زۆر پێش ئەوەی ناوی «کورد» لە هیچ تۆمارێکی مێژووییدا دەرکەوێت، چیاکانی زاگرۆس پێشتر مەیدانی شەڕ بوون. بۆ زیاتر لە دوو هەزار ساڵ پێش زایین، گەلانە شاخاوییەکان ــ لوللۆبی، گوتی و دواتر مادەکان ــ دژی بەهێزترین ئیمپراتۆرییەکانی جیهانی کۆن شەڕیان کرد. هێرشیان کردە سەر هێڵەکانی دابینکردنی ئەکەدییەکان، شارە سومەرییەکانیان داگیر کرد، بەرەنگاری هەڵمەتەکانی ئاشوور بوونەوە و لە کۆتاییدا خودی ئیمپراتۆریی ئاشووریان ڕووخاند.
ئەمە شەڕی کوردی نەبوو بە واتا نەتەوەییە نوێکەی. بەڵام ئەو گەلانە شەڕەکانیان دەکرد کە لە هەمان چیاکاندا دەژیان، هەمان دەربەندەکانیان کۆنترۆڵ دەکرد و بەرگرییان لە هەمان دۆڵەکان دەکرد کە دواتر دەبوونە ناوەندی شارستانیەتی کورد. تێگەیشتن لەم ململانێ کۆنانە پێویستە بۆ تێگەیشتن لەوەی نیشتمانی کورد چۆن پێک هات ــ بە چەندین هەزارە شەڕی ناوچە شاخاوییەکان، نەک بە پەیماننامە یان فەرمان.
ناوەڕۆک
لوللۆبی و شەڕەکانی ئەکەد–زاگرۆس
داگیرکردنی میسۆپۆتامیا لەلایەن گوتییەکانەوە
بووژانەوەی سومەریی نوێ و بەرەنگاربوونەوەی ناوچە شاخاوییەکان
ڕووخانی نەینەوا (612 پێش زایین)
کاردوخۆی و پاشەکشەی زێنۆفۆن (401 پێش زایین)
گۆردیەنە: پاشایەتییەکی شاخاوی لە نێوان ئیمپراتۆرییەکاندا
هێڵی کاتی شەڕە کۆنەکانی زاگرۆس
بۆچی ئەم مێژووە گرنگە؟
گەلی کورد زۆرجار بە گەورەترین نەتەوەی بێدەوڵەتی جیهان وەسف دەکرێت. بەڵام ڕەگەکانی ناسنامەی سیاسی و سەربازیی کورد زۆر قوڵترن لە سەردەمی نوێی دەوڵەت–نەتەوە. چیاکانی زاگرۆس ــ کە لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیاوە بە ناو باکووری عێراقدا بۆ ڕۆژئاوای ئێران درێژ دەبنەوە ــ بۆ لانیکەم پێنج هەزار ساڵ نیشتمانی گەلانە سەربەخۆ شاخاوییەکان بوون.
ئەو ململانێیانەی لەم وتارەدا وەسف دەکرێن، ڕاستەوخۆ کوردی نین بەو شێوەیەی ڕاپەڕینی شێخ سەعید یان شەڕی کۆبانی کوردین. ئەمانە شەڕی کۆنی ناوچە شاخاوییەکانن کە بەشێکن لە پاشخانە دوورەکەی مێژووی کورد. نیشان دەدەن کە ئەو بارودۆخە جوگرافی و ستراتیژییانەی کولتووری سەربازیی کوردیان شێوە پێ دا ــ شەڕی شاخ، بەرەنگاربوونەوەی چریکی و هاوپەیمانیی هۆزەکان دژی سوپا ئیمپراتۆرییەکان ــ لە سەرەتای مێژووی تۆمارکراوەوە هەبوون.
توێژەرە نوێکان لەسەر پەیوەندییە نەتەوەییە وردەکانی نێوان گوتی، لوللۆبی، ماد و کوردی نوێ مشتومڕ دەکەن. ئەوەی جێی مشتومڕ نییە ئەوەیە کە ئەم گەلانە لە هەمان خاکدا دەژیان، ڕووبەڕووی هەمان ئاستەنگە ستراتیژییەکان بوونەوە و پەرەیان بە هەمان شێوازەکانی بەرەنگاربوونەوە دا کە تا ئەمڕۆ تایبەتمەندیی مێژووی سەربازیی کوردن.
لوللۆبی و شەڕەکانی ئەکەد–زاگرۆس
لوللۆبی گەلێکی شاخاوی سەردەمی برۆنز بوون کە لە دەشتی شارەزوور و زنجیرەچیاکانی دەوروبەری زاگرۆسدا دەژیان ــ ناوچەیەک کە ناوەندەکەی لەو شوێنەدایە کە ئەمڕۆ پارێزگای سلێمانیی هەرێمی کوردستانی عێراقە. لە کۆنترین گەلە بە بەڵگە تۆمارکراوەکانی زاگرۆسن، کە لە نەخشەنووسە ئەکەدییەکانی سەردەمی سەرگۆنی مەزن (نزیکەی 2334–2279 پێش زایین)دا دەرکەوتوون. لوللۆبوم لەگەڵ ناوچە هاوسێکەی گوتیۆمدا لە لیستی ئەو خاکانەدا بوو کە سەرگۆن ملکەچی کردبوون.
