پێشەکی
پێش ئەوەی مادەکان یەک بگرن بۆ ڕووخاندنی ئیمپراتۆریای ئاشووری، بەرزاییەکانی زاگرۆس پێشتر گۆڕەپانی شەڕ بوون. بۆ چەندین سەدە، پاشا ئاشوورییەکان هەڵمەتی سزاگەرەیان بۆ ئەو ناوچە شاخاوییە ئەنجام دەدا کە بە زاموا ناویان دەبرد؛ خاکێکی سەرۆکە سەربەخۆکانی بەرزایی و دەربەندە قەڵابەندەکان و دانیشتووانی سەرسەخت لە بەرەنگاربوونەوەدا، کە لەسەر سنووری ڕۆژهەڵاتی ئاشووری بوو. زاموا هاوتای پارێزگای سلێمانیی ئەمڕۆی هەرێمی کوردستانی عێراقە و هەڵمەتە ئاشوورییەکان بۆ چیاکانی زاموا هەندێک لە کۆنترین ڕووبەڕووبوونەوە سەربازییە تۆمارکراوەکان لەو خاکە دەنوێنن کە ئەمڕۆ کوردستانە.
تۆمارە ئاشوورییەکانی ئەم هەڵمەتانە لە وردترین بەڵگە سەربازییەکانن کە لە جیهانی کۆنەوە ماونەتەوە. گەمارۆدان و بۆسەنانەوە و ڕاگواستنی بەکۆمەڵ و کردەوەی دڕندانەی پێشوەختە داڕێژراو وەسف دەکەن کە بۆ ترساندنی دانیشتووانی بەرزایی و ناچارکردنیان بە ملکەچی داڕێژراون. بەڵام شتێکیش ئاشکرا دەکەن کە ئاشوورییەکان مەبەستی تۆمارکردنیان نەبوو: بەرەنگاربوونەوە سەرسەخت و دووبارە و زۆرجار سەرکەوتووەکەی گەلەکانی چیا. ئەو پاشایانەی ناچار بوون دووبارە و دووبارە، نەوە دوای نەوە، بۆ هەمان ناوچە هەڵمەت بکەن، شەڕی دوژمنێکی شکستدراویان نەدەکرد. شەڕی گەلگەلێکیان دەکرد کە ڕەتیان دەکردەوە بە داگیرکراوی بمێننەوە.
ناوەڕۆک
تیگلات-پیلەسەری یەکەم: یەکەم هەڵمەتەکانی زاگرۆس
ئاشوورناسیرپالی دووەم و شەڕەکانی زاموا
دیوارەکەی بابیتە: بەرگریی بەرزایی دژ بە ئیمپراتۆریا
هەڵمەتە ئاشوورییەکانی دواتر لە زاگرۆس
تیرۆری ئاشووری و بەرەنگاربوونەوەی بەرزایی
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
زاموا چی بوو؟
زاموا ناوی ئاشووریی ناوچەیەکی بەرزایی بوو کە لە ناوەندی خاکی ئاشووری لە دەوروبەری نەینەواوە بەرەو ڕۆژهەڵات بۆ دامێنی چیاکانی زاگرۆس درێژ دەبووەوە. بە نزیکەیی هاوتای پارێزگای سلێمانیی ئەمڕۆی هەرێمی کوردستانی عێراق بوو و بەرەو باکوور تا نزیک دەریاچەی ورمێ درێژ دەبووەوە. دەوڵەتێکی یەکگرتوو نەبوو، بەڵکوو تێکەڵەیەک لە قەوارە سیاسییە بچووکەکان بوو کە هەر یەکەیان لەلایەن سەرۆک یان پاشای خۆیەوە بەڕێوە دەبرا و دۆڵ و دەربەند و نیشتەجێگە قەڵابەندەکانی خۆی کۆنترۆڵ دەکرد.
