پێشەکی
لە 6ی ئازاری 1975، سەدام حوسێن و شا محەممەد ڕەزا پەهلەوی لە جەزائیر، بە ناوبژیوانیی سەرۆکی جەزائیر، هەواری بوومەدیەن، دەستیان لە دەستی یەک دا. هەر ئەو کاتە ڕێککەوتنی جەزائیریان واژۆ کردبوو؛ مامەڵەیەک کە ناکۆکیی سنووریی عێراق و ئێرانی لەسەر ڕێڕەوی ئاوی شەتولعەرەب چارەسەر کرد. عێراق دەستی لە سەروەریی نیوەی ڕێڕەوە ئاوەکە هەڵگرت و بە ئێرانی بەخشی. لە بەرامبەردا، ئێران ڕازی بوو دەستبەجێ هەموو پشتگیرییەک بۆ ڕاپەڕینی کورد لە عێراق ڕابگرێت. ڕێککەوتنەکە واژۆ کرا، وێنەی دەستدانەکە گیرا و خەڵکی کورد لە شەوێکدا بەجێ هێڵدران.
ڕێککەوتنی جەزائیر وێرانکەرترین کردەوەی خیانەتە لە مێژووی هاوچەرخی کورددا. ئێران، کە بە مەزەندە ساڵانە 40 ملیۆن دۆلاری چەک و تەقەمەنی و پەناگەی سنووریی بۆ پێشمەرگەکانی بارزانی دابین دەکرد، لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا هەموو پشتگیرییەکی بڕی. ویلایەتە یەکگرتووەکان، کە بە نهێنی لە ڕێگەی سی ئای ئەی و بە ڕێنمایی هێنری کیسینجەر چەک و پارەیان دابین دەکرد، بەبێ هیچ قسەیەک کشانەوە. سوپای عێراق ڕۆژێک دوای واژۆکردنی ڕێککەوتنەکە هەڵمەتێکی تەواوی گەڕان و لەناوبردنی دەست پێ کرد. زیاتر لە 100,000 پەنابەری کورد لە سنوورەکانەوە هەڵهاتن. نزیکەی 1,400 گوند بە تەواوی وێران کران. مستەفا بارزانی هەڵهات بۆ تاراوگە و لە 1979 لە ویلایەتە یەکگرتووەکان وەک پیاوێکی ڕووخاو مرد.
ناوەڕۆک
ڕێککەوتنی جەزائیر چی بوو؟
ڕێککەوتنی جەزائیر، کە هەروەها بە پەیمانی جەزائیر ناسراوە، لە 6ی ئازاری 1975 لە نێوان عێراق و ئێران و بە ناوبژیوانیی سەرۆکی جەزائیر، هەواری بوومەدیەن، واژۆ کرا. ناکۆکیی سنووریی درێژخایەنی لەسەر ڕێڕەوی ئاوی شەتولعەرەب (ئەروەند ڕوود) بە دیاریکردنی تاڵوێگ، واتە هێڵی ناوەڕاستی ڕێڕەوە ئاوەکە، وەک سنووری نێودەوڵەتی چارەسەر کرد؛ سازشێکی بەرچاوی خاکی لەلایەن عێراقەوە، کە پێشتر بەپێی پەیمانی 1937 داوای سەروەریی بەسەر تەواوی ڕێڕەوە ئاوەکەدا دەکرد.
لە بەرامبەر ئەم سازشە خاکییەدا، ئێران ڕازی بوو دەستبەجێ هەموو پشتگیرییەک بۆ ڕاپەڕینی کورد لە عێراق بوەستێنێت. شا سنووری بەڕووی شەڕڤانە کوردەکاندا داخست، ناردنی چەکی ڕاگرت و ڕاوێژکارە سەربازییە ئێرانییەکانی کشاندەوە. ڕێککەوتنەکە لە ڕێگەی پەیمانە دوولایەنەکانەوە فەرمی کرا کە لە 13ی حوزەیران و 26ی کانوونی یەکەمی 1975 واژۆ کران. بۆ عێراق، ئامانجە سەرەکییەکەی ڕێککەوتنەکە ڕێڕەوە ئاوەکە نەبوو؛ کۆتاییهێنان بوو بە ڕاپەڕینی کورد کە هەڕەشەی لە دەسەڵاتی ڕژێمی بەعس دەکرد.
خاڵە سەرەکییەکان
• ئێران لە بەرامبەر سازشی خاکی لە شەتولعەرەبدا، لە شەوێکدا ڕاپەڕینی کوردی بەجێ هێشت و ساڵانە 40 ملیۆن دۆلاری چەک و پەناگەی سنووریی بڕی.
