسەری سەربازی لە سوپای عوسمانیدا کار دەکات.
1885 — لە قوتابخانەی ناوەندیی سەربازی لە مەعمورەتولعەزیز، واتە ئێلازیغ، دەردەچێت.
نزیکەی 1884 — لە تەمەنی پازدە ساڵیدا بۆ خوێندن لە قوتابخانەی ئامادەیی پزیشکیی سەربازیی کولەلی دەچێتە ئەستەنبوڵ؛ گۆڕانە فکرییەکەی دەست پێ دەکات.
1889 — لەگەڵ چوار هاوڕێی قوتابخانەی پزیشکی لە ئەستەنبوڵ، کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتن، واتە تورکە گەنجەکان، دادەمەزرێنێت.
1894 — وەک پزیشکی پسپۆڕی چاو دەردەچێت. بەهۆی چالاکییە سیاسییەکانییەوە دەستگیر دەکرێت؛ بۆ تریپۆلیتانیا لە لیبیا دوور دەخرێتەوە و زیندانی دەکرێت.
1897 — لە ڕێی تونسەوە بۆ ئەورووپا هەڵدێت؛ دەگاتە ژنێڤ و پەیوەست دەبێت بە کۆمەڵگەی تورکە گەنجە دوورخراوەکان. لە سەرنووسەریی ڕۆژنامەی عوسمانیدا بەشدار دەبێت.
1902 — بەهۆی ڕووکردنی کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتن لە نەتەوەپەرستیی تورکی، لێی دادەبڕێت؛ بە ناوی خوازراوی Bir Kürd، واتە کوردێک، بۆ بڵاوکراوە کوردتەوەرەکان دەنووسێت.
1904 — گۆڤاری ئیجتیهاد لە ژنێڤ دادەمەزرێنێت؛ گۆڤارەکە بۆ 28 ساڵی داهاتوو دەبێتە پێشەنگی پڕۆژەی فکریی ئەو.
1908 — شۆڕشی تورکە گەنجەکان دەستووری عوسمانی دەگەڕێنێتەوە. جەودەت پارتی دیموکرات وەک بەدیلێک بۆ کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتن دادەمەزرێنێت.
1910 — دوای چەندین ساڵ دوورخستنەوە، دەگەڕێتەوە ئەستەنبوڵ و ئیجتیهاد بۆ پایتەخت دەگوازێتەوە.
1912 — پێشنیاری بەکارهێنانی ئەلفوبێی لاتینی بۆ نووسینی تورکی دەکات؛ ئەو کاتە ڕەت دەکرێتەوە، بەڵام ئەتاتورک لە 1928دا پەسەندی دەکات.
1914–1918 — دژایەتیی چوونەناو جەنگی جیهانیی یەکەم لەلایەن عوسمانییەکانەوە دەکات؛ لەژێر سانسۆری سەردەمی جەنگدا بڵاوکردنەوەی ئیجتیهاد ڕادەگرێت.
1920–1922 — لە ڕێی کۆمەڵەی پێشخستنی کوردستان و کۆمەڵەی دۆستانی ئینگلتەراوە، بە چالاکی لە هەوڵەکانی سەربەخۆیی کورددا بەشدار دەبێت.
1922 — بەهۆی بەرگریکردن لە ئایینی بەهایی لە ئیجتیهاددا، بە سووکایەتیکردن بە پیرۆزییە ئایینییەکان تاوانبار دەکرێت؛ لە کۆتاییدا سزای دوو ساڵ زیندانەکەی جێبەجێ ناکرێت.
1923 — پەیمانی لۆزان جێی سێڤر دەگرێتەوە؛ واز لە خودموختاریی کورد دەهێنرێت. جەودەت پشتگیری لە بزووتنەوەی نەتەوەیی تورکی بە ڕابەرایەتیی مستەفا کەمال دەکات.
1924 — بۆ هەموو ژیانی لە خزمەتی دەوڵەت بێبەش دەکرێت؛ بەهۆی ڕابردووی نەتەوەپەرستیی کوردییەوە، ڕێگری لێ دەکرێت کورسییەک لە پەرلەماندا وەربگرێت.