بەناوبانگترین تۆماری ململانێی نێوان ئیمپراتۆریی ئەکەد و لوللۆبی، ستێلەی سەرکەوتنی نەرام-سینە، کە نزیکەی 2250 پێش زایین دروست کرا و ئێستا لە لۆڤر پارێزراوە. ستێلەکە کە لە بەردی لمی پەمەییدا هەڵکەندراوە و بەرزییەکەی زیاتر لە دوو مەترە، پاشا نەرام-سین پیشان دەدات کە بە چیا سەردەکەوێت و لوللۆبییە شکستخواردووەکان بە پێی پێشێل دەکات. پاشاکەیان ساتونی لە حاڵی پاڕانەوە بۆ بەزەییدا نیشان دراوە. ستێلەکە بە شاهکارێکی هونەری میسۆپۆتامیا و یەکێک لە کۆنترین وێنە وردەکانی شەڕی شاخ دادەنرێت. ئەکەدییەکان لوللۆبییان بە ناڕێکخراو و بەدوی پیشان دەدا ــ ئامرازێکی پڕۆپاگەندە بۆ پاساوهێنانەوەی داگیرکاریی ئیمپراتۆریی گەلانە شاخاوییەکان.
بەڵام لوللۆبی هەرگیز تەنها قوربانیی ملکەچ نەبوون. چەندین جار ڕاپەڕین دژی کۆنترۆڵی دەشتەکان. دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریی ئەکەد، لوللۆبی دژی دەسەڵاتدارە گوتییەکان ڕاپەڕین کە جێگەیان گرتبوونەوە. نەخشەنووسێکی پاشای گوتی ئێریدۆپیزیر تۆمار دەکات کە کا-نیسبا، پاشای سیموڕوم، گەلی سیموڕوم و لوللۆبی هان دا بۆ ڕاپەڕین. لوللۆبی بەردەوام بوون لە بەرەنگاربوونەوە لە سەردەمی بنەماڵەی سێیەمی ئۆوردا، کە پاشا شولگی لانیکەم نۆ جار هەڵمەتی بۆ سەر کردوون. بەردەوامبوونیان وەک هێزێکی شاخاویی جیاواز بۆ نزیکەی دوو هەزارە، یەکێکە لە درێژترین نەریتەکانی بەرەنگاربوونەوە لە مێژووی ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆندا.
داگیرکردنی میسۆپۆتامیا لەلایەن گوتییەکانەوە
گوتییەکان گەلێک بوون لە چیاکانی ناوەڕاستی زاگرۆس، لە ناوچەیەک کە دەقە کۆنەکان بە گوتیۆم ناوی دەبەن. نزیکەی 2150 پێش زایین، ئیمپراتۆریی ئەکەدییان ڕووخاند و بۆ نزیکەی سەدەیەک فەرمانڕەوایی باشووری میسۆپۆتامیایان کرد ــ ماوەیەک کە بە بنەماڵەی گوتیی سومەر ناسراوە (نزیکەی 2141–2050 پێش زایین). هیچ زمانی نووسراوی ناسراوی خۆیان نەبوو، و نزیکەی هەموو ئەوەی دەربارەیان دەیزانین لە دوژمنەکانیانەوە هاتووە.
سەرچاوە سومەرییەکان گوتییەکان بە بەدوی وەسف دەکەن کە وێرانکاری و داکشانی کولتوورییان هێنا. «نەفرەتی ئەگادە»، دەقێکی ئەدەبیی بەناوبانگی میسۆپۆتامیا، ئەوان بە تاوانباری وێرانبوونی پایتەختی ئەکەد دەزانێت. بەڵام توێژینەوەی نوێ بە وریایی مامەڵە لەگەڵ ئەم گێڕانەوانەدا دەکات. گوتییەکان بە ڕوونی جەنگاوەرانی کارا بوون کە لاوازییە ناوخۆییەکانی کۆتایی دەوڵەتی ئەکەدییان قۆستەوە و لە ناوچە شاخاوییەکانەوە دابەزین بۆ گرتنە دەستی دەشتی میسۆپۆتامیا. لیستی پاشاکانیان لانیکەم بیست فەرمانڕەوا لە سەردەمی گوتیدا تۆمار دەکات.
پاشا ئەکەدییە پێشووترەکان چەندین جار لەگەڵ گوتییەکان جەنگابوون. سەرگۆنی مەزن گوتیۆمی لە خاکە ملکەچەکانی خۆیدا لیست کرد. نەوەکەی، نەرام-سین، پاشای گوتی گولەئانی لە شەڕێکدا شکست دا کە بەگوێرەی ڕاپۆرتەکان ئەکەدییەکان 90,000 پیاویان تێدا لەدەست دا. شار-کالی-شەڕی، یەکێک لە دوا پاشا کاراکانی ئەکەد، چەندین هەڵمەتی دژی ئەوان کرد و بانگەشەی ئەوەی کرد کە گوتیۆمی ملکەچ کردووە. بەڵام لە ماوەی چەند دەیەیەک دوای مردنی، هەمان گوتییەکان ئیمپراتۆرییەکەیان داگیر کردبوو.