• ویلایەتە یەکگرتووەکان، کە بە نهێنی لە ڕێگەی سی ئای ئەی کوردیان پڕچەک دەکرد، بەبێ ئاگادارکردنەوە کشانەوە؛ یاریدەدەری کیسینجەر، برێنت سکۆوکڕۆفت، دواتر بە بێبایەخ دانا و وتی «تەنها شتێکی بێبایەخ بوو».
• عێراق ڕۆژی دواتر هەڵمەتێکی سەربازیی تەواوی دەست پێ کرد؛ نزیکەی 1,400 گوندی کوردی وێران کرد و زیاتر لە 100,000 پەنابەری کوردی ناچار کرد لە سنوورەکانەوە بۆ ئێران و تورکیا هەڵبێن.
• ڕێککەوتنی جەزائیر سەلماندی کە لە دیپلۆماسیی زلهێزەکاندا، ئاواتەکانی کورد دەتوانرێت قوربانی بکرێن؛ وانەیەک کە خەڵکی کورد ناچار بوون لە سێڤرەوە تا مەهاباد و تا ئەمڕۆ بە دووبارەیی فێری ببن.
زانیارییە خێراکان
ڕێککەوتن: ڕێککەوتنی جەزائیر (پەیمانی جەزائیر) بەروار: 6ی ئازاری 1975 لایەنەکان: عێراق (جێگری سەرۆک سەدام حوسێن) و ئێران (شا محەممەد ڕەزا پەهلەوی) ناوبژیوان: سەرۆکی جەزائیر، هەواری بوومەدیەن جۆر: ڕێککەوتنی سنوور و ئاسایش مەرجە سەرەکییەکان: عێراق سنووری تاڵوێگ لە شەتولعەرەب قبووڵ دەکات؛ ئێران هەموو پشتگیرییەک بۆ ڕاپەڕینی کورد ڕادەگرێت پشتگیریی ئێران بۆ کورد پێش ڕێککەوتن: نزیکەی 40 ملیۆن دۆلار لە ساڵێکدا، لە چەک و تەقەمەنی و پەناگەی سنووری و ڕاوێژکاری سەربازیدا پشتگیریی نهێنیی ئەمریکا: سی ئای ئەی لە ڕێگەی ئێرانەوە 900,000 پاوەند چەک و 1 ملیۆن دۆلار پارەی دابین کرد ئەنجامەکان: سوپای عێراق نزیکەی 1,400 گوندی کوردی وێران دەکات؛ زیاتر لە 100,000 پەنابەری کورد؛ ڕاپەڕینی کورد دەڕووخێت بارزانی: هەڵهات بۆ تاراوگە؛ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان لە 1979 مرد هەڵوەشاندنەوە: عێراق لە 17ی ئەیلوولی 1980 ڕێککەوتنەکەی هەڵوەشاندەوە و بووە هۆی جەنگی ئێران و عێراق
چوارچێوەی مێژوویی: هێزە بەوەکالەتەکان و پیادەکان
تا 1974، دووەم جەنگی عێراق و کورد بە تەواوی هەڵگیرسابوو. پێشمەرگەکانی بارزانی، بە پشتگیریی ئێران و پشتگیریی نهێنیی سی ئای ئەی، زیانێکی گەورەیان بە سوپای عێراق دەگەیاند. شای ئێران زۆربەی پشتگیرییەکەی دابین دەکرد؛ چەک و تەقەمەنی و تۆپخانە و پەناگەی سنووری. ئەمە نەک لەبەر گرنگیدان بە مافی دیاریکردنی چارەنووسی کورد، بەڵکو لەبەر ئەوە بوو کە دەیویست عێراق لاواز بکات و سازشی خاکی لەسەر ڕێڕەوی ئاوی شەتولعەرەب لێ وەربگرێت.
ویلایەتە یەکگرتووەکان لە 1972، بە هاندانی شا و دوای سەردانەکەی نیکسۆن بۆ تاران، بەشدارییان لە ئۆپەراسیۆنە نهێنییەکەدا کرد. سی ئای ئەی چەک و پارەی تەواوکەری دابین دەکرد، بەڵام بۆ گەیاندنیان بە تەواوی پشت بە لۆجستیی ئێران دەبەست. ئامانجی کیسینجەر ئازادیی کورد نەبوو، بەڵکو سنووردارکردنی عێراقی هاوپەیمانی سۆڤیەت بوو. لیژنەی پایکی کۆنگرێس دواتر بێباکیی ئۆپەراسیۆنەکەی ئاشکرا کرد: ئەمریکا هەرگیز نیازی سەرکەوتنی کوردی نەبوو؛ تەنها دەیویست سەقامگیریی عێراق بە ڕادەیەک تێک بدات کە سەرقاڵی ڕابگرێت.