گەلی زاموا لە دیمەنێکدا دەژیا کە هەردوو نیعمەت و قەڵا بوو. دەربەندە شاخاوییەکانی چوونە ناو خاکەکەیان تەسک بوون و بە ئاسانی بەرگرییان لێ دەکرا. دۆڵەکانی پشت ئەو دەربەندانە ئەوەندە بەپیت بوون کە دەیانتوانی پێویستیی ژمارەیەکی بەرچاو لە دانیشتووان دابین بکەن. بۆ ئیمپراتۆریای ئاشووری، زاموا هەردوو هەڕەشە و هاندانێک بۆ داگیرکردن بوو: هەڕەشە بوو چونکە دانیشتووانە داگیرنەکراوەکانی بەرزایی دەیانتوانی لە ڕۆژهەڵاتەوە هێرش بکەنە سەر خاکی ئاشووری؛ هاندان بوو چونکە کۆنترۆڵکردنی دەربەندەکانی زاگرۆس واتای کۆنترۆڵکردنی ڕێگاکانی بازرگانی دەگەیاند کە میزۆپۆتامیایان بە تەختاییی ئێران و ئەوپەڕی ئەوەوە دەبەستەوە.
تیگلات-پیلەسەری یەکەم: یەکەم هەڵمەتەکانی زاگرۆس
تیگلات-پیلەسەری یەکەم، کە لە 1115–1076 پێش زایین فەرمانڕەواییی کرد، یەکێک لە یەکەم پاشا ئاشوورییەکان بوو کە بە شێوەیەکی سیستەمی بۆ بەرزاییەکانی زاگرۆس هەڵمەتی ئەنجام دا. داهێنەرێکی سەربازی بوو کە یەکەم تۆمارە ساڵانە ئاشوورییەکانی پێک هێنا؛ تۆماری ساڵ بە ساڵی هەڵمەتە پاشایەتییەکان کە بۆ چوار سەدەی دواتر دەبوو بە شێوازی باوی نووسینی مێژووییی ئاشووری. نووسراوە نەخشکراوەکانی هەڵمەتەکانی بۆ ناوچەکانی زاگرۆس و زاموا تۆمار دەکەن، لەوێ شەڕی گەلەکانی بەرزایی کرد و سەرانەی لە سەرۆکانی چیا سەند.
هەڵمەتەکانی تیگلات-پیلەسەری یەکەم بۆ زاگرۆس بەشێک بوون لە شێوازێکی فراوانتری فراوانبوونی ئاشووری کە لە دەریای ناوەڕاستی ڕۆژئاواوە بۆ چیاکانی ڕۆژهەڵات درێژ دەبووەوە. نووسراوە نەخشکراوەکانی جەخت لەو ترسە دەکەنەوە کە لە گەلە داگیرکراوەکانیدا چاند؛ سیاسەتێکی مەبەستداری شەڕی دەروونی کە بۆ چەندین سەدە تایبەتمەندیی ستراتیژیای ئیمپراتۆریاییی ئاشووری دەبوو. بەڵام خودی ئەو ڕاستییەی پاشاکانی دواتر ناچار بوون لە هەمان ناوچانەدا هەڵمەت بکەن، ئاماژە بەوە دەکات کە داگیرکارییەکانی تیگلات-پیلەسەر کاتی بوون. گەلەکانی بەرزایی کاتێک سوپای ئاشووری ئامادە بوو ملکەچ دەبوون و هەر کە دەکشایەوە یاخی دەبوون.
ئاشوورناسیرپالی دووەم و شەڕەکانی زاموا
وردترین گێڕانەوەکانی شەڕی ئاشووری لە زاموا لە فەرمانڕەواییی ئاشوورناسیرپالی دووەمەوە دێن، کە لە 883–859 پێش زایین فەرمانڕەواییی کرد و سێیەم پاشای ئیمپراتۆریای ئاشووریی نوێ بوو. ئاشوورناسیرپال یەکێک لە چالاکترین پاشاکانی مێژووی ئاشووری لە ڕووی سەربازییەوە بوو؛ لە فەرمانڕەواییە بیست و چوار ساڵەکەیدا چواردە هەڵمەتی مەزنی ئەنجام دا. هەڵمەتە ڕۆژهەڵاتییەکانی بۆ زاموا لە گرنگترینەکان بوون.