دەرکەوت کە گوتییەکان ناتوانن فەرمانڕەواییەکی کارا بەسەر شارستانیەتە شارنشینە ئاڵۆزەکەی سومەردا بپارێزن. سیستەمەکانی کەناڵ خراپ بوون و چەندین شار–دەوڵەتی سومەری بە پێدانی باج، بە نیمچەخۆبەڕێوەبردن مانەوە. سەردەمی گوتی هێشتا جێی مشتومڕە لە نێوان مێژوونووساندا. هەندێک توێژەری کورد گوتییەکان بە باوباپیرانی ڕاستەوخۆی خۆیان دەزانن و ئاماژە بە یەککەوتنی جوگرافیای گوتیۆمی کۆن و ناوچە کوردنشینە نوێکان دەکەن. زۆربەی مێژوونووسە ئەکادیمییەکان زمانێکی وریاتر بەکار دەهێنن و گوتییەکان بە بەشێک لە بنەمای فراوانتری دانیشتووانی ناوچە شاخاوییەکان دەزانن کە ناسنامەی کورد لە کۆتاییدا لێی سەرهەڵدا.
بووژانەوەی سومەریی نوێ و بەرەنگاربوونەوەی ناوچە شاخاوییەکان
نزیکەی 2050 پێش زایین، پاشا ئوتو-هێنگالی ئوروک دوا پاشای گوتی، تریگانی، لە شەڕی ئێنیگیدا شکست دا. لیستی پاشاکانی سومەر وەسفی تریگان دەکات کە پێش شکست و دەستگیرکردنی تەنها چل ڕۆژ فەرمانڕەوایی کردبوو. ئەم سەرکەوتنە کۆتایی بە فەرمانڕەوایی گوتی هێنا و دەستپێکی بنەماڵەی سێیەمی ئۆور بوو ــ بووژانەوە گەورەکەی سومەریی نوێ.
بەڵام لەناوبردنی فەرمانڕەوایی گوتی بەرەنگاربوونەوەی زاگرۆسی لەناو نەبرد. بنەماڵەی سێیەمی ئۆور (نزیکەی 2112–2004 پێش زایین) هەڵمەتی توندی دەست پێ کرد بۆ دووبارە سەپاندنەوەی کۆنترۆڵی دەشتەکان بەسەر ناوچە شاخاوییەکاندا. باوەڕ وایە کە ئۆور-نەموو، دامەزرێنەری بنەماڵەکە، لە شەڕی دژی گوتییەکاندا مردووە ــ بەڵگەی ئەوەیە کە هێشتا هێزێکی سەربازیی بەهێز بوون تەنانەت دوای کۆتایی سەردەمی زاڵبوونیان. کوڕەکەی، شولگی، لانیکەم نۆ هەڵمەتی سەربازیی دژی لوللۆبی ئەنجام دا. تا سەردەمی ئەمار-سین، یەکە لوللۆبییەکان لە سوپای ئۆوری IIIدا خزمەتیان دەکرد، کە ئاماژەیە بۆ ملکەچبوونی بەشێکیان.
سنووری باکووری ڕۆژهەڵات بە درێژایی سەردەمی ئۆوری III ناسەقامگیر مایەوە، و شەڕە بچووکە بەردەوامەکان و هەڵمەتەکانی سزادان لە ناوە ساڵانە پاشایەتییەکاندا تۆمار کران. ئەم شێوازە ــ ئەوەی ئیمپراتۆرییەکانی دەشت هێزیان بۆ چیاکان دەبرد، کۆنترۆڵی کاتییان بەدەست دەهێنا و پاشان ڕووبەڕووی بەرەنگاربوونەوەی نوێ دەبوونەوە ــ لە هەموو سەردەمەکانی دواتری مێژووی کورددا دووبارە دەبووەوە.
هەڵمەتەکانی ئاشوور لە زاگرۆس
لە کۆتایی هەزارەی دووەم و سەرەتای هەزارەی یەکەمی پێش زایین، ئیمپراتۆریی ئاشووری نوێ وەک هێزی زاڵی میسۆپۆتامیا سەری هەڵدابوو، و ناوچە شاخاوییەکانی زاگرۆس بوونە کێشەیەکی بەردەوامی سنوور. نزیکەی 1120 پێش زایین، هێزە بابلییەکان هەڵمەتیان دژی خەڵکی شاخاویی لوللۆبی کرد، لە دەنگدانەوەیەکی دواکەوتووی ململانێکانی سەردەمی برۆنزدا. لە نێوان 1114 و 1076 پێش زایین، پاشای ئاشوور تیگلات-پیلسەری I هەڵمەتی سەربازیی بۆ ناو زاگرۆس و ناوچەی زاموا کرد ــ خاکە شاخاوییەکان کە بە درێژایی باڵی لاوازی باکووری ڕۆژهەڵاتی ئیمپراتۆرییەکەدا بوون.
لە 881 پێش زایین، ئاشوورناسیرپاڵی II هەڵمەتێکی گەورەی دژی سەرۆکەکانی زاموا، خاکێکی شاخاوی لە ناوەڕاستی زاگرۆس، دەست پێ کرد. نەخشەنووسە پاشایەتییەکانی هەڵمەتی سزادان وەسف دەکەن کە توندوتیژیی بەکۆمەڵ، وێرانکردنی گوند و سەندنەوەی باجی تێدا بوو ــ شێوازە باوەکانی ئاشوور بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ بەرەنگاربوونەوەی ناوچە شاخاوییەکان. ئاشوورییەکان گەلانە شاخاوییەکانیان بە هەمیشە یاخی دادەنا و بەپێی ئەو بۆچوونە مامەڵەیان لەگەڵ دەکردن.