1928 — ئەتاتورک چاکسازیی ئەلفوبێی لاتینی جێبەجێ دەکات؛ پێشنیارێکی سەرەکیی ئیجتیهاد کە جەودەت شازدە ساڵ پێشتر خستبوویە ڕوو.
1932 — لە 29ی تشرینی دووەم لە ئەستەنبوڵ، لە تەمەنی 63 ساڵیدا بە جەڵتەی دڵ دەمرێت. دوای ڕێوڕەسمێکی بەخاکسپاردنی مشتومڕاوی لە ئایا سۆفیا، لە گۆڕستانی مەرکەزئەفەندی دەنێژرێت.
پرسیار و وەڵام دەربارەی عەبدوڵڵا جەودەت
پرسیاری 1: عەبدوڵڵا جەودەت کێ بوو؟
عەبدوڵڵا جەودەت (1869–1932) پزیشک، شاعیر، ڕۆشنبیر و چالاکوانێکی سیاسیی عوسمانی بوو کە لە بنەچەدا کورد بوو. لە 1889دا هاودامەزرێنەری کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتن، واتە تورکە گەنجەکان، بوو؛ نزیکەی سێ دەیە گۆڤاری نوێخواز و کاریگەری ئیجتیهادی بڵاو کردەوە و یەکێک بوو لە یەکەم دەنگەکان کە ناسنامەی سیاسی و کولتووریی کوردیان لە نووسینی چاپکراودا دەربڕی. بە کەسایەتییەکی بنەڕەتی لە هەم نەریتی فکریی ڕۆژاواخوازیی عوسمانی و هەم بزووتنەوەی سەرەتایی نەتەوەپەرستیی کوردیدا دادەنرێت.
پرسیاری 2: «Bir Kürd» واتای چییە و بۆچی جەودەت وەک ناوی خوازراو بەکاری هێنا؟
«Bir Kürd» لە تورکی و عوسمانیدا واتە «کوردێک». جەودەت ئەم ناوە خوازراوەی بۆ وتارەکانی دەربارەی ناسنامەی کوردی، دابەشبوونی ڕۆژهەڵات و ڕۆژاوا و بەخەبەرهاتنی کورد بەکار دەهێنا؛ ئەو وتارانە لە بڵاوکراوەکانی وەک کوردستان و ڕۆژی کورددا چاپ دەکران. لە ژینگەیەکی سیاسیدا کە ناسنامەی کوردی پەراوێز دەخرایەوە یان دەسڕایەوە، واژووکردن بە ناوی «کوردێک» کردارێکی ئەنقەستیی خۆسەلماندن و سەرپێچیی سیاسی بوو. ئەوە ڕایدەگەیاند کە نووسەرەکە ناسنامەیەکی نەتەوەیی تایبەتی هەیە و لە ڕاگەیاندنی بە ئاشکرا ناترسێت.
پرسیاری 3: کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتن چی بوو و جەودەت چ ڕۆڵێکی لە دامەزراندنیدا هەبوو؟
کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتن، واتە تورکە گەنجەکان، ڕێکخراوێکی سیاسیی نهێنی بوو کە لە 1889دا پێنج خوێندکاری پزیشکی لە ئەستەنبوڵ دایانمەزراند، بە ئامانجی کۆتاییهێنان بە دەسەڵاتی ڕەهای سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم و گەڕاندنەوەی دەستووری عوسمانی. جەودەت یەکێک بوو لە پێنج ئەندامە دامەزرێنەرەکەی. هەرچەندە لە سەرەتادا سروشتێکی ئەتنیکی نەبوو، کۆمیتەکە لە کۆتاییدا ڕووی لە نەتەوەپەرستیی تورکی کرد؛ ئاراستەیەک کە جەودەت بە توندی دژایەتیی کرد و بووە هۆی دابڕانی لە ڕێکخراوەکە لە 1902دا.