هەر لە یەکەم ساڵی پاشایەتیدا، ئاشوورناسیرپال سوپاکەی بەرەو ڕۆژهەڵات بۆ زاموا سەرکردایەتی کرد. تۆمارە ساڵانەکانی داگیرکردنی چەند شارێک تۆمار دەکەن، لەوانە لیبە و سوڕا و ئەبوقو و ئاروورا و ئارابە، و شکستی چەند سەرۆکێکی زاموا، لەوانە ئەمێکا و ئاتا. نووسراوە نەخشکراوەکان وەسفی ئەوە دەکەن چۆن سوپای ئاشووری بە شەڕ بە دەربەندە شاخاوییەکاندا تێپەڕی و شارە قەڵابەندەکانی بەرزایی گەمارۆ دا و سەرانەی بەسەر سەرۆکە شکستدراوەکاندا سەپاند. ئاستی بەرەنگاربوونەوە بەرچاو بوو: نووسەرەکانی ئاشوورناسیرپال شەڕکردنیان لەگەڵ هێزەکانی زیاتر لە 150 شار و نیشتەجێگەی ناوچەی زاموا تۆمار کرد.
نووسراوە نەخشکراوەکانی ئاشوورناسیرپال بە وەسفە وردەکانی توندوتیژی دژ بە دوژمنە شکستدراوەکان بەدناون. تۆماری کرد کە بە زیندوویی پێستی سەرۆکە یاخییەکانی لێ کردووەتەوە و ستوونەکانی بە پێستیان داپۆشیوە و دیلەکانی لە دارە نووکتیژەکان چەقاندووە و ئەندامەکانی بڕیوەتەوە و دیلەکانی بە زیندوویی سووتاندووە. ئەم گێڕانەوانە تۆماری تایبەتی نەبوون؛ لەسەر دیوارەکانی کۆشک لە پایتەختەکەی، نەمرود، نەخش کرابوون بۆ ئەوەی سەردانکەران و باڵوێزان بیانخوێننەوە، وەک ئاگادارکردنەوەی ئەوەی بەرەنگاربوونەوەی ئاشووری چی لێ دەکەوێتەوە. هەڵمەتەکانی زاموا لە یەکەم ئەوانە بوون کە ئەم سیاسەتەی تیرۆری نەخشکراویان بە شێوەیەکی سیستەمی بەکار هێنا.
دیوارەکەی بابیتە: بەرگریی بەرزایی دژ بە ئیمپراتۆریا
یەکێک لە ئاشکراکەرترین وردەکارییەکانی هەڵمەتەکانی زاموا، وەسفی نوور-ئەدەدی پاشای زاموایە، کە دیوارێکی بەرگریی بە پانیی دەربەندی بابیتەدا بنیاتی نا؛ ئەم دەربەندە بە دەربەندی بازیانی ئەمڕۆ لە نزیک سلێمانی ناسێنراوە. ئامانجەکە ڕێگریکردن بوو لە پێشڕەوی ئاشووری لە ساڵی 881 پێش زایین. ئەمە بەرەنگاربوونەوەی بەپەلە ڕێکخراوی هۆزە ڕێکنەخراوەکان نەبوو. بەرگرییەکی سەربازیی مەبەستدار و بە ئەندازیاری داڕێژراو بوو: دیوارێک بە پانیی دەربەندێکی شاخاویدا بنیاتی نرابوو بۆ ڕێگریکردن لە چوونەژوورەوەی بەهێزترین سوپای جیهان.
ئەو ڕاستییەی نوور-ئەدەد سەرچاوە و ڕێکخستن و زانیاریی ئەندازیاریی پێویستی بۆ بنیادنانی ئەم قەڵابەندییە هەبوو، پێمان دەڵێت سەرۆکانی زاموا فەرماندەی شەڕی سەرەتایی نەبوون. فەرمانڕەوای قەوارە سیاسییە ڕێکخراوەکان بوون کە توانای پرۆژەی گەورەی بیناسازی و ستراتیژیای سەربازیی هاوهەنگیان هەبوو. تۆمارە ساڵانەکانی ئاشوورناسیرپال تۆمار دەکەن کە ناچار بوو بە شەڕ لەم دیوارەدا تێپەڕێت؛ ئەمە پشتڕاست دەکاتەوە کە بەربەستێکی کارا بوو، نەک کردارێکی هێمایی. دەربەندی بازیان تا ئەمڕۆش ڕێڕەوێکی گرنگی ستراتیژیی هەرێمی کوردستانە.