ئاشوورییەکان هەرگیز نەیانتوانی زاگرۆس بە هەمیشەیی ئارام بکەنەوە. چیاکان زۆر فراوان، خاکەکە زۆر سەخت و گەلانە شاخاوییەکان زۆر خۆڕاگر بوون. هەر نەوەیەکی پاشاکانی ئاشوور ڕووبەڕووی هەمان کێشە دەبووەوە: سەرکەوتنی سەربازی لە ڕێڕەوە دەشتییەکانی بەرەو چیاکان، پاشان بەهێزبوونەوەی هێواشی سەربەخۆیی ناوچە شاخاوییەکان هەر کە سوپای ئیمپراتۆری دەکشایەوە. ئەم شەڕە سنوورییەی ئاشوور–زاگرۆس کە چەندین سەدە بەردەوام بوو (نزیکەی 844–693 پێش زایین)، بە هێواشی سەرچاوەکانی ئاشووری ماندوو کرد و بارودۆخی بۆ ڕاپەڕینی مادەکان دروست کرد کە لە کۆتاییدا ئیمپراتۆرییەکەی لەناو دەبرد.
سەرهەڵدانی مادەکان
لە نێوان سەدەکانی نۆیەم و حەوتەمی پێش زایین، هێزێکی نوێ لە ناوچە شاخاوییەکانی زاگرۆسدا یەکی گرت: مادەکان. مادەکان کە سەرەتا هاوپەیمانییەکی شلی گرووپە هۆزییەکان بوون، وردەوردە لە ژێر سەرکردەی بەهێزدا یەکیان گرت. نەریتی کۆن ناوی دیۆکێس دەهێنێت وەک یەکەم کەس کە ڕێکی خستن لە پاشایەتییەکدا، بە ئەکباتانا (هەمەدانی ئەمڕۆ) وەک پایتەخت. ناوەندی ماد لە هەمان ناوچەی گشتیی خاکە پێشووترەکانی گوتی و لوللۆبیدا بوو، و زۆرێک لە مێژوونووسان پێیان وایە مادەکان پاشماوەی ئەم دانیشتووانە شاخاوییە پێشووترانەیان لە خۆ گرت.
مادەکان زنجیرەیەکی درێژ شەڕی سنوورییان دژی ئیمپراتۆریی ئاشوور کرد. ئەمە هەڵمەتی تاک و یەکلایی نەبوو، بەڵکو ململانێیەکی سنووریی هێواش و ماندووکەر بوو کە بۆ چەندین نەوە سەرچاوە و سەرنجی ئاشووری کەم دەکردەوە. تا کۆتایی سەدەی حەوتەمی پێش زایین، مادەکان لە ژێر پاشا کیاکساردا بووبوونە هێزێکی سەربازیی بەهێز. کیاکسار سوپای مادی دووبارە ڕێک خستەوە و سیستەمی کۆنی بانگکردنی هۆزەکانی بە هێزێکی ڕێکخراوتر گۆڕییەوە کە بەپێی جۆری چەک ڕێک خرابوو ــ ڕمبەباز، تیرهاوێژ و سوارە. ئەم چاکسازییە سەربازییە لە شەڕەکانی دواتردا یەکلاییکەرەوە دەبوو.
پەیوەندیی نێوان مادەکان و کوردی نوێ یەکێکە لە زۆرترین بابەتە باسکراوەکانی مێژوونووسیی کورد. دانیشتووانی ئەمڕۆی ڕۆژئاوای بەرزاییەکانی ئێران ــ لەوانە زۆرێک لە کوردیزمانان، فارسزمانان و ئازەریزمانان ــ بە ڕادەی جیاواز خۆیان بە نەوەی مادە کۆنەکان دەزانن. نزیکەی هەموو توێژەران دان بە بەردەوامیی جوگرافیای نێوان ماد و کوردستانی نوێدا دەنێن، تەنانەت لەو شوێنانەی بەردەوامیی نەتەوەیی هێشتا جێی مشتومڕە.
ڕووخانی نەینەوا (612 پێش زایین)
وێرانکردنی نەینەوا لە 612 پێش زایین یەکێک بوو لە کاریگەرترین ڕووداوەکانی مێژووی کۆن. کۆتایی بە ئیمپراتۆریی ئاشووری نوێ هێنا کە بۆ چەندین سەدە بەسەر ڕۆژهەڵاتی نزیکدا زاڵ بوو، و بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن گەلێکی شاخاویی چیاکانی زاگرۆسەوە ئەنجام درا.
لە 614 پێش زایین، کیاکسار سوپای مادی بەرەو باشوور برد و تەربیسوی، شارێکی نزیک بە نەینەوا، گرت، پێش ئەوەی هێرش بکاتە سەر ئەسوور و تاڵانی بکات ــ پایتەختی سەرەتایی و ناوەندی ئایینیی ئاشوور. بابلییەکان بە سەرکردایەتیی نەبۆپەلاسەر زۆر درەنگ گەیشتن بۆ بەشداری لە تاڵانکردنی ئەسوور، بەڵام دەستبەجێ هاوپەیمانییەکی فەرمییان لەگەڵ مادەکان پێک هێنا.
لە 612 پێش زایین، هێزی یەکگرتووی ماد–بابل، کە هاوپەیمانە سکیتی و کیمێرییەکان پەیوەستیان پێوە ببوو، خودی نەینەوای گەمارۆ دا. لەو کاتەدا، نەینەوا یەکێک بوو لە گەورەترین شارەکانی جیهان و نزیکەی 750 هێکتاری داگرتبوو. گەمارۆکە سێ مانگ بەردەوام بوو. بەرەنگاربوونەوە توند بوو، بەڵام هێزە هاوپەیمانەکان لە کۆتاییدا لە ئابی 612 پێش زایین بەرگرییەکانیان تێک شکاند. پاشای ئاشوور، سین-شار-ئیشکون، لە ڕووخانی شارەکەدا مرد و نەینەوا بە تەواوی تاڵان و وێران کرا. تاڵانکردن تا 10ی ئاب بەردەوام بوو، کە مادەکان لە کۆتاییدا ڕۆیشتن.