پرسیاری 4: ئیجتیهاد چی بوو و گرنگییەکەی لە چیدا بوو؟
ئیجتیهاد گۆڤارێک بوو کە جەودەت لە 1904دا لە ژنێڤ دایمەزراند. بۆ نزیکەی سێ دەیە، لە نێوان قەدەغەکردن، گۆڕینی ناو و قەیرانە یاساییەکاندا، پێشەنگی ڕۆژاواخوازیی عوسمانی بوو و بەرگری لە سێکولاریزم، مافەکانی ژنان و کرێکاران، حوکمڕانیی پشتبەستوو بە زانست و ئەلفوبێی لاتینی دەکرد. بیرۆکەکانی ڕاستەوخۆ کاریگەرییان لەسەر چاکسازییە کەمالییەکانی دەیەکانی 1920 و 1930 هەبوو؛ ئەمەش وای کرد ببێتە یەکێک لە کاریگەرترین بڵاوکراوەکانی مێژووی فکریی دوا سەردەمی عوسمانی.
پرسیاری 5: بۆچی عەبدوڵڵا جەودەت لە تورکە گەنجەکان دابڕا؟
جەودەت لە 1902دا لە کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتن دابڕا، چونکە ڕێکخراوەکە زیاتر و زیاتر ڕووی لە نەتەوەپەرستیی تورکی دەکرد. بۆ جەودەت، وەک ڕۆشنبیرێکی کورد کە هەمیشە بزووتنەوەکەی لە چوارچێوەی عوسمانییەتی فرەنەتەوەییدا تێگەیشتبوو، ئەمە خیانەتێکی بنەڕەتیی ئایدیۆلۆژی بوو. باوەڕی وابوو نەتەوەپەرستیی تورکی ئیمپراتۆریاکە لەت دەکات و ڕزگاری ناکات، و هیچ شتێک بۆ کورد و ئەرمەنی و عەرەب و گەلە ناتورکەکانی دیکەی ئیمپراتۆریاکە پێشکەش ناکات.
پرسیاری 6: جەودەت چ ڕۆڵێکی لە بزووتنەوەی سەربەخۆیی کورددا هەبوو؟
لە نێوان 1921 و 1922دا، لەو دەرفەتەدا کە شکستەکەی عوسمانی لە جەنگی جیهانیی یەکەم و داگیرکردنی ئەستەنبوڵ لەلایەن هاوپەیمانانەوە ڕەخساندبووی، جەودەت بە چالاکی لە کۆمەڵەی پێشخستنی کوردستان، بە ناوی ڕەسەنی Kürdistan Teali Cemiyeti، بەشدار بوو. ئەمە ڕاستەوخۆترین بەشداریی ئەو لە هەوڵی ڕێکخراوی سەربەخۆیی سیاسیی کورددا بوو. لەو ماوەیەدا هەروەها پشتگیری لە سەرپەرشتیی بەریتانیا بەسەر تورکیادا دەکرد؛ هەڵوێستێک کە دواتر دەسەڵاتدارانی کۆمار لە دژی خۆی بەکاریان هێنا.
پرسیاری 7: بۆچی جەودەت، سەرەڕای بەشدارییە فکرییەکانی، لە کۆماری تورکیا بێبەش کرا؟
کۆمار بە دوو هۆکاری سەرەکی جەودەتی بۆ هەموو ژیانی لە خزمەتی دەوڵەت بێبەش کرد: هەڵوێستی بەریتانیاخوازی لە ماوەی داگیرکردنی ئەستەنبوڵ لەلایەن هاوپەیمانانەوە و بەشداریی چالاکی لە ڕێکخراوە نەتەوەپەرستە کوردییەکاندا. ئەم دژبەرییە زۆر قووڵ بوو؛ جەودەت چەندین دەیە لە ئیجتیهاددا بانگەشەی بۆ زۆرێک لە چاکسازییە بنەڕەتییەکانی کۆمار کردبوو، پێش ئەوەی ببنە سیاسەتی دەوڵەت، بەڵام ناسنامە و پەیوەندییە کوردییەکانی وایان کرد لە ڕووی سیاسییەوە کەس نەتوانێت پەیوەندیی پێوە بکات.