هەڵمەتە ئاشوورییەکانی دواتر لە زاگرۆس
شێوازی هەڵمەتە ئاشوورییەکان بۆ بەرزاییەکانی زاگرۆس بۆ چەندین سەدە دوای ئاشوورناسیرپالی دووەم بەردەوام بوو. کوڕەکەی، شەلمەنسەری سێیەم، 858–824 پێش زایین، لە هەڵمەتەکانی خۆی بۆ ناوچەکەدا کۆنترین ئاماژە ئاشوورییە تۆمارکراوەکانی بە مادەکان کرد. تیگلات-پیلەسەری سێیەم، 745–727 پێش زایین، بە توندی دژ بە زاموا جوڵایەوە، کە بریتانیکا بە سلێمانیی ئەمڕۆ دەیناسێنێت، و پارێزگای ئاشووریی نوێی لە زاگرۆس دروست کرد؛ لەوانە بیت-هەمبان و پارسوا، لە درێژاییی ئەو ڕێگایەی دواتر بەشێک لە ڕێگای ئاوریشم دەبوو.
ڕێبازی تیگلات-پیلەسەری سێیەم لە هی پێشینەکانی جیاواز بوو. لەبری هێرشە سزاگەرەکان و دوای ئەوە کشانەوە، خاکە داگیرکراوەکانی بەرزایی خستە ناو سیستەمی پارێزگاکانی ئاشووری و پارێزگاری ئاشووریی دانا و ڕاگواستنی بەکۆمەڵی ئەنجام دا بۆ تێکشکاندنی بەرەنگاربوونەوەی ناوخۆیی. دەیان هەزار کەس بە زۆر لە بەرزاییەکانەوە بۆ بەشەکانی دیکەی ئیمپراتۆریاکە ڕاگوێزران، لە کاتێکدا دانیشتووانی دڵسۆز لە شوێنەکانی دیکەوە لە جێگەیان نیشتەجێ کران. ئەم سیاسەتەی ئەندازیاریی دیمۆگرافی بۆ هێورکردنەوەی هەمیشەییی سنووری زاگرۆس داڕێژرابوو؛ بەڵام تەنانەت ئەم ڕێوشوێنە توندەش نەیتوانی ڕێگری لەو ڕاپەڕینەی ماد بکات کە سەرئەنجام ئیمپراتۆریاکەی وێران دەکرد.
تیرۆری ئاشووری و بەرەنگاربوونەوەی بەرزایی
ڕێبازی ئاشووری بەرامبەر بەرزاییەکانی زاگرۆس بە دڕندانەییی سیستەمی دیاری دەکرا. نووسراوە پاشایەتییە نەخشکراوەکانی هەڵمەتەکانی زاموا وەک لیستێکی تاوانە دڕندانەکان دەخوێندرێنەوە: شار سووتێنرا، دانیشتووان ڕاگوێزران، سەرکردەکان بە ئاشکرا ئەشکەنجە دران و زەویی کشتوکاڵی وێران کرا. ئەمە توندوتیژیی بێ بیرکردنەوە نەبوو؛ سیاسەتێکی ئیمپراتۆریاییی پێشوەختە داڕێژراو بوو بۆ ئەوەی تێچووی بەرەنگاربوونەوە ئەوەندە ترسناک بێت کە دانیشتووانی بەرزایی ملکەچی هەڵبژێرن لەبری وێرانبوون.
لەگەڵ ئەوەشدا، گەلەکانی بەرزایی بەردەوام بوون لە بەرەنگاربوونەوە. تەنها ئەو ڕاستییەی پاشا ئاشوورییەکان لە چەندین سەدەدا ناچار بوون بۆ هەمان ناوچە هەڵمەت بکەن، تیگلات-پیلەسەری یەکەم لە سەدەی یازدەهەم و ئاشوورناسیرپالی دووەم لە سەدەی نۆیەم و تیگلات-پیلەسەری سێیەم لە سەدەی هەشتەم، پیشان دەدات تیرۆری ئاشووری، هەرچەندە توند بووبێت، نەیتوانی بۆ هەمیشە دانیشتووانی زاگرۆس ملکەچ بکات. چیاکان پەناگەیان دابین دەکرد و دەربەندەکان پێگەی بەرگرییان دابین دەکرد؛ پێکهاتە سیاسییە ناوەندپەرشەکەی کۆمەڵگەکانی بەرزایی واتای ئەوەی بوو کە تێکشکاندنی هێزی یەک سەرۆکهۆز توانای بەرەنگاربوونەوەی تەواوی ناوچەکەی لەناو نەدەبرد. ئەم شێوازە، دڕندانەییی ئیمپراتۆریا کە بە خۆڕاگریی بەرزایی ڕووبەڕوو دەبووەوە، لە تەواوی مێژووی سەربازیی کورددا دووبارە دەبووەوە.