ڕووخانی نەینەوا جیهانی کۆنی شۆک کرد. لە یۆنانی دوورەوە، شاعیر فۆکیلیسی میلێتوس وێرانبوونەکەی تۆمار کرد. ڕووداوەکە لە کتێبەکانی ناهوم لە کتێبی پیرۆزدا نیشان دراوە کە پێشبینیی وێرانبوونی شارەکەیان کردبوو. ڕووخانی نەینەوا لە هۆشیاریی مێژوویی کورددا گرنگە، چونکە نیشان دەدات ناوچە شاخاوییەکانی زاگرۆس تەنها شەڕڤانی چریکی و بەرەنگارکەری هۆزییان بەرهەم نەهێنا، بەڵکو هێزێکیان بەرهەم هێنا کە توانای لەناوبردنی بەهێزترین ئیمپراتۆریی جیهانی هەبوو.
گەمارۆی حەڕان و کۆتایی ئاشوور
دوای ڕووخانی نەینەوا، پاشماوەی هێزێکی ئاشووری لە دەوری ئاشوور-ئوبەڵڵیتی II کۆ بووەوە. خۆی بە پاشا ڕاگەیاند و بەرەو ڕۆژئاوا پاشەکشەی کرد بۆ حەڕان، دوا پێگەی بەهێزی گرنگی ئاشوور. بەڵام لە 609 پێش زایین، ماد و بابلییەکان حەڕانیان گەمارۆ دا و گرتیان، و ئاشوور-ئوبەڵڵیتیان ناچار کرد هەڵبێت.
سوپایەکی میسری بە سەرکردایەتیی فیرعەون نێکۆی II بەرەو باکوور ڕۆیشت بۆ پشتگیریی پاشماوەی ئاشوور، بەڵام هێرشی پێچەوانەی یەکگرتووی ئاشوور–میسر نەیتوانی حەڕان بگرێتەوە. ئیمپراتۆریی ئاشوور کۆتایی هات. لە جێگەی ئەو، ڕۆژهەڵاتی نزیک لە نێوان ئیمپراتۆریی ماد لە ناوچە شاخاوییەکان و ئیمپراتۆریی بابلی نوێ لە دەشتەکاندا دابەش کرا ــ دابەشبوونێک کە بەگشتی ئەو هێڵە جیاکەرەوە کۆنەی نێوان شاخ و دەشتی ڕەنگ دەدایەوە کە بۆ دوو هەزار ساڵ شەڕی ناوچەکەی شێوە پێ دابوو.
کوورش و ڕووخانی پاشایەتیی ماد
زاڵبوونی ئیمپراتۆریی ماد بە بەراورد کورتخایەن بوو. نزیکەی 553 پێش زایین، کوورشی IIی ئێران ــ پاشایەکی ملکەچ لە ناوچەی ئەنشان ــ دژی دەسەڵاتداری مادیی خۆی، پاشا ئاستیاگێس، ڕاپەڕی. تا 550 پێش زایین، کوورش ئاستیاگێسی شکست دا و دەستگیری کرد، و ئیمپراتۆریی مادی تێکەڵ کرد بەوەی بووە ئیمپراتۆریی هەخامەنشیی ئێران.
ئەمە لەناوبردنی گەلی ماد نەبوو، بەڵکو ڕووخاندنی بنەماڵەی فەرمانڕەوا بوو. مادەکان پێگەیەکی گرنگیان لە ناو ئیمپراتۆریی ئێراندا پاراست و سەرچاوە یۆنانییەکان زۆرجار ناوی ماد و فارس بە جێگەی یەکتر بەکار دەهێنا. نەریتە سەربازییە شاخاوییەکانی ماد بۆ چەندین سەدە بەردەوام بوون لە کاریگەر بوون لەسەر شەڕی ئێران. زاگرۆس بە درێژایی سەردەمی هەخامەنشی ناوچەیەکی زۆر گرنگی ستراتیژی مایەوە، و گەلانە شاخاوییەکان تەنانەت لە ژێر فەرمانڕەوایی ئیمپراتۆریی ئێراندا ناسنامە جیاوازەکانی خۆیان پاراست.
کاردوخۆی و پاشەکشەی زێنۆفۆن (401 پێش زایین)
لە 401 پێش زایین، هێزی بەکرێگیراوی یۆنانی ناسراو بە «دەهەزارەکە» لە قوڵایی ئیمپراتۆریی ئێراندا گیرایەوە دوای ئەوەی پشتگیرەکەیان، کوورشی بچووکتر، لە شەڕی کوناکسادا کوژرا. بە سەرکردایەتیی سەرباز و فەیلەسوفی ئەسینا، زێنۆفۆن، دەستیان بە پاشەکشەیەکی درێژ و بێهیوایانە بەرەو باکوور بە ناو خاکی دوژمندا کرد.