پرسیاری 8: لە ڕێوڕەسمی بەخاکسپاردنی جەودەتدا چی ڕوویدا؟
جەودەت لە 29ی تشرینی دووەمی 1932دا کۆچی دوایی کرد و تەرمەکەی بۆ نوێژی میت بردرایە ئایا سۆفیا، کە ئەو کاتە هێشتا مزگەوت بوو. کەسێک نەهات تابووتەکەی وەربگرێت. پارێزگاریخوازە ئایینییەکان ڕایانگەیاند بەهۆی ئەو بێباوەڕییەی بە ئەویان دەبەستەوە و ڕابردووی تۆمەتەکانی سووکایەتیکردن بە پیرۆزییە ئایینییەکان، شایستەی بەخاکسپاردنێکی ئیسلامی نییە. ڕۆماننووس پەیامی سەفا بانگەوازێکی گشتی کرد و بووە هۆی ئەوەی لە کۆتاییدا نوێژی میت بکرێت. دواتر کرێکارانی شارەوانی لە گۆڕستانی مەرکەزئەفەندی بەخاکیان سپارد.
پرسیاری 9: هەندێک لە بیرۆکە هەرە مشتومڕاوییەکانی جەودەت چین؟
جەودەت یەکێک بوو لە ورووژێنەرترین ڕۆشنبیرانی سەردەمی خۆی. داوای جیایی تەواوی ئایین و دەوڵەت، بەکارهێنانی ئەلفوبێی لاتینی چەندین دەیە پێش جێبەجێکردنی و یەکسانیی تەواوی یاسایی بۆ ژنان دەکرد. وەرگێڕانی مشتومڕاوی فەلسەفەی ماتریالیستیی ئەورووپایی بڵاو دەکردەوە کە ڕاستەوخۆ باوەڕە ئیسلامییە باوەکان دەخستە ژێر پرسیارەوە. لە 1922دا، بە شێوەیەکی مشتومڕاوی لە ئیجتیهاددا بەرگری لە ئایینی بەهایی کرد و ئەمە بووە هۆی تاوانبارکردنی بە سووکایەتیکردن بە پیرۆزییە ئایینییەکان. نەیارەکانی بە عەدووڵڵا، واتە دوژمنی خودا، و دوژمنی هەتاهەتایی ئیسلام ناویان دەبرد.
پرسیاری 10: میراتی عەبدوڵڵا جەودەت بۆ مێژووی کورد چییە؟
لە مێژووی کورددا جەودەت پێگەیەکی بێهاوتای هەیە، وەک یەکێک لە یەکەم ڕۆشنبیرەکان کە لە چاپ و لە بەردەم خەڵکدا ئەو بیرۆکەیەیان دەربڕی کە کورد گەلێکی جیاوازە، ناسنامەیەکی سیاسیی نوێی هەیە و خاوەن مافی دیاریکردنی چارەنووسە. لە سەردەمێکدا کە ئەم بیرۆکانە مەترسیدار بوون، بە ناوی «Bir Kürd» دەینووسی و هاوکاریی دانانی بناغەی فکریی نەتەوەپەرستیی کوردی لە سەدەی بیستەمدا کرد. هەروەها دۆخی مەحاڵی ڕۆشنبیرانی کوردی لەناو سیستەمە عوسمانی و تورکییەکاندا نیشان دا؛ بۆ پڕۆژەی نوێکردنەوە پێویست بوون، بەڵام لە کۆتاییدا لە بەرهەمەکانی بێبەش دەکران.
ئەنجام
ژیانی عەبدوڵڵا جەودەت ئاوێنەیەک بوو بۆ دژبەرییەکانی سەردەمی خۆی، و ئەو دژبەرییانە هێشتا لەناو نەچوون. گەلی کورد هێشتا لەگەڵ هەمان گرژیی بنەڕەتی ڕووبەڕووە کە ئەو ژیانی تێدا بەڕێ کرد: چۆن ناسنامەیەکی جیاواز بپارێزێت و بیسەلمێنێت لەناو چوارچێوە سیاسییەکانێکدا کە هەرگیز بۆ جێکردنەوەی ئەو ناسنامەیە داڕێژراو نەبوون. ئەو دەوڵەتانەی لە دوای ڕووخانی عوسمانی هاتنە ئاراوە، واتە تورکیا و عێراق و سووریا و ئێران، هەموویان ڕێگایان دۆزییەوە بۆ پەراوێزخستن و سەرکوتکردنی ئەو داخوازییە سیاسییە کوردییانەی جەودەت بەو هەموو ڕوونی و ئازایەتییە دەریبڕیبوون.