خیانەتەکە: «تەنها شتێکی بێبایەخ بوو»
هەر کە ڕێککەوتنی جەزائیر واژۆ کرا، پشتگیریی ئێران ون بوو. شا سنووری داخست. ناردنی چەک وەستا. ڕاوێژکارە سەربازییەکان کشێنرانەوە. بە شەڕڤانە کوردەکان کە لە خاکی ئێرانەوە کاریان دەکرد، وترا خاکەکە جێ بهێڵن. بارزانی لە ناچاری و بێچارەییدا نامەی بۆ کیسینجەر نارد و داوای یارمەتیی ئەمریکی کرد. کیسینجەر وەڵامی نەدایەوە.
سوپای عێراق، بە زانینی ئەوەی یارمەتییەکە بڕاوە، دەستبەجێ هێرشێکی تەواوی دەست پێ کرد. نزیکەی 1,400 گوندی کوردی بە تەواوی وێران کران. زیاتر لە 100,000 پەنابەری کورد بۆ ئێران و تورکیا هەڵهاتن. ڕاپەڕینی کورد، کە زیاتر لە دەیەیەک بەردەوام بووبوو، لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا ڕووخا. بارزانی، ڕووخاو و خیانەتلێکراو، هەڵهات بۆ تاراوگە. بەپێی ڕاپۆرتەکان، بە ڕۆژنامەنووسێکی وتبوو: «نامانەوێت پیادەی دەستی کەسێک بین. ئێمە گەلێکی کۆنین. خودموختاریی خۆمان دەوێت. سەربەستی، واتە ئازادیمان دەوێت.» لە 1979 لە نەخۆشخانەیەکی واشنتن مرد.
ساڵانێک دواتر، کاتێک پرسیاری لەسەر بەجێهێشتنی کورد لەلایەن ئەمریکاوە کرا، یاریدەدەری کیسینجەر، برێنت سکۆوکڕۆفت، تەواوی ڕاپەڕینی کوردی بە بێبایەخ دانا و وتی «تەنها شتێکی بێبایەخ بوو». ڕاپۆرتی لیژنەی پایک گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە ئەمریکا کوردی وەک «ئامرازێکی بە شێوەیەکی ناوازە بەسوود» بەکار هێنابوو؛ هێزی بەوەکالەت کە دەتوانرێت بەجێ بهێڵدرێت و ئازارەکەی بە تێچوونێکی قبووڵکراوی ستراتیژیی جەنگی سارد دادەنرا.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
1972 ــ نیکسۆن سەردانی تاران دەکات؛ شا ئەمریکا ڕازی دەکات بە نهێنی لە ڕێگەی سی ئای ئەی پشتگیریی ڕاپەڕینی کورد بکات.
ئازاری 1974 ــ عێراق خودموختارییەکی لاوازکراوە دەسەپێنێت؛ دووەم جەنگی عێراق و کورد دەست پێ دەکات.
1974–1975 ــ ئێران ساڵانە نزیکەی 40 ملیۆن دۆلار چەک بۆ پێشمەرگەی کورد دابین دەکات؛ سی ئای ئەی چەک و پارە دابین دەکات.
6ی ئازاری 1975 ــ ڕێککەوتنی جەزائیر واژۆ دەکرێت؛ ئێران هەموو پشتگیرییەک بۆ کورد ڕادەگرێت؛ ئەمریکا دەکشێتەوە.
ئازار–نیسانی 1975 ــ سوپای عێراق نزیکەی 1,400 گوندی کوردی وێران دەکات؛ زیاتر لە 100,000 پەنابەر هەڵدێن.
1979 ــ مستەفا بارزانی لە تاراوگە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەمرێت.
17ی ئەیلوولی 1980 ــ عێراق ڕێککەوتنی جەزائیر هەڵدەوەشێنێتەوە؛ جەنگی ئێران و عێراق دەست پێ دەکات.
میرات و گرنگی بۆ مێژووی کورد
ڕێککەوتنی جەزائیر خیانەتە دیاریکەرەکەی مێژووی کوردە. لە دەستدانێکی تاکدا، کارەساتە ناوەندییەکەی ئەزموونی کورد کۆ دەکاتەوە: زلهێزەکان کورد وەک ئامرازی فشاری ستراتیژی بەکار دەهێنن، پاشان هەر کە مامەڵەیەکی باشتر بەردەست بوو، بەجێیان دەهێڵن. ئەو شێوازە، واتە پشتگیریکردنی کورد بۆ لاوازکردنی ڕکابەرێک و پاشان بەجێهێشتنیان کاتێک ڕکابەرییەکە چارەسەر دەبێت، ئەوەندە دووبارە بووەتەوە کە بووە بە نەخشەی دیاریکەری ژیانی سیاسیی کورد.