کاتێک یۆنانییەکان چوونە ناو چیاکانی ناوچەی باکووری دیجلە، ڕووبەڕووی کاردوخۆی بوونەوە ــ گەلێکی شاخاویی سەرسەخت کە ڕازی نەبوون ملکەچی دەسەڵاتی ئێرانی یان یۆنانی ببن. «ئەناباسیس»ی زێنۆفۆن حەوت ڕۆژ شەڕی بەردەوام بە ناو خاکی کاردوخۆیدا وەسف دەکات. خەڵکی شاخ تاکتیکی چریکییان بەکار دەهێنا کە هەر خوێندکارێکی مێژووی سەربازیی دواتری کورد دەستبەجێ دەیناسێتەوە: خلیسکاندنی بەردە گەورەکان بەرەو خوارەوەی دەربەندەکان، دانانی کەمین لە شوێنە شاردراوەکانی سەرووی ڕێڕەوەکە و هێرشکردنە سەر ڕیزی سەربازە یۆنانییەکان لە لێواری بەردەکانەوە کە تاکتیکی باوی هێزە پیادەکان تێیاندا بێسوود بوو.
کاردوخۆی کوژراو و برینداری بەرچاویان بە یۆنانییەکان گەیاند و زێنۆفۆن وەسفیان دەکات بە مەترسیدارتر لە هەر سوپایەکی ئێرانی کە ڕووبەڕووی ببوونەوە. لە ئەدەبیاتی ئەکادیمیدا، کاردوخۆی بە شێوەیەکی بەربڵاو بە یەکێک لە کۆنترین دانیشتووان دادەنرێن کە پەیوەندیی ڕاستەوخۆیان بە گەلی کوردی دواترەوە هەیە، هەرچەندە سروشتی وردی ئەم پەیوەندییە جێی مشتومڕە. ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکا بە وریایی مامەڵە لەگەڵ ئەم ناساندنەدا دەکات و ئاماژە بە بەردەوامیی جوگرافی و لەوانەیە زمانیش دەکات، بەبێ بانگەشەی ناسنامەیەکی نەتەوەیی یەکلایی.
گۆردیەنە: پاشایەتییەکی شاخاوی لە نێوان ئیمپراتۆرییەکاندا
لە سەردەمەکانی هێلێنی و ڕۆمانیدا، ناوچە شاخاوییەکانی باکووری دیجلە نیشتمانی پاشایەتیی گۆردیەنە بوون (کە بە کۆردوێنەش ناسراوە)، بە ناوەندێک لەو ناوچەیەی ئەمڕۆ ناوچەی هەکاری–شرناخ–سێرتی باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا و بەشێک لە پارێزگای دهۆکی باکووری عێراقە. گۆردیەنە دەوڵەتێکی ناوبەندی بوو کە لە نێوان زلهێزەکانی ڕۆما، ئەرمەنستان و پارتدا گیرا بوو.
لە 69 پێش زایین، سەردارە ڕۆمانییەکە، لوکوللوس، لە هەڵمەتی دژی تیگرانی ئەرمەنستاندا گۆردیەنەی داگیر کرد. فەرمانڕەوای خۆجێیی، زاربیەنوس، بە نهێنی لەگەڵ ڕۆما دانوستانی کردبوو، بەڵام تیگران پیلانەکەی ئاشکرا کرد و پێش گەیشتنی لوکوللوس ئەوی ئیعدام کرد. لە 66 پێش زایین، ڕێکخستنەوەی ڕۆژهەڵاتی پۆمپەی گۆردیەنەی زیاتر لە سیاسەتی سنووریی ڕۆمادا تێوە گڵاند.
لە شەڕەکانی ڕۆما–پارت و دواتر ڕۆما–ساسانیدا، خاکی شاخاویی گۆردیەنە وای کرد ببێتە دەستکەوتێکی ستراتیژی کە چەندین جار لە دەستێکەوە بۆ دەستێکی دیکە دەگوازرایەوە. لە هەڵمەتەکانی تڕاجان لە 115ی زایینی، گۆردیەنە وەک خاکی سنووریی ڕۆما کاری دەکرد. لە شەڕەکانی شاپووری II لە سەدەی چوارەمی زایینیدا، ناوچەکە گەمارۆی سینگارا و بەزابدەی بینی. لە 224–226ی زایینی، فەرمانڕەوای سەرەتایی ساسانی ئەردەشیری I بە ناو ناوچە کوردی و شاخاوییەکاندا هەڵمەتی کرد، وەک بەشێک لە ناوەندگەریی ئیمپراتۆریی نوێی ئێران.
گۆردیەنە خاڵی گواستنەوەی نێوان ئەو گەلانە شاخاوییە کۆنانەی لەم وتارەدا باس کراون و دانیشتووانی سەردەمی ناوەڕاست کە بە ڕوونی وەک کورد دەناسران دەنوێنێت. تا سەردەمی داگیرکاریی ئیسلامی لە سەدەی حەوتەمی زایینی، دانیشتووانی ئەم ناوچەیە لە سەرچاوە عەرەبییەکاندا زیاتر بە کورد دەناسران. کولتوورە سەربازییە شاخاوییە کۆنەکە ــ کە ڕەگی لە شەڕی شاخ، تاکتیکی چریکی و بەرگریی توند لە سەربەخۆیی خاکدا بوو ــ گەشەی کردبوو و بووبووە نەریتی ناسراوی جەنگاوەریی کورد کە چواردە سەدەی دواتری مێژووی دیاری دەکرد.