زاموا و مێژووی کورد
خاکی زاموای کۆن هەمان خاکی سلێمانیی کوردیی ئەمڕۆیە. دەربەندە شاخاوییەکان کە ئاشوورناسیرپال بۆ کۆنترۆڵکردنیان شەڕی کرد، هەمان دەربەندانەن کە ئەمڕۆ جوگرافیای هەرێمی کوردستان دیاری دەکەن. دەربەندی بازیان، کە نوور-ئەدەد دیوارە بەرگرییەکەی لەوێ بنیاتی نا، هێشتا ڕێڕەوێکی سەرەکیی نێوان دەشتەکانی میزۆپۆتامیا و بەرزاییە کوردییەکانە. هەڵکۆڵینە شوێنەوارییەکانی دوایی لە شوێنەکانی وەک کانی شایەی ناوچەی سلێمانی دەستیان بە ئاشکراکردنی کولتووری ماددیی ئەو گەلانە کردووە کە لە سەردەمی ئاشووریدا لە زاموا دەژیان؛ بەڵگەیەکی بەرجەستە دابین دەکەن بۆ تەواوکردنی گێڕانەوە نووسراوە ئاشوورییەکان.
گەلەکانی زاموا هێشتا بە هیچ مانایەکی نەتەوەیی یان زمانی کورد نەبوون؛ گەیشتنی دانیشتووانە ئێرانیئاخێوەکان بۆ ناوچەکە چەندین سەدەی دیکەی پێویست بوو. بەڵام لە هەمان خاک نیشتەجێ بوون و بەرگرییان لە هەمان دەربەندەکان دەکرد و بەرەنگاری هەمان شێوازی دەستدرێژیی ئیمپراتۆریاکانی دەشت دەبوونەوە، کە ئەزموونی سەربازیی کوردی بۆ سێ هەزار ساڵی دواتر دیاری دەکرد. هەڵمەتە ئاشوورییەکان لە زاموا کۆنترین بەشی تۆمارکراوی چیرۆکێکن کە تا ئەمڕۆ بەردەوامە.
میرات
هەڵمەتە ئاشوورییەکان لە زاموا ئەو قاڵبەیان دانا کە ئیمپراتۆریاکان بۆ چەندین هەزارە لە مامەڵەکردن لەگەڵ بەرزاییە کوردییەکاندا پەیڕەوی دەکرد: هێرشی سزاگەرە و داگیرکردنی کاتی و تۆڵەسەندنەوەی دڕندانە و ڕاگواستنی بەکۆمەڵی دانیشتووان، پاشان کشانەوە و بەرەنگاربوونەوەی نوێ. ئاشوورییەکان پێشەنگی بەکارهێنانی هەموو ئامرازێکی ئیمپراتۆریایی بۆ بەرەنگاربوونەوەی یاخیبوون بوون کە دواتر فارس و ڕۆمی و عوسمانی و دەوڵەتە نوێیەکان بەکاریان دەهێنا. لە هەر سەردەمێکدا چیاکان گەلگەلێکیان پێک هێنا کە بەرەنگار دەبوونەوە.
ئەو دیوارەی نوور-ئەدەد لە دەربەندی بازیان لە ساڵی 881 پێش زایین بنیاتی نا، تەنها قەڵابەندییەکی سەربازی نەبوو. پەیامێک بوو: ئەوەی گەلی ئەم چیایانە توانا و ڕێکخستن و ویستی بەرگری لە نیشتمانی خۆی دژ بە بەهێزترین ماشێنی سەربازیی جیهانی کۆنی هەبوو. نزیکەی سێ هەزار ساڵ دواتر، نەوەکانی ئەو گەلەی لە هەمان چیاکان نیشتەجێ بوو هێشتا هەمان پەیام دەردەبڕن.