چیرۆکی جەودەت لە هەمان کاتدا هەم ئیلهامبەخشە و هەم دڵتەزێن. ئیلهامبەخشە چونکە ڕازی نەبوو نادیار بمێنێتەوە؛ لە کاتێکدا کە مەترسیدار بوو، لەسەر نووسینەکانی دەینووسی «کوردێک»، بەرگری لە پێگەی گەلەکەی لە جیهانی نوێدا دەکرد و بە جۆرێک ڕەوتی مێژووی گۆڕی کە بۆ سەدەیەک شێوەی بە ناوچەکە دا. دڵتەزێنە چونکە زۆرێک لەوەی هیوای پێ بوو، کوردستانێک یان لانیکەم شکۆیەک بە قەدەر کوردستانێک، هەرگیز بەدی نەهات. ئەو کۆمارەی خۆی لەسەر بیرۆکەکانی بنیاد نا، لەبیرکردنی ناوی ئەوی بە گونجاو زانی.
شایستەی ئەوەیە یادی زیندوو ڕابگیرێت. تەنها وەک پەراوێزێک لە مێژووی تورکە گەنجەکان یان کەسایەتییەکی سەرنجڕاکێش و نامۆی عوسمانی نا، بەڵکو وەک ئەوەی بەڕاستی بوو: ڕۆشنبیرێکی کوردی پلەی یەکەم، پیاوێک کە بە قەڵەم بۆ گەلێک خەباتی کرد کە هێشتا دەنگی هاوبەشی خۆی نەدۆزیبووەوە، و کۆمەڵە بەرهەمێکی بەجێ هێشت کە هێشتا قسە دەکات لەسەر ئەو پرسیارەی کوردبوون چییە لە جیهانێکدا کە پێی باشترە ببیتە شتێکی دیکە.
سەرچاوەکان
ویکیپیدیا. «Abdullah Cevdet». https://en.wikipedia.org/wiki/Abdullah_Cevdet
Hanioğlu, M. Şükrü. Bir Siyasal Düşünür Olarak Doktor Abdullah Cevdet ve Dönemi. ئەستەنبوڵ: Üçdal Neşriyat، 1981.
Hanioğlu, M. Şükrü. «Blueprints for a Future Society: Ottoman Materialists on Science, Religion, and Art». لە کتێبی Late Ottoman Society: The Ottoman Legacy، بە سەرپەرشتیی Elizabeth Özdalga. لەندەن: Routledge، 2001، لاپەڕەکانی 28–116.
Mardin, Şerif. Jön Türklerin Siyasi Fikirleri: 1895–1908. ئەنقەرە: Türkiye İş Bankası، 1964.
Ülken, Hilmi Ziya. Çağdaş Türk Düşüncesi Tarihi. ئەنقەرە، 1966، لاپەڕەکانی 387–405.
Oxford Islamic Studies Online. «Cevdet, Abdullah». Oxford University Press، 2007–2008. http://oxfordislamicstudies.com/print/opr/t236/e1001
Daily Sabah. «Abdullah Cevdet: Eccentric, Strange and Misunderstood». 7ی حوزەیرانی 2019. https://www.dailysabah.com/portrait/2019/06/07/abdullah-cevdet-eccentric-strange-and-misunderstood
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. «Abdullah Cevdet». وەزارەتی کولتوور و گەشتیاریی کۆماری تورکیا. https://www.ktb.gov.tr/EN-118046/abdullah-cevdet.html
Zürcher, Erik Jan. Turkey: A Modern History. چاپی سێیەم. لەندەن: I.B. Tauris، 2004.
Grokipedia. «Abdullah Cevdet». https://grokipedia.com/page/Abdullah_Cevdet
Biyografya. «Abdullah Cevdet». https://www.biyografya.com/en/biographies/abdullah-cevdet-856d89e5
Kieser, Hans-Lukas. Talaat Pasha: Father of Modern Turkey, Architect of Genocide. Princeton University Press، 2018.
Jwaideh, Wadie. The Kurdish National Movement: Its Origins and Development. Syracuse University Press، 2006.
Kurds.ir. «Abdullah Cevdet». https://kurdsir.site123.me/kurd-charisma/abdullah-cevdet