هێڵی کاتی شەڕە کۆنەکانی زاگرۆس
نزیکەی 2300–2200 پێش زایین ــ هەڵمەتەکانی ئەکەد دژی لوللۆبی لە ناوچە شاخاوییەکانی زاگرۆس.
نزیکەی 2250 پێش زایین ــ نەرام-سینی ئەکەد پاشای لوللۆبی، ساتونی، شکست دەدات. ستێلەی سەرکەوتن هەڵدەکەندرێت.
نزیکەی 2220–2150 پێش زایین ــ هێرشەکانی گوتی دژی ئیمپراتۆریی لاوازبووی ئەکەد.
نزیکەی 2150 پێش زایین ــ گوتییەکان ئیمپراتۆریی ئەکەد دەڕووخێنن و کۆنترۆڵی میسۆپۆتامیا بەدەست دەهێنن.
نزیکەی ساڵەکانی 2100 پێش زایین ــ لوللۆبی و سیموڕوم دژی فەرمانڕەوایی گوتی لە ژێر پاشا ئێریدۆپیزیردا ڕادەپەڕن.
نزیکەی 2050 پێش زایین ــ ئوتو-هێنگالی ئوروک دوا پاشای گوتی، تریگان، شکست دەدات. کۆتایی فەرمانڕەوایی گوتی.
نزیکەی 2112–2004 پێش زایین ــ هەڵمەتەکانی ئۆوری III دژی لوللۆبی و هۆزەکانی زاگرۆس. شولگی لانیکەم نۆ جار هێرش دەکاتە سەر لوللۆبی.
نزیکەی 1120 پێش زایین ــ هەڵمەتەکانی بابل دژی خەڵکی شاخاویی لوللۆبی.
نزیکەی 1114–1076 پێش زایین ــ هەڵمەتەکانی تیگلات-پیلسەری I لە ناوچەکانی زاگرۆس و زاموا.
881 پێش زایین ــ هەڵمەتەکانی ئاشوورناسیرپاڵی II دژی سەرۆکە شاخاوییەکانی زاموا.
844–693 پێش زایین ــ شەڕە سنوورییەکانی ماد–ئاشوور بە درێژایی سنووری زاگرۆس.
614 پێش زایین ــ مادەکان بە سەرکردایەتیی کیاکسار تەربیسو داگیر دەکەن و ئەسوور تاڵان دەکەن.
612 پێش زایین ــ ڕووخانی نەینەوا. هاوپەیمانیی ماد–بابل پایتەختی ئاشوور لەناو دەبات.
609 پێش زایین ــ گەمارۆی حەڕان. ڕووخانی کۆتاییی دەوڵەتی ئاشوور.
نزیکەی 553–550 پێش زایین ــ کوورشی IIی ئێران ئاستیاگێس شکست دەدات و ئیمپراتۆریی ماد لە خۆ دەگرێت.
401 پێش زایین ــ کاردوخۆی لە چیاکانی باکووری دیجلە کەمین بۆ دەهەزارەکەی زێنۆفۆن دادەنێن.
69 پێش زایین ــ لوکوللوس گۆردیەنە داگیر دەکات. زاربیەنوس لەلایەن تیگرانەوە ئیعدام دەکرێت.
115ی زایینی ــ هەڵمەتی تڕاجان بۆ پارت گۆردیەنە وەک خاکی سنووریی ڕۆما دەگرێتەوە.
224–226ی زایینی ــ ئەردەشیری I لە کاتی ناوەندگەریی ساسانیدا بە ناو ناوچە کوردی و شاخاوییەکاندا هەڵمەت دەکات.
337–363ی زایینی ــ شاپووری II بە درێژایی سنووری گۆردیەنە هەڵمەت دەکات. گەمارۆی سینگارا و بەزابدە.
پرسیارە باوەکان
شەڕە کۆنەکانی زاگرۆس چین؟
شەڕە کۆنەکانی زاگرۆس بریتین لە ململانێ سەربازییەکانی ناو چیاکانی زاگرۆس و دەوروبەریان لە ڕۆژئاوای ئێران و باکووری عێراق، لە هەزارەی سێیەمی پێش زایینەوە. ئەمانە هەڵمەتەکانی ئەکەد دژی لوللۆبی، داگیرکردنی میسۆپۆتامیا لەلایەن گوتییەکانەوە، شەڕە سنوورییەکانی ئاشوور، وێرانکردنی نەینەوا لەلایەن مادەکانەوە و بەرەنگاربوونەوەی کاردوخۆی دژی زێنۆفۆن دەگرنەوە. ئەم ململانێیانە گەلانە شاخاوییەکانی تێدا بوون کە لە هەمان خاکدا دەژیان کە دواتر بە نیشتمانی کوردەوە پەیوەست کرا.
ئایا گوتییەکان کورد بوون؟
گوتییەکان لە چیاکانی ناوەڕاستی زاگرۆس لە خاکێکدا دەژیان کە بە ڕادەیەکی بەرچاو لەگەڵ ناوچە کوردنشینە نوێکاندا یەک دەگرێتەوە. هەندێک مێژوونووسی کورد ئەوان بە باوباپیرانی ڕاستەوخۆی خۆیان دەزانن، لە کاتێکدا زۆربەی توێژەرە ئەکادیمییەکان وەسفیان دەکەن بە بەشێک لە بنەمای فراوانتری دانیشتووانی ناوچە شاخاوییەکان کە ناسنامەی کورد لە کۆتاییدا لێی سەرهەڵدا. زمانی گوتی بە بنەڕەت نەناسراوە، بۆیە ناساندنێکی نەتەوەیی یەکلایی ناممکینە. ئەوەی ڕوونە بەردەوامیی جوگرافیای نێوان ناوەندی گوتی و نیشتمانی دواتری کوردە.