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
نزیکەی 1114–1076 پێش زایین — تیگلات-پیلەسەری یەکەم بۆ ناوچەکانی زاگرۆس و زاموا هەڵمەت ئەنجام دەدات؛ یەکەم تۆمارە ساڵانە ئاشوورییەکان پێک دەهێنێت
883 پێش زایین — ئاشوورناسیرپالی دووەم دەست بە فەرمانڕەواییی دەکات؛ دەستبەجێ هەڵمەت بۆ زاموا ئەنجام دەدات
881 پێش زایین — نوور-ئەدەدی زاموا لە دەربەندی بابیتە یان بازیان دیوارێکی بەرگریی بنیاتی دەنێت؛ ئاشوورناسیرپال بە شەڕ پێیدا تێدەپەڕێت
881–880 پێش زایین — ئاشوورناسیرپال چەندین سەرۆکی زاموا ملکەچ دەکات، لەوانە ئەمێکا و ئاتا؛ زیاتر لە 150 نیشتەجێگە لە هەڵمەتەکەدا ڕاپۆرت کراون
858–824 پێش زایین — شەلمەنسەری سێیەم لە هەڵمەتەکانی زاگرۆسدا کۆنترین ئاماژە ئاشوورییەکان بە مادەکان دەکات
744–743 پێش زایین — تیگلات-پیلەسەری سێیەم دژ بە زاموا یان سلێمانی هەڵمەت ئەنجام دەدات؛ پارێزگا نوێیەکانی زاگرۆس، بیت-هەمبان و پارسوا، دروست دەکات
612 پێش زایین — مادەکان، ئەو گەلەی بەرزایی کە ئاشوورییەکان هەرگیز نەیانتوانی بۆ هەمیشە ملکەچی بکەن، یارمەتیی وێرانکردنی ئیمپراتۆریای ئاشووری لە نەینەوا دەدەن
پرسیارە باوەکان
زاموا چی بوو؟
زاموا ناوێکی ئاشووریی ناوچەیەکی بەرزایی لە دامێنی چیاکانی زاگرۆس بوو، کە بە نزیکەیی هاوتای پارێزگای سلێمانیی ئەمڕۆی هەرێمی کوردستانی عێراقە. تێکەڵەیەک لە قەوارە سیاسییە بچووکە سەربەخۆکان بوو کە لەلایەن سەرۆکە ناوخۆییەکانەوە بەڕێوە دەبرا و لە سەدەی یازدەهەم تا هەشتەمی پێش زایین ئامانجی هەڵمەتی سەربازیی دووبارەی ئاشووری بوو.
بۆچی ئاشوورییەکان بەردەوام هێرشیان دەکردە سەر زاموا؟
زاموا ئەو دەربەندە شاخاوییانەی کۆنترۆڵ دەکرد کە میزۆپۆتامیایان بە تەختاییی ئێران و ڕێگاکانی بازرگانیی ئەوپەڕی ئەوەوە دەبەستەوە. دانیشتووانە داگیرنەکراوەکانی بەرزایی دەیانتوانی هێرش بکەنە سەر خاکی ئاشووری و سەرۆکەکانی بە دووبارەیی دژ بە دەسەڵاتی ئاشووری یاخی دەبوون. هەر نەوەیەک لە پاشا ئاشوورییەکان ناچار بوون بۆ ناوچەکە هەڵمەت بکەن، چونکە داگیرکارییەکانی پێشوو هەرگیز ملکەچیی هەمیشەیییان بەرهەم نەدەهێنا.
نوور-ئەدەدی زاموا کێ بوو؟
نوور-ئەدەد پاشایەکی زاموا لە سەدەی نۆیەمی پێش زایین بوو کە لە ساڵی 881 پێش زایین دیوارێکی بەرگریی بە پانیی دەربەندی بابیتەدا، واتە بازیانی ئەمڕۆ لە نزیک سلێمانی، بنیاتی نا بۆ ڕێگریکردن لە سوپای ئاشووریی ئاشوورناسیرپالی دووەم. دیوارەکە توانای ڕێکخستن و ئەندازیاریی قەوارە سیاسییەکانی بەرزایی پیشان دا، هەرچەندە ئاشوورناسیرپال سەرئەنجام بە شەڕ پێیدا تێپەڕی.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
World History Encyclopedia — Tiglath Pileser I and Ashurnasirpal II
Encyclopaedia Britannica — Ashurnasirpal II and Tiglath-Pileser III
Expedition Magazine (Penn Museum) — Traders of the Mountains: Archaeology in the Zagros Region
Tadmor, H. — The Inscriptions of Tiglath-Pileser III, King of Assyria, Jerusalem, 1994
IRAQ Journal (Cambridge) — The Assyrian Army in Zamua، بەرگی 62
Grayson, A.K. — Assyrian Royal Inscriptions، بەرگی 2، Wiesbaden, 1976