ئەنجامە درێژخایەنەکانی ڕێککەوتنەکە دوور لە 1975یش کارەساتبار بوون. هەڵوەشاندنەوەی ڕێککەوتنەکە لەلایەن عێراقەوە لە 1980 بووە هۆی جەنگی هەشت ساڵەی ئێران و عێراق. لەو ماوەیەدا، سەدام حوسێن جینۆسایدی ئەنفال و هێرشی کیمیایی هەڵەبجەی دژ بە هەمان دانیشتووانی کورد دەست پێ کرد کە لە 1975دا ژێردەستەی کردبوون. ئەو وێرانکارییەی ڕێککەوتنی جەزائیر ڕێگای بۆ خۆش کرد، واتە وێرانکردنی گوندەکان و ئاوارەکردنی زۆرەملێ و جێگیرکردنی دەسەڵاتی بەعس بەسەر خاکی کوردستاندا، بناغەی ترسناکییەکانی دەیەی 1980ی دانا.
بەڵام ڕێککەوتنی جەزائیر وانەیەکیشی بە کورد دا کە هەرگیز لەبیریان نەدەکرد: بۆ مانەوە هەرگیز پشت بە هێزە دەرەکییەکان مەبەستن. کاتێک خودموختاریی کورد لە کۆتاییدا لە 2005 بەدی هات، لەبەر ئەوە نەبوو کە زلهێزێک پێی بەخشی، بەڵکو لەبەر ئەوە بوو کە خەڵکی کورد بە دەیان ساڵ بەرگری و قوربانیدان و بەردەوامیی سیاسی، خۆیان پرسیەکەیان بە زۆر بردە پێشەوە. ئەو پێشمەرگانەی لە 2014 شەڕی داعشیان کرد، بیرەوەریی 1975یان لە ئێسک و پرووسکدا بوو. پەندە کوردییەکەی «هیچ دۆستێک نییە جگە لە چیاکان» لە ئاگرەکانی جەزائیردا شێوەی گرت.
پرسیارە باوەکان
ڕێککەوتنی جەزائیر چی بوو؟
ڕێککەوتنێکی سنووری بوو کە لە 6ی ئازاری 1975 لە نێوان عێراق و ئێران و بە ناوبژیوانیی جەزائیر واژۆ کرا. عێراق دەستی لە سەروەریی نیوەی ڕێڕەوی ئاوی شەتولعەرەب هەڵگرت و بە ئێرانی بەخشی؛ لە بەرامبەردا، ئێران دەستبەجێ هەموو پشتگیرییەک بۆ ڕاپەڕینی کورد لە عێراق ڕاگرت. ڕێککەوتنەکە بووە هۆی ڕووخانی ڕاپەڕینی کورد و ئاوارەبوونی زیاتر لە 100,000 پەنابەری کورد.
بۆچی ئەمریکا لە 1975 کوردی بەجێ هێشت؟
ئەمریکا بە نهێنی لە ڕێگەی سی ئای ئەی پشتگیریی کوردی دەکرد، نەک لەبەر پابەندبوون بە مافی دیاریکردنی چارەنووسی کورد، بەڵکو بۆ تێکدانی سەقامگیریی عێراقی هاوپەیمانی سۆڤیەت و پشتگیریکردنی شای ئێران. کاتێک شا لە جەزائیر مامەڵەیەکی لەگەڵ عێراق کرد، ئەمریکا هیچ بەرژەوەندییەکی سەربەخۆی لە بەردەوامبوونی پشتگیریی کورددا نەبوو. یاریدەدەری کیسینجەر، برێنت سکۆوکڕۆفت، تەواوی ڕووداوەکەی بە بێبایەخ دانا و وتی «تەنها شتێکی بێبایەخ بوو».
چارەنووسی ڕێککەوتنی جەزائیر چی بوو؟
عێراق لە 17ی ئەیلوولی 1980، کەمێک دوای ئەوەی شۆڕشی ئێران شای ڕووخاند، ڕێککەوتنی جەزائیری هەڵوەشاندەوە. سەدام بانگەشەی دەکرد کە ئێران پابەند نەبووە بە مەرجەکانی ڕێککەوتنەکە. هەڵوەشاندنەوەکە بووە هۆی جەنگی ئێران و عێراق (1980–1988)، درێژترین جەنگ و یەکێک لە خوێناویترین جەنگەکانی مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ویکیپیدیا ــ ڕێککەوتنی جەزائیری 1975
فۆرین ئەفێرز ــ هاوپەیمانییەک کە جارێک هەیە و جارێک نییە: پەیوەندییەکانی ئەمریکا و کورد
پەیمانگەی توێژینەوەی سیاسەتی دەرەوە ــ خەباتی کورد بۆ خودموختاری
McDowall, D.، «مێژوویەکی هاوچەرخی کورد» (A Modern History of the Kurds)، I.B. Tauris، 2004.