ئایا لوللۆبی کورد بوون؟
لوللۆبی لە دەشتی شارەزوور و زنجیرەچیاکانی زاگرۆسی دەوروبەری سلێمانیی ئەمڕۆدا دەژیان ــ هەمان ناوچە کە بۆ چەندین سەدە ناوەندی ژیانی کورد بووە. زۆر مێژوونووسی کورد پەیوەندییەکی بەهێزی باوباپیرایەتی پشتڕاست دەکەنەوە. زمانەوانان ئاماژە بە ئەگەری هەبوونی بنەمایەکی زمانیی پێشئێرانی لە کوردیی نوێدا دەکەن کە لەوانەیە بگەڕێتەوە بۆ گەلانێک وەک لوللۆبی. بەڵام لوللۆبی گەلێکی سەردەمی برۆنزن کە زیاتر لە سێ هەزار ساڵ لە کوردی نوێ جیا دەبنەوە؛ بۆیە پەیوەندییەکە پێویستە وەک بەشێک لە بەردەوامییەکی مێژوویی درێژ تێی بگەین، نەک یەکسانکردنێکی سادەی نەتەوەیی.
لە شەڕی نەینەوا لە 612 پێش زایین چی ڕوویدا؟
لە 612 پێش زایین، سوپایەکی یەکگرتووی مادەکان بە سەرکردایەتیی پاشا کیاکسار و بابلییەکان بە سەرکردایەتیی نەبۆپەلاسەر، لەگەڵ هاوپەیمانە سکیتی و کیمێرییەکان، نەینەوا، پایتەختی ئیمپراتۆریی ئاشووری نوێ، گەمارۆ دا و وێرانی کرد. گەمارۆکە سێ مانگ بەردەوام بوو. پاشای ئاشوور، سین-شار-ئیشکون، لە ڕووخانی شارەکەدا مرد. وێرانکردنی نەینەوا کۆتایی بە بەهێزترین ئیمپراتۆریی ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆن هێنا و بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن مادەکانەوە ئەنجام درا ــ گەلێکی شاخاویی چیاکانی زاگرۆس کە بە شێوەیەکی بەربڵاو بە باوباپیرانی کوردی نوێ دادەنرێن.
کاردوخۆی کێ بوون؟
کاردوخۆی گەلێکی شاخاوی بوون کە زێنۆفۆن و دەهەزارەکە لە پاشەکشەیان بە ناو چیاکانی باکووری دیجلەدا لە 401 پێش زایین ڕووبەڕوویان بوونەوە. زێنۆفۆن وەسفی کردوون بە شەڕڤانی چریکیی سەرسەخت کە خاکی شاخاوییان بە کاریگەرییەکی وێرانکەر دژی ڕیزی سەربازە یۆنانییەکەی بەکار هێنا. بە شێوەیەکی بەربڵاو بە یەکێک لە کۆنترین دانیشتووان دادەنرێن کە پەیوەندیی ڕاستەوخۆیان بە گەلی کوردی دواترەوە هەیە، هەرچەند سروشتی وردی پەیوەندیی کاردوخۆی–کورد لە نێوان توێژەراندا جێی مشتومڕە.
پەیوەندیی نێوان ماد و کورد چییە؟
مادەکان بە شێوەیەکی بەربڵاو بە گرنگترین باوباپیرە کۆنەکانی گەلی کوردی نوێ دادەنرێن. ناوەندی ئیمپراتۆریی ماد لە ناوەڕاست و باکووری چیاکانی زاگرۆسدا بوو ــ خاکێک کە تا ڕادەیەکی زۆر لەگەڵ ئەوەی ئەمڕۆ بە کوردستانی گەورە ناسراوە یەک دەگرێتەوە. نەریتی زارەکی، ئەدەبیات و ناسنامەی نەتەوەیی کورد لە مێژە جەختیان لە پەیوەندیی ماد کردووەتەوە، و جەژنی نەورۆز (سەری ساڵی کوردی) بە نەریت بە ڕووخاندنی ئەفسانەیی ستەمی ئاشوور لەلایەن مادەکانەوە پەیوەست کراوە. هەرچەندە ڕادەی وردی بەردەوامیی نەتەوەیی لە نێوان توێژەراندا جێی مشتومڕە، نزیکەی هەموو مێژوونووسانی ناوچەکە دان بە پەیوەندییە جوگرافی، کولتووری و زمانییەکانی نێوان ماد و کورددا دەنێن.
سەرچاوەکان
Xenophon، Anabasis (The March Up Country)، نزیکەی 370 پێش زایین.
بریتانیکا ــ شەڕی نەینەوا (612 پێش زایین)
ئینسایکلۆپیدیای مێژووی جیهان ــ گوتییەکان: خراپەکارە گەورەکانی نووسەرە سومەرییەکان
بنەچە کۆنەکان ــ ستێلەی سەرکەوتنی نەرام-سین: شاهکارێکی میسۆپۆتامیا
Cambridge Ancient History، بەرگی III ــ The Assyrian and Babylonian Empires.
Encyclopaedia Iranica ــ Carduchi، Gordyene.
Gadd, C. J.، The Fall of Nineveh: The Newly Discovered Babylonian Chronicle، Oxford University Press، 